17 Νοέ 2014

Παιδιά με σύνδρομο Άσπεργκερ: τι προβλήματα αντιμετωπίζουν και πως μπορούμε να τα βοηθήσουμε

Τα παιδιά τείνουν να αντλούν πάρα πολλές πληροφορίες από το περιβάλλον, τον τρόπο αντίδρασης των ενηλίκων γύρω τους, αλλά και τις εμπειρίες τους κατά την αλληλεπίδρασή τους με τους συνομήλικους τους. Αυτή η λεγόμενη κοινωνική μάθηση είναι σημαντική ιδιαίτερα στις μικρότερες ηλικίες που τα παιδιά αναπτύσσουν τις πρώιμες κοινωνικές τους δεξιότητες.

Για τα παιδιά με σύνδρομο Άσπεργκερ τα πράγματα είναι λίγο διαφορετικά. Λόγω ακριβώς του συνδρόμου (το οποίο έχει σημαντικότατη βιολογική βάση) δεν είναι σε θέση να αποκωδικοποιήσουν επαρκώς τα μηνύματα που υπάρχουν στο περιβάλλον τους, με αποτέλεσμα να μην μπορούν να αναγνωρίσουν εύκολα π.χ. τις διαθέσεις των άλλων βάσει των εκφράσεων του προσώπου τους ή τον τόνο της φωνής τους. Αποτέλεσμα αυτού είναι τα παιδιά αυτά να μοιάζουν περίεργα και πολλές φορές βρίσκονται σε κοινωνικό αποκλεισμό από τον περίγυρό τους.

Όσοι έχουν επαφή με παιδιά με το συγκεκριμένο σύνδρομο -είτε γιατί βρίσκονται στο περιβάλλον τους, είτε γιατί πρέπει να δουλέψουν μαζί τους για να πετύχουν εκπαιδευτικούς ή άλλους στόχους- θα πρέπει να είναι προετοιμασμένοι να αποδεχτούν τη διαφορετικότητα και να ξέρουν τις βασικές διαφορές στον τρόπο αντίληψης του κόσμου που προκαλεί το σύνδρομο Άσπεργκερ. Με αυτό τον τρόπο η αλληλεπίδρασή τους με τα παιδιά αυτά θα είναι πιο επιτυχής και ολοκληρωμένη.

Διαφοροποιημένη συμπεριφορά παιδιών με σύνδρομο Άσπεργκερ

Τα βασικά συμπτώματα που μπορεί να εντοπίσει κάποιος εύκολα στα παιδιά με σύνδρομο Άσπεργκερ μπορούν να συνοψιστούν στα ακόλουθα:

