15 Μαρ 2016

Γιατί μειώθηκε ο όγκος του ανθρώπινου εγκεφάλου κατά τα τελευταία 20000 χρόνια;

Όταν σκεφτόμαστε την ανθρώπινη εξέλιξη μέσα στο πέρασμα των εκατομμυρίων ετών, οι περισσότεροι πιστεύουμε πως αυτή χαρακτηρίζεται από μια σταθερή αύξηση του όγκου του ανθρώπινου εγκεφάλου. Επιπλέον, έχουμε συνδέσει την αύξηση αυτή με την αύξηση της νοημοσύνης: όσο μεγαλύτερος ο όγκος του εγκεφάλου, τόσο πιο έξυπνος γίνεται ο άνθρωπος. Πόσο αληθείς είναι όμως αυτές οι πεποιθήσεις;

Πράγματι, η ανθρώπινη εξέλιξη χαρακτηρίστηκε από μια σταθερή αύξηση του συνόλου του εγκεφάλου. Εάν συγκρίνουμε τα αρχαιολογικά ευρήματα από απολιθώματα των προγόνων μας, θα δούμε ότι ο εγκέφαλος αυξανόταν γεωμετρικά. Μέσα σε διάστημα περίπου 2 εκατομμυρίων ετών παρουσιάστηκε ένας τριπλασιασμός του όγκου του. Αυτή η αύξηση συνεχίστηκε έως και πριν από 20,000 χρόνια, όταν ο μέσος ανθρώπινος εγκέφαλος του homo sapiens (του είδους μας δηλαδή) έφτασε τα 1,500 κυβικά εκατοστά. Έκτοτε όμως η εξέλιξή μας χαρακτηρίζεται από μείωση του συνολικού όγκου του εγκεφάλου, φτάνοντας τα σημερινά δεδομένα όπου ο μέσος όρος είναι περίπου στα 1,300 κυβικά εκατοστά. Με αυτούς τους ρυθμούς, μέσα στα επόμενα 20,000 χρόνια ο εγκέφαλός μας θα φτάσει το μέγεθος που είχε ο homo erectus, ένα είδος-πρόγονός μας που έζησε πριν από 1,5 εκατ. χρόνια.

Πως εξηγούνται όμως αυτές οι διακυμάνσεις; Πράγματι, η αύξηση του εγκεφάλου συνοδεύτηκε από πολλαπλασιασμό των γνωστικών ικανοτήτων των προγόνων μας. Η μετάβαση από τη ζωή στα δέντρα, τους θάμνους και στη συνέχεια σε ομάδες και χωριά αλλά και η σταδιακή χρήση όλο και καλύτερων εργαλείων δεν θα ήταν δυνατή εάν δεν είχαν αναπτυχθεί οι αντίστοιχες εγκεφαλικές περιοχές που είναι υπεύθυνες για την κατανόηση του εαυτού, την ενσυναίσθηση, των λεπτών κινήσεων των άκρων μας κτλ. Υπό αυτή την έννοια ο μεγαλύτερος εγκέφαλος ήταν ένδειξη περισσότερων γνωστικών ικανοτήτων και αυξημένης νοημοσύνης.