  • Οπτική επεξεργασία: Η οπτική επεξεργασία, ιδιαίτερα προσώπων, είναι ελλιπής, με αποτέλεσμα τα παιδιά να μην κατανοούν τις πληροφορίες όταν παρουσιάζονται οπτικά. Για το λόγο αυτό προτείνεται στα άτομα του περιβάλλοντός τους να μεταφέρουν πληροφορίες στα παιδιά αυτά με άλλους τρόπους (π.χ. φωνητικά). Για παράδειγμα όταν τα παιδιά του περιβάλλοντος καλούνται να μιμηθούν κάτι που βλέπουν, θα πρέπει κάποιος να εξηγήσει προφορικά στο παιδί με Άσπεργκερ τι πρέπει να κάνει.
  • Ολιστική επεξεργασία: Τα παιδιά με Άσπεργκερ δυσκολεύονται να κατανοήσουν σύνολα πληροφοριών και επικεντρώνονται κυρίως στις λεπτομέρειες. Η ικανότητά μας να «βλέπουμε το δάσος και όχι το δέντρο» λέγεται ολιστική επεξεργασία πληροφοριών. Όπως γίνεται εύκολα κατανοητό όταν τα παιδιά με Άσπεργκερ «βλέπουν το δέντρο και όχι το δάσος», επικεντρώνοντας σε λεπτομέρειες, μπορεί να κάνουν λάθος εκτίμηση μιας κατάστασης. Για παράδειγμα, όταν τα άτομα του περιβάλλοντός τους μιλάνε δυνατά μέσα στα πλαίσια μιας ζωντανής και ευχάριστης συζήτησης, τα παιδιά με σύνδρομο Άσπεργκερ μπορεί να επικεντρωθούν απλά στη φασαρία που προκαλούν οι φωνές, απομονώνοντάς τες από το ευρύτερο περιβάλλον μέσα στο οποίο εκδηλώνονται, με αποτέλεσμα να θεωρούν πως οι άλλοι μαλώνουν και να βάλουν τα κλάματα.
  • Μεταφορά εμπειρίας: Τα παιδιά με σύνδρομο Άσπεργκερ δυσκολεύονται να μεταφέρουν τις εμπειρίες του παρελθόντος τους σε νέες καταστάσεις. Αυτό οφείλεται είτε στην ελλιπή κωδικοποίηση της προηγούμενης κατάστασης, είτε στην πλήρη αγνόησή της. Έτσι, εάν προσπαθήσαμε να μάθουμε στο παιδί πώς να συμπεριφέρεται σε μια κοινωνική κατάσταση μια φορά, μπορεί να χρειαστεί να τους το ξαναμάθουμε εκ νέου την επόμενη. Αυτή η μάθηση πρέπει να γίνεται με όσο το δυνατόν περισσότερες απλουστεύσεις στο πως αναμένεται να συμπεριφερθούν τα παιδιά, ώστε να μπορέσει να είναι επιτυχής.
  • Αφηρημένη σκέψη: Όταν τα παιδιά με σύνδρομο Άσπεργκερ καλούνται να σκεφτούν με έναν αφηρημένο τρόπο για μια κοινωνική κατάσταση, προφανώς αντιμετωπίζουν δυσκολίες. Δυσκολεύονται να βρουν τον σωστό τρόπο συμπεριφοράς σε μια κατάσταση και μπορεί είτε να χρειαστούν περισσότερο χρόνο για να αναλύσουν την κατάσταση, είτε να μην μπορέσουν να την αναλύσουν, να απογοητευθούν και να «παγώσουν». Και πάλι, το περιβάλλον θα πρέπει να έχει την υπομονή να εξηγήσει στο παιδί με Άσπεργκερ την κατάσταση με πάρα πολύ απλά λόγια και να του δώσει λίγες και συγκεκριμένες επιλογές που είναι σε θέση να κατανοήσει (ανάλογα με την ηλικία, τη διάθεση κτλ).
  • Νοημοσύνη: Τα παιδιά με σύνδρομο Άσπεργκερ έχουν συνήθως κανονικό και πολλές φορές υψηλό δείκτη νοημοσύνης. Παρόλα αυτά, δυσκολεύονται στην επεξεργασία συγκεκριμένων πληροφοριών, ιδιαίτερα όταν αυτές παρουσιάζονται με μεγάλη ταχύτητα στα πλαίσια μιας κοινωνικής συναναστροφής. Αυτό πρέπει να γίνει κατανοητό από τον περίγυρό τους και να μην βιαστούν να βγάλουν βιαστικά συμπεράσματα για την νοημοσύνη του παιδιού βασιζόμενοι απλά και μόνο στις αργές ή λανθασμένες αντιδράσεις τους κατά τη διάρκεια κοινωνικών συναναστροφών.
  • Αυτοαντίληψη συναισθημάτων: Τα παιδιά με σύνδρομο Άσπεργκερ δεν δυσκολεύονται απλά να αναγνωρίσουν τα συναισθήματα των άλλων, αλλά και τα δικά τους. Μπορεί να μην μπορούν να εκφράσουν τι αισθάνονται σε μια συγκεκριμένη στιγμή. Αυτό βέβαια δεν σημαίνει ότι τα παιδιά αυτά δεν έχουν συναισθήματα, αλλά πολύ απλά ότι δεν μπορούν να τα κατανοήσουν και να τα γνωστικοποιήσουν πλήρως.

Πως μπορούμε να βοηθήσουμε τα παιδιά με σύνδρομο Άσπεργκερ;

Το γεγονός πως τα παιδιά με σύνδρομο Άσπεργκερ έχουν κανονικό ή υψηλό δείκτη νοημοσύνης διευκολύνει τα άτομα του περιβάλλοντός τους, καθώς σημαίνει πως με τις κατάλληλες στρατηγικές μπορούν να διδάξουν πολλά πράγματα στα παιδιά αυτά και να τα βοηθήσουν να αναπτύξουν συγκεκριμένες κοινωνικές δεξιότητες που θα τα διευκολύνουν να ανταπεξέλθουν στην καθημερινότητά τους.

  • Χρήση λεκτικών οδηγιών: Η εκμάθηση στα παιδιά αυτά γίνεται πιο εύκολη όταν είναι γραμμική (το Α ακολουθεί το Β και έπεται το Γ κτλ) και βασίζεται στη λογική. Περιγράψτε στα παιδιά αυτά τα πιο σημαντικά βήματα που πρέπει να κάνουν σε μια κοινωνική κατάσταση με μια συγκεκριμένη και λογική σειρά.
  • Εκμάθηση δεξιοτήτων: Τα παιδιά θα πρέπει να διδαχθούν να διαβάζουν απλά στοιχεία του περιβάλλοντός τους που θα τα βοηθήσουν να διαβάσουν τα «κοινωνικά μηνύματα» του περιβάλλοντός τους. Π.χ. μπορούν να διδαχθούν να προσέχουν περισσότερο τον τόνο της φωνής κάποιου για να καταλάβουν την συναισθηματική του κατάσταση ή να παρατηρούν στοιχεία της γλώσσας του σώματος που θα τα βοηθήσουν στην «αποκωδικοποίηση» αυτή.
  • Εκμάθηση αυτοαντίληψης συναισθημάτων: Όπως το παιδί μπορεί να διδαχθεί να διαβάζει συγκεκριμένα στοιχεία στην συμπεριφορά των άλλων ώστε να εξάγει συμπεράσματα για την συναισθηματική τους κατάσταση, αντίστοιχα μπορεί να διδαχθεί το ίδιο και για τον εαυτό του. Εάν το παιδί π.χ. μάθει ότι όταν αισθάνεται έναν κόμπο στον λαιμό και αισθανθεί ότι ξαφνικά ζεστένεται, αυτό σημαίνει ότι είναι θυμωμένο ή γενικότερα αναστατωμένο. Στη συνέχεια το παιδί θα μάθει τι πρέπει να κάνει όταν αισθάνεται συγκεκριμένα πράγματα (π.χ. όταν νιώσει θυμωμένος, να εκφράσει το παράπονό του ή να απομακρυνθεί από μια κατάσταση). Με αυτόν τον τρόπο σταδιακά το παιδί θα μάθει να αποφεύγει κοινωνικές καταστάσεις που του προκαλούν δυσφορία και να εμπλέκεται σε αυτές που του είναι πιο ευχάριστες, κάτι που θα αυξήσει κατακόρυφα και την ποιότητα ζωής του στην καθημερινότητά του.

Φυσικά οι συμβουλές και οι στρατηγικές που μπορεί να ακολουθήσει κάποιος ενήλικας που πρέπει να βοηθήσει ένα παιδί με σύνδρομο Άσπεργκερ δεν τελειώνουν εδώ. Το σύνδρομο αυτό είναι πολυεπίπεδο και επηρεάζει τη ζωή του παιδιού με πολλούς και διαφορετικούς τρόπους, ενώ επιπλέον μπορεί να έχει διαφορετικά χαρακτηριστικά στο κάθε παιδί. Για το λόγο αυτό προτείνεται η εξατομικευμένη συμβουλευτική παρέμβαση σε γονείς και επαγγελματίες που σχετίζονται με παιδιά με σύνδρομο Άσπεργκερ.

Εισαγωγική Φωτογραφία

05 Οκτ 2011

Αυτισμός: τι είναι, που οφείλεται, πως αντιμετωπίζεται

Μία από τις πιο περίεργες και δύσκολες αναπτυξιακές διαταραχές είναι ο αυτισμός. Παρόλο που έχουν περάσει μερικές εκατονταετίες από τις πρώτες περιγραφές αυτιστικών συμπεριφορών και 5 δεκαετίες από την πρώτη επίσημη κλινική ταυτοποίηση της διαταραχής, ο αυτισμός ακόμη και σήμερα παραμένει ένα μεγάλο μυστήριο για την επιστημονική κοινότητα. Υπολογίζεται ότι περίπου ένα ποσοστό του πληθυσμού της τάξεως του 0,6% παρουσιάζει κάποιου είδους αυτιστική διαταραχή, με την αναλογία αγοριών/κοριτσιών να κυμαίνεται στο 6:1.