Θα μπορούσαμε όμως να πούμε ότι η σταδιακή μείωση του εγκεφάλου μας είναι ένδειξη μειωμένης ευφυίας; Η απάντηση είναι ένα ξεκάθαρο όχι. Σημασία δεν έχει μόνο ο όγκος του, αλλά και η λειτουργικότητά του, οι διασυνδέσεις μεταξύ των διάφορων εγκεφαλικών περιοχών και φυσικά το να αξιοποιείται στο έπακρο. Όταν μια εγκεφαλική περιοχή καθίσταται λιγότερο ή και καθόλου χρήσιμη για την επιβίωση ενός είδους -εν προκειμένω του ανθρώπου- τότε είναι λογικό ότι θα τείνει να μειώνεται σε όγκο αλλά και λειτουργικές συνδέσεις. Ας σκεφτούμε τις αισθήσεις μας και την χρησιμότητά τους ανά τις χιλιετίες. Πριν από εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια οι πρόγονοί μας ήταν κυρίως κυνηγοί. Βρίσκονταν συνεχώς εκτεθειμένοι στον κίνδυνο να σκοτωθούν από κάποιον θηρευτή. Έπρεπε να έχουν αυξημένες όλες τις αισθήσεις τους: όσφρηση, ακοή και όραση. Όσοι τύχαινε να μην έχουν αυξημένες κάποιες από αυτές, τότε μοιραία έπεφταν θύματα των άγριων ζώων ή άλλων ατυχημάτων μέσα στις επικίνδυνες περιοχές που ζούσαν. Αποτέλεσμα αυτού ήταν πολλοί πρόγονοί μας με μειωμένες αισθήσεις (π.χ. όσφρηση) να μην προλαβαίνουν καν να τεκνοποιήσουν και να περάσουν αντίστοιχα επίπεδα αισθήσεων στους απόγονούς τους. Έτσι, κάθε γενιά αποτελούνταν από όλο και πιο ικανούς κυνηγούς οι οποίοι φυσικά είχαν πιο ανεπτυγμένα τα κέντρα των αισθήσεών τους.

Αν δούμε την πορεία του ανθρώπου θα διαπιστώσουμε τις μεγάλες αλλαγές από τις οποίες πέρασε το είδος μας στον τρόπο επιβίωσής του. Όπως αναφέραμε και πιο πάνω, μια πολύ σημαντική αλλαγή είναι η μετάβαση από την ατομική – οικογενειακή επιβίωση στην επιβίωση μέσα στα πλαίσια μεγαλύτερων ομάδων. Ο άνθρωπος άρχισε να οργανώνεται σε μεγαλύτερες ομάδες και να μοιράζονται διαφορετικοί και ποικίλοι ρόλοι στον καθένα, και αυτό είχε φυσικά σημαντικό αντίκτυπο στην εξέλιξη του είδους μας. Συνεχίζοντας το παράδειγμά μας, όταν πλέον οι άνθρωποι δεν είχαν την ανάγκη αποκλειστικά και μόνο κυνηγών, αλλά και αγροτών, τεχνιτών κτλ, όσοι δεν ήταν ικανοί κυνηγοί γιατί δεν είχαν ανεπτυγμένες τις αισθήσεις και τις μυικές ομάδες που απαιτούνται από έναν κυνηγό δεν πέθαιναν, αλλά έβρισκαν διέξοδο υιοθετώντας έναν διαφορετικό ρόλο. Ενδεχομένως είχαν πιο ανεπτυγμένες λεπτές κινήσεις που απαιτούνται από έναν τεχνίτη, ή τις γνωστικές ικανότητες που απαιτούνται για την κατανόηση του περιβάλλοντος και την πρόβλεψη των εποχών ώστε να είναι πιο αποτελεσματικές οι καλλιέργειες. Όλες αυτές οι κοινωνικές μεταμορφώσεις είχαν αντίκτυπο και στον εγκέφαλο του είδους μας. Αυξήθηκε ο πρόσθιος λοβός ο οποίος χρησιμεύει στην αόριστη σκέψη, τη μνήμη και γενικά όλες τις ανώτερες γνωστικές ικανότητες που μας χαρακτηρίζουν ως είδος, ενώ σταδιακά μειώθηκαν σε όγκο και λειτουργικές συνδέσεις οι εγκεφαλικές περιοχές που σχετίζονται με δεξιότητες ή αισθήσεις που δεν μας είναι τόσο χρήσιμες (π.χ. όσφρηση, ακοή κτλ).