Η επίσημη ονομασία του αυτισμού στα αγγλικά είναι Autistic Spectrum Disorder (ελεύθερη μετάφραση: «Διαταραχή Αυτιστικού Εύρους»), ένας όρος ο οποίος βασικά είναι πιο ακριβής, καθώς ο αυτισμός δεν είναι μια μονοδιάστατη αναπτυξιακή διαταραχή. Αντίθετως, τα αυτιστικά άτομα παρουσιάζουν εντελώς διαφορετικά συμπτώματα μεταξύ τους, σε βαθμό που είναι δύσκολο να βρεθούν δύο άτομα με ακριβώς τα ίδια συμπτώματα. Τα δύο βασικά χαρακτηριστικά της διαταραχής όμως είναι η προβληματική επικοινωνία του ατόμου με το περιβάλλον του (ιδιαίτερα η μη λεκτική) και η έλλειψη κοινωνικών δεξιοτήτων. Συγκεκριμένα, το διαγνωστικό εγχειρίδιο του Αμερικανικού Συνδέσμου Ψυχιάτρων[1] αναφέρει τα παρακάτω συμπτώματα ως χαρακτηριστικά της διαταραχής :

  1. Προβληματικές κοινωνικές δεξιότητες, οι οποίες εκδηλώνονται υπό τη μορφή τουλάχιστον 2 εκ των ακόλουθων συμπτωμάτων:
    • Προβληματική κατανόηση και χρήση μη λεκτικών σημάτων όπως είναι η παρακολούθηση των ματιών του συνομιλητή, η κατανόηση των συναισθημάτων βάσει των εκφράσεων του προσώπου κ.α.
    • Δυσκολία στην ανάπτυξη σχέσεων με συνομηλίκους
    • Έλλειψη ενδιαφέροντος για κοινωνική συναναστροφή και ελλιπής έκφραση των σκέψεών ή/και των συναισθημάτων με άλλους.
    • Έλλειψη ενσυναίσθησης
  2. Προβληματικές ικανότητες επικοινωνίας οι οποίες εκδηλώνονται υπό τη μορφή τουλάχιστον 1 εκ των ακόλουθων συμπτωμάτων:
    • Καθυστερημένη ανάπτυξη ή έλλειψη ομιλίας, η οποία όμως δεν αντισταθμίζεται από την προσπάθεια του παιδιού να επικοινωνήσει με άλλους τρόπους (π.χ. γλώσσα σώματος)
    • Έλλειψη ικανοτήτων να ξεκινήσει ή να διατηρήσει μια συζήτηση. Το παιδί συνήθως απαντάει μονολεκτικά ή με πολύ λίγες λέξεις σε συγκεκριμένες ερωτήσεις.
    • Στερεοτυπική και επαναληπτική χρήση της γλώσσας
    • Έλλειψη αυθόρμητου συμβολικού παιχνιδιού (π.χ. παιχνίδια ρόλων) ανάλογου αυτού που θα αναμενόταν βάσει του αναπτυξιακού σταδίου του παιδιού.
  3. Περιορισμένα, στερεοτυπικά και επαναληπτικά μοτίβα συμπεριφοράς ή/και ενδιαφερόντων τα οποία εκδηλώνονται με τουλάχιστον 1 από τα ακόλουθα συμπτώματα:
    • Παράλογη εμμονή στην επανάληψη μιας συμπεριφοράς είτε για μεγάλα χρονικά διαστήματα, είτε για μικρότερα αλλά με ιδιαίτερη ένταση.
    • Προσκόλληση του ατόμου σε τελετουργικές συμπεριφορές (π.χ. τοποθέτηση παιχνιδιών σε συγκεκριμένες θέσεις)
    • Ακούσιες επαναληπτικές κινήσεις των άκρων ή του κεφαλιού
    • Εμμονή με συγκεκριμένα χαρακτηριστικά των αντικειμένων γύρω του (π.χ. χρωματισμούς ή σχήματα)

Τα συμπτώματα του αυτισμού παρουσιάζονται για πρώτη φορά πριν την ηλικία των 3 ετών, αλλά δεν είναι λίγες οι περιπτώσεις που οι γονείς αδυνατούν να τα αναγνωρίσουν έγκαιρα και να ζητήσουν την βοήθεια ενός ειδικού. Ακόμη όμως και εάν ο αυτισμός ταυτοποιηθεί από πολύ μικρή ηλικία, αυτό δεν σημαίνει πως είναι πάντοτε είναι δυνατή η αντιμετώπισή του. Για την ακρίβεια, ο αυτισμός είναι μια διαταραχή η οποία σε μεγάλο βαθμό βασίζεται σε γενετικούς και περιγεννητικούς παράγοντες[2][3] (γονίδια, μεγάλη ηλικίας μητέρας κατά τη γέννα, χρήση φαρμάκων κατά την εγκυμοσύνη, διαβητική μητέρα κ.α.) , οπότε τα περιθώρια αντιμετώπισής του είναι εξαιρετικά στενά και οι όποιες θεραπευτικές διαδικασίες επικεντρώνονται κυρίως στην εκμάθηση ικανοτήτων ώστε το άτομο και το περιβάλλον του να μάθουν να ζουν με την διαταραχή αυτή και τους περιορισμούς που θέτει. Αυτό φυσικά σε καμμία περίπτωση δεν σημαίνει πως τα αυτιστικά άτομα είναι «καταδικασμένα» να ζουν σε έναν παράλληλο κόσμο δίχως κοινωνικές επαφές. Ανάλογα πάντοτε με τη σοβαρότητα της κατάστασης, οι συνεδρίες με κάποιον ειδικό ψυχικής υγείας με ειδίκευση στον αυτισμό μπορούν να οδηγήσουν σε πολύ καλά αποτελέσματα, σε βαθμό που το αυτιστικό παιδί να μπορέσει να αυτοεξυπηρετείται σε όλους τους βασικούς τομείς της ζωής που απαιτούν κάποιο βαθμό κοινωνικών δεξιοτήτων. Δεν είναι λίγες οι περιπτώσεις αυτιστικών που έχουν μεγαλώσει, έχουν γίνει επαγγελματίες και έχουν αποκτήσει τη δική τους οικογένεια, ζώντας μια φυσιολογική ζωή μέσα στα πλαίσια του αυτισμού.

Σε αυτό το σημείο θα πρέπει να ξεκαθαρίσουμε πως ο αυτισμός -όπως είναι εμφανές από τη συμπτωματολογία που αναλύθηκε πιο πάνω- δεν σχετίζεται απαραίτητα με την νοητική υστέρηση. Δυστυχώς τόσο στην Ελλάδα, όσο και στις υπόλοιπες χώρες της Δύσης, κυριαρχεί ο μύθος του αυτιστικού, νοητικά καθυστερημένου παιδιού και αυτό το στερεότυπο πολλές φορές περιγράφεται σε ταινίες, βιβλία και λοιπά μέσα μαζικής ψυχαγωγίας και ενημέρωσης. Για να καταρριφθεί αυτός ο μύθος, αρκεί να αναλογιστούμε την περίπτωση του συνδρόμου Άσπεργκερ , μιας μορφής αυτισμού στην οποία το άτομο παρόλο που παρουσιάζει μειωμένες ικανότητες επικοινωνίας και κοινωνικής συναναστροφής, σε πολλές περιπτώσεις έχει όχι μόνο κανονικό, αλλά υψηλό δείκτη ευφυίας. Με άλλα λόγια, βλέπουμε πως ο αυτισμός επηρεάζει πολύ συγκεκριμένες ικανότητες του ατόμου, οι οποίες δεν σχετίζονται αναγκαστικά με την νοημοσύνη του. Φυσικά υπάρχουν περιπτώσεις αυτιστικών παιδιών με νοητική υστέρηση, αλλά το σίγουρο είναι πως αυτές δεν αποτελούν την πλειοψηφία.