Φτάνοντας στο βασικό ερώτημα του άρθρου σχετικά με το λόγο μείωσης του όγκου του εγκεφάλου τα τελευταία 20,000 χρόνια, μπορούμε να πούμε ότι η μείωση δεν σημαίνει σε καμία περίπτωση ότι είμαστε λιγότεροι έξυπνοι ή ικανοί από τους προγόνους μας πριν από χιλιάδες γενιές. Είμαστε απλά διαφορετικοί. Καλούμαστε να επιβιώσουμε σε ένα διαφορετικό περιβάλλον με διαφορετικές προκλήσεις. Ζούμε σε έναν κόσμο ανάπτυξης της τεχνολογίας, με πιο γρήγορους ρυθμούς και στον οποίο σημαντικό ρόλο παίζουν οι κοινωνικές δεξιότητες. Δεν είμαστε αποκλειστικά κυνηγοί και αγρότες, αλλά ακόμη και όσοι ασκούν τέτοια επαγγέλματα το κάνουν αξιοποιώντας διαφορετικές ικανότητες από τους προγόνους τους. Χρησιμοποιούμε σύγχρονα όπλα, τεχνικές καλλιέργειας, νέα εργαλεία αυτοματοποίησης της καθημερινότητάς μας. Ασχολούμαστε σε μεγάλο ποσοστό με την προσφορά υπηρεσιών στους συνανθρώπους μας και όχι αποκλειστικά με τον πρωτογενή τομέα παραγωγής ο οποίος μας προσφέρει τα απαραίτητα για την επιβίωσή μας.

Για την ακρίβεια, δεν μας απασχολεί μόνο η επιβίωσή μας, αλλά η ψυχαγωγία, η ανάπτυξη της γνώσης μας για τον κόσμο και η προσφορά βοήθειας στον συνάνθρωπό μας. Είμαστε καλλιτέχνες, δικηγόροι, ψυχολόγοι, χρηματιστές, διευθυντές, δάσκαλοι, γεωργοί, κτηνοτρόφοι, γεωπόνοι, αεροπόροι, στρατιώτες, πολιτικοί, επιστήμονες, εξερευνητές, διπλωμάτες και χίλια δυο άλλα πράγματα. Με απλά λόγια οι ρόλοι που αναλαμβάνουμε είναι εντελώς διαφορετικοί από τους ρόλους των προγόνων μας και αντίστοιχα διαφορετικοί είναι και οι εγκέφαλοι που έχουμε.

Κατά καιρούς διαβάζουμε προβλέψεις για το πως θα είμαστε σε μερικές χιλιάδες χρόνια και αντίστοιχα κυκλοφορούν κάποιες εικασίες για το πως θα είναι και ο εγκέφαλός μας. Η αλήθεια είναι όμως πως δεν γίνεται να γνωρίζουμε με καμία ακρίβεια. Η εξέλιξη των ειδών δεν είναι μία γραμμική διαδικασία. Αντίθετα, εξαρτάται από τις ανάγκες του περιβάλλοντος στις οποίες θα ζήσουν οι απόγονοί μας. Η ανάπτυξη της τεχνολογίας, η ενδεχόμενη κλιματική αλλαγή, η μετεξέλιξη των κοινωνιών και οι νέες ανάγκες που θα προκύψουν αλλά και μελλοντικές ενδεχόμενες καταστροφές και αφανίσεις πληθυσμών θα διαμορφώσουν σε μεγάλο βαθμό και την πορεία του εγκεφάλου μας. Σίγουρα θα παραμείνουμε ένα ανώτερο πρωτεύων θηλαστικό με ανεπτυγμένες ανώτερες γνωστικές λειτουργίες για τις επόμενες μερικές εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια, αλλά από εκεί και πέρα η πορεία μας είναι αδιευκρίνιστη ακόμη και για τον πιο έμπειρο θεωρητικό στην εξέλιξη του ανθρώπινου είδους.

Εισαγωγική Εικόνα

31 Μαρ 2015

Τέσσερα περίεργα πειράματα ψυχολογίας

Αυτές τις ημέρες τα μεγαλύτερα blogs ψυχολογίας παγκοσμίως παρουσιάζουν μία λίστα με τα πιο περίεργα πειράματα ψυχολογίας στα οποία λίγοι θα ήθελαν να λάβουν μέρος. Τα πειράματα αυτά στην καλύτερη των περιπτώσεων προκάλεσαν ντροπή στους υποψήφιους ή τους έβαλαν να κάνουν κάτι το οποίο οι περισσότεροι θα θεωρούσαν σιχαμερό και στην χειρότερη τους προκάλεσαν σωματικό πόνο ή έντονη ψυχική δυσφορία. Οι περισσότερες έρευνες είναι σχετικά πρόσφατες και έγιναν έπειτα από σχετική συγκατάθεση των συμμετεχόντων και αφού ελήφθησαν όλα τα απαραίτητα μέτρα που να εξασφαλίζουν ότι οι συμμετέχοντες δεν διέτρεξαν κάποιον κίνδυνο. Η μία περίπτωση πειράματος που έγινε σε παλαιότερη εποχή αποτελεί εξαίρεση αυτού του κανόνα και με βάσει τα σημερινά δεδομένα και δικλίδες ασφαλείας θεωρείται σχεδόν καθολικά ανήθικο. Η λίστα θα μπορούσε να είναι πολύ μεγαλύτερη εάν προσθέταμε μερικά κλασικά πειράματα που έχω παρουσιάσει στο παρελθόν, όπως είναι το πείραμα του Μίλγκραμ και το πείραμα της φυλακής του Στάνφορντ, αλλά δεν τα παρουσιάζω εδώ, καθώς όποιος ενδιαφέρεται μπορεί να ανατρέξει στις παλαιότερες αναρτήσεις.

Μυρίστε την πάνα του μωρού σας

Μια ομάδα μητέρων δέχτηκαν να λάβουν μέρος σε μια τουλάχιστον περίεργη έρευνα[1] . Έπρεπε να μυρίσουν διαδοχικά δύο κουβάδες που περιείχαν λερωμένες πάνες και να αξιολογήσουν πόσο σιχαμερή ήταν η μυρωδιά. Ο ένας από τους δύο κουβάδες περιείχε την λερωμένη πάνα του μωρού τους. Ακόμη και όταν οι μητέρες δεν γνώριζαν ποιανού μωρού είναι η κάθε πάνα, αξιολόγησαν την μυρωδιά από την πάνα του δικού τους μωρού ως λιγότερο σιχαμερή σε σχέση με την άλλη πάνα.

Σκοπός της έρευνας: Να αξιολογήσει κατά πόσο η Εξέλιξη μας έχει προικίσει με την ικανότητα να ελέγχουμε τις αυτόματες αντιδράσεις μας. Πράγματι, οι ερευνητές έφτασαν στο συμπέρασμα πως οι μητέρες είναι σε θέση να αναγνωρίζουν και να ανέχονται περισσότερο τις σωματικές εκκρίσεις των μωρών τους, κάτι που είναι λογικό εάν δεχτούμε πως υπάρχει ένας μηχανισμός ενστικτώδους προστασίας και αποδοχής των βρεφών από τις μητέρες τους.

Μη κάνετε τίποτα για μέρες

Πως θα σας φαινόταν εάν σας πλήρωναν για να λάβετε μέρος σε ένα πείραμα στο οποίο πολύ απλά δεν έπρεπε να κάνετε τίποτα; Πιο συγκεκριμένα, στο πείραμα που περιγράφω[2] οι συμμετέχοντες κλείστηκαν εθελοντικά σε «λευκά κελιά», τα οποία περιείχαν μόνο ένα κρεβάτι, ενώ είχαν καλυμμένα τα χέρια και τα μάτια τους. Το μόνο που έπρεπε να κάνουν ήταν να αντέξουν όσο περισσότερο μπορούν. Οι περισσότεροι φυσικά δεν άντεξαν και πολύ, ενώ υπήρξαν συμμετέχοντες που ανέφεραν έντονες ψευδαισθήσεις.

Σκοπός της έρευνας: Οι ερευνητές ήθελαν να μελετήσουν τι συμβαίνει όταν δεν έχουμε απολύτως τίποτα να κάνουμε, ενώ οι αισθητηριακές πληροφορίες που λαμβάνουμε είναι περιορισμένες. Όπως γράφουν οι ερευνητές στο άρθρο τους, το πείραμά τους υποδεικνύει ότι η ποικιλία στις πληροφορίες που λαμβάνουμε με τις αισθήσεις μας είναι εξαιρετικά σημαντική για την καλή ψυχική μας υγεία. Η ποικιλία αυτή δεν είναι απλά «το αλάτι και το πιπέρι» που κάνει την καθημερινότητά μας καλύτερη, αλλά πρόκειται για βασική μας ανάγκη για επιβίωση.

Ξαπλώστε στον τομογράφο ενώ ο/η σύντροφός σας σάς φέρνει σε οργασμό

Ο τίτλος του πειράματος νομίζω τα λέει όλα. Οι ερευνητές της συγκεκριμένης έρευνας ((Huynh, H. K., Willemsen, A. T. M., & Holstege, G. (2013). Female orgasm but not male ejaculation activates the pituitary. A PET-neuro-imaging study. NeuroImage, 76, 178–182. http://doi.org/10.1016/j.neuroimage.2013.03.012)) έψαξαν και βρήκαν ζευγάρια τα οποία θέλησαν να φέρουν ο ένας τον άλλο σε οργασμό, ενώ ο/η σύντροφός τους ξάπλωνε σε έναν τομογράφο εκπομπής ποζιτρονίων. Οι συμμετέχοντες είχαν όσο το δυνατόν περισσότερο ιδιωτικό χώρο (δεδομένων των συνθηκών), ενώ οι ερευνητές στο δίπλα δωμάτιο παρακολουθούσαν την εγκεφαλική δραστηριότητα του συμμετέχοντα σε όλη τη διάρκεια του πειράματος.

Σκοπός του πειράματος: Οι ερευνητές ήθελαν να μελετήσουν την λειτουργία της υπόφυσης, ενός μέρους του εγκεφάλου το οποίο μεταξύ άλλων σχετίζεται με την σεξουαλική ορμή και την έκκριση ορμονών. Συγκεκριμένα, ήθελαν να δουν εάν είναι δυνατόν να δουν οπτικά την λειτουργία της υπόφυσης, κάτι που έως και την πραγματοποίηση του πειράματος δεν είχαν καταφέρει να κάνουν με μεγάλη επιτυχία. Η έρευνα έφτασε στο συμπέρασμα πάντως πως η υπόφυση ενεργοποιείται κατά τη διάρκεια του οργασμού στις γυναίκες, αλλά όχι κατά τη διάρκεια της εκσπερμάτισης στους άνδρες, υπογραμμίζοντας τη διαφορά στη φυσιολογία του οργασμού ανάμεσα στα δύο φύλα.

Πάρτε οικονομικές αποφάσεις, ενώ κρατιέστε και δεν πηγαίνετε στην τουαλέτα

Οι συμμετέχοντες της συγκεκριμένης έρευνας ((Tuk, M. A., Trampe, D., & Warlop, L. (2011). Inhibitory Spillover: Increased Urination Urgency Facilitates Impulse Control in Unrelated Domains. Psychological Science, 22(5), 627–633. http://doi.org/10.1177/0956797611404901)) νόμιζαν ότι συμμετείχαν σε ένα πείραμα όπου έπρεπε να δοκιμάσουν διαφορετικούς τύπους νερού. Οι μισοί ήπιαν από μια γουλιά από πέντε διαφορετικά ποτήρια νερό, ενώ οι άλλοι μισοί από ένα ποτήρι από το κάθε «τύπο» νερού. Όπως είναι φυσικό η δεύτερη ομάδα άρχισε να έχει φυσικές ανάγκες μετά από λίγο λόγω της μεγάλης κατανάλωσης νερού. Όμως πριν μπορέσουν να πάνε στην τουαλέτα έπρεπε να τελειώσουν το πείραμα, το οποίο απαιτούσε να πάρουν μια οικονομική απόφαση. Συγκεκριμένα οι συμμετέχοντες μπορούσαν να αποφασίσουν να πάρουν: 1)μια μικρότερη ανταμοιβή τώρα ή 2)μια μεγαλύτερη ανταμοιβή στο μέλλον.

Σκοπός του πειράματος: Οι ερευνητές ήθελαν να δουν εάν το γεγονός ότι η δεύτερη ομάδα ήταν υποχρεωμένη να είναι εγκρατείς όσον αφορά τις φυσικές της ανάγκες επηρέαζε τις οικονομικές αποφάσεις που θα έπαιρναν σε σχέση με τους άλλους συμμετέχοντες που δεν είχαν τη φυσική ανάγκη για ενούρηση. Τα αποτελέσματα της έρευνας έδειξαν ότι πράγματι υπήρχαν διαφορές ανάμεσα στις δύο ομάδες. Όσοι έπρεπε να συγκρατήσουν τις φυσικές τους ανάγκες ήταν και πιο εγκρατείς στις οικονομικές αποφάσεις που έπαιρναν, επιλέγοντας να περιμένουν ώστε να πάρουν μεγαλύτερη ανταμοιβή στο μέλλον.

Εισαγωγική Εικόνα

Περισσότερες Πληροφορίες / Βιβλιογραφία

  1. Case, T. I., Repacholi, B. M., & Stevenson, R. J. (2006). My baby doesn’t smell as bad as yours. Evolution and Human Behavior, 27(5), 357–365. http://doi.org/10.1016/j.evolhumbehav.2006.03.003 []
  2. Heron. (1957) The Pathology of Boredom. Scientific American []
26 Σεπ 2012

Οι διαφορές των δύο φύλων

Γράφει η Κατερίνα Νίκου

Αναδημοσίευση από το GeneNutrition.gr

Οι επιστήμονες, οι κοινωνιολόγοι και οι ανθρωπολόγοι σήμερα γνωρίζουν ότι οι άνδρες και οι γυναίκες είναι διαφορετικοί μεταξύ τους. Δεν είναι οι μεν καλύτεροι και οι δε χειρότεροι είναι απλά διαφορετικοί. Σήμερα, η κοινωνία μας προσπαθεί να προβάλλει ότι άνδρες και γυναίκες έχουν ακριβώς τις ίδιες ικανότητες, δυνατότητες και δεξιότητες όμως η επιστήμη αποδεικνύει ότι τα δύο φύλα διαφέρουν μεταξύ τους. Πώς προέκυψαν όμως αυτές οι διαφορές;

Οι άνδρες και οι γυναίκες εξελίχθηκαν διαφορετικά εξαιτίας της αναγκαιότητας. Οι άνδρες ιστορικά έπρεπε να προστατεύσουν την οικογένεια και να κυνηγήσουν για να φέρουν τροφή και οι γυναίκες να αναθρέψουν τα παιδιά και να φροντίσουν την οικογένεια. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα τόσο ο εγκέφαλός τους όσο και το σώμα τους να εξελιχθούν διαφορετικά. Έτσι λοιπόν, ο εγκέφαλος των ανδρών και των γυναικών ακολούθησαν διαφορετική πορεία εξέλιξης για εκατομμύρια χρόνια και σήμερα γνωρίζουμε ότι τα δύο φύλα επεξεργάζονται τις πληροφορίες με διαφορετικό τρόπο. Επιπλέον, άνδρες και γυναίκες σκέφτονται διαφορετικά, πιστεύουν διαφορετικά πράγματα και έχουν διαφορετικές αντιλήψεις, προτεραιότητες και συμπεριφορές.

Σε τι θα μας βοηθήσει όμως η κατανόηση των διαφορών μας; Η βαθιά κατανόηση των διαφορών μας θα μας βοηθήσει να αποφύγουμε την απογοήτευση που νιώθουμε όταν προσπαθούμε να επικοινωνήσουμε και να καταλάβουμε το αντίθετο φύλο. Αυτό που κάνουμε οι περισσότεροι άνθρωποι είναι να θεωρούμε ότι το άλλο φύλο είναι σαν και εμάς, αισθάνεται όπως και εμείς και θέλει να ίδια πράγματα με εμάς. Έτσι, το πιο συχνό παράπονο των γυναικών είναι ότι οι άνδρες δεν τις ακούν, ενώ το αντίστοιχο παράπονο των ανδρών είναι ότι οι γυναίκες προσπαθούν να τους αλλάξουν. Ποιες είναι λοιπόν, αυτές οι διαφορές;

Αρχικά άνδρες και γυναίκες διαφέρουν ως προς τις αισθήσεις τους. Έρευνες έχουν δείξει ότι οι γυναίκες όπως και τα περισσότερα θηλυκά θηλαστικά είναι πολύ πιο ευαίσθητες από τους άνδρες στα αισθητηριακά ερεθίσματα. Και αυτό γιατί οι γυναίκες ως φύλακες της σπηλιάς- οικογενειακής εστίες έπρεπε να αντιλαμβάνονται ακόμη και την πιο μικρή αλλαγή στη διάθεση και στην συμπεριφορά των άλλων. Είναι αυτό που ονομάζουμε «γυναικείο ένστικτο». Επίσης, οι γυναίκες έχει αποδεχτεί ότι έχουν μεγαλύτερο εύρος περιφερειακής όρασης βλέπουν δηλαδή τι συμβαίνει αριστερά, δεξιά του κεφαλιού και πάνω- κάτω από τη μύτη, ενώ οι άνδρες έχουν σηραγγώδη όραση μεγάλων αποστάσεων, βλέπουν δηλαδή καθαρά σε μεγάλη απόσταση. Ένα καθημερινό παράδειγμα που το αποδεικνύει είναι η απεγνωσμένη προσπάθεια ενός άνδρα να βρει τη ζάχαρη στο ντουλάπι ενώ η γυναίκα τη βρίσκει σχεδόν αυτόματα αφού βλέπει καλύτερα περιφερειακά σε σχέση με τον άνδρα. Ανάλογα ευρήματα έχουν βρεθεί και για τις υπόλοιπες αισθήσεις. Έτσι, οι γυναίκες ακούν καλύτερα από τους άνδρες και ξεχωρίζουν καλύτερα τους οξείς ήχους, έχουν πιο ευαίσθητη αφή- το γυναικείο δέρμα είναι δέκα φορές πιο ευαίσθητο από των ανδρών- και τέλος η αίσθηση της γεύσης και της οσμής είναι καλύτερη από των ανδρών.

Πολύ βασικές διαφορές έχουν εντοπιστεί και στον εγκέφαλο. Έτσι, ο γυναικείος εγκέφαλος είναι λίγο πιο μικρός από των αδρών χωρίς όμως να υστερεί στην απόδοση. Μάλιστα, έρευνα έδειξε ότι παρόλο που οι άνδρες έχουν περίπου τέσσερα εκατομμύρια περισσότερα εγκεφαλικά κύτταρα, η γενική νοημοσύνη των γυναικών είναι κατά 3% ανώτερη από των ανδρών. Ο ανδρικός εγκέφαλος όσον αφορά στη λειτουργία του είναι εξειδικευμένος. Είναι διαμορφωμένος με τέτοιο τρόπο ώστε να συγκεντρώνεται σε μία συγκεκριμένη ασχολία κάθε φορά κάνοντας «ένα πράγμα την φορά». Οι γυναίκες από την άλλη, αδυνατούν να το κατανοήσουν αφού οι ίδιες μπορούν να κάνουν περισσότερα από ένα πράγματα κάθε φορά. Μπορούν έτσι να μιλούν, να διαβάζουν και να ακούνε ταυτόχρονα. Ο γυναικείος εγκέφαλος είναι διαμορφωμένος για πολλαπλές ασχολίες. Ο ανδρικός εγκέφαλος από την άλλη, έχει λιγότερες συνεκτικές ίνες μεταξύ δεξιού και αριστερού ημισφαιρίου και είναι περισσότερο κατατετμημένος.

Μία άλλη διαφορά ανάμεσα στα δύο φύλα αφορά στον λόγο. Οι γυναίκες έχουν μεγαλύτερη ευφράδεια λόγου και επιπλέον τους αρέσει να μιλάνε. Οι