Λόγω των ιδιαιτεροτήτων των συμπτωμάτων της συγκεκριμένης διαταραχής, αυτοί οι οποίοι αναλαμβάνουν να φροντίσουν και να στηρίξουν ένα παιδί με αυτισμό θα πρέπει να είναι σε θέση να ανταποκριθούν στις ιδιαιτερότητές του. Για παράδειγμα, εάν υπάρχει ένα πράγμα το οποίο ενοχλεί τα αυτιστικά άτομα, αυτό είναι οι αλλαγές στο περιβάλλον, στην ρουτίνα τους ή ακόμη και στον ίδιο τους τον εαυτό. Αυτός είναι για παράδειγμα ο λόγος που τα παιδιά με αυτισμό τείνουν να τακτοποιούν τα πάντα βάσει ενός συγκεκριμένου σύστηματος ή που οι έφηβοι και οι ενήλικοι αυτιστικοί δυσκολεύονται να μετακομίσουν σε ένα νέο σπίτι ή να κάνουν διακοπές σε άγνωστα μέρη. Αυτή η εμμονή με την τάξη είναι ένας σημαντικός παράγοντας που πρέπει να λαμβάνουν υπόψη οι γονείς ώστε να κατανοήσουν καλύτερα την συμπεριφορά του παιδιού τους και να είναι προετοιμασμένοι να την αντιμετωπίσουν ικανοποιητικά. Για παράδειγμα, ένας έφηβος με αυτισμό είναι φυσιολογικό να δείχνει αυξημένη επιθετικότητα και εκνευρισμό σε σχέση με τους συνομιλίκους του. Ολόκληρο το σώμα του αλλάζει! Εάν δεν αντέχει αλλαγές στο περιβάλλον του, φανταστείτε πως νιώθει που το ίδιο του το είναι πλέον αλλάζει μορφή. Ή, ένα αυτιστικό παιδί σχολικής ηλικίας που θέλει το τετραδιό του να είναι πάντοτε σε ένα συγκεκριμένο συρτάρι του γραφείου του, φανταστείτε πως νιώθει σε ένα νέο σπίτι όπου δεν μπορεί να έχει το παλιό του γραφείο και όπου όλος ο προσωπικός του χώρος έχει αλλάξει εξ’ ολοκλήρου. Η καλύτερη αντιμετώπιση σε αυτές τις περιπτώσεις είναι η ενημέρωση του αυτιστικού παιδιού για τις αλλαγές που πρόκειται να συμβούν στο μέλλον. Όσο νωρίτερα έρθει σε επαφή με την ιδέα της αλλαγής, τόσο πιο ομαλή θα είναι η μετάβαση στην νέα πραγματικότητα που θα κληθεί να αντιμετωπίσει.

Τέλος, μια άλλη παράμετρος που θα πρέπει να ληφθεί υπόψη όταν μιλάμε για τα προβλήματα και τις ιδιαιτερότητες του αυτισμού είναι και ο αντίκτυπος της διαταραχής στο σύνολο της οικογένειας. Ποτέ ένα ατομικό πρόβλημα εντός της οικογενειακής εστίας δεν μπορεί να αφήσει ανεπηρέαστα τα υπόλοιπα μέλη της. Η οικογένεια ουσιαστικά είναι μια μικρή κοινότητα με ιδιαίτερα ισχυρούς δεσμούς (αίματος στις πλείστες των περιπτώσεων) η οποία λειτουργεί σαν ένα καλοκουρδισμένο σύστημα: κάθε μέλος έχει έναν ρόλο. Όταν ένα μέλος του έχει να αντιμετωπίσει μία διαταραχή όπως ο αυτισμός, αυτόματα αλλάζουν οι ισορροπίες και αναπόφευκτα βαραίνονται και τα υπόλοιπα μέλη. Δυστυχώς, πρόσφατες έρευνες έχουν δείξει πως ο αριθμός των διαζυγίων σε οικογένειες με αυτιστικά παιδιά είναι αυξημένος σε σχέση με αυτόν των οικογενειών που δεν αντιμετωπίζουν προβλήματα αυτού του φάσματος[4] . Φυσικά είναι λίγο-πολύ αναμενόμενο να παρουσιάζονται τριβές μεταξύ του ζευγαριού όταν οι γονείς έχουν να αναλάβουν μία αυξημένη ευθύνη όπως αυτή της ανατροφής του παιδιού τους μέσα στα πλαίσια ενός αρκετά ιδιαίτερου πρόβληματος. Το ιδανικό θα ήταν οι γονείς να προσπαθήσουν να λάβουν μία όσο το δυνατόν καλύτερη καθοδήγηση για το πως θα αντιμετωπίσουν την νέα κατάσταση. Όσο περισσότερα ξέρουν για τον αυτισμό και τα στάδια από τα οποία θα περάσει το παιδί τους, τόσο πιο έτοιμοι θα είναι να ανταποκριθούν στις όποιες προκλήσεις τους περιμένουν.

Εισαγωγική Φωτογραφία

Περισσότερες Πληροφορίες / Βιβλιογραφία

  1. DSM: Diagnostical and Statistical Manual of Mental Disorders. Έκδοση IV-TR. []
  2. Pinto, D., et al. (2010). Functional impact of global rare copy number variation in autism spectrum disorders. Nature, 466(7304), 368-372 []
  3. Gardener, H. (2009). Prenatal risk factors for autism: comprehensive meta-analysis. The British Journal of Psychiatry, 195(1), 7-14 []
  4. Hartley, S. L. et al. (2010). The relative risk and timing of divorce in families of children with an autism spectrum disorder. Journal of Family Psychology, 24(4), 449-457 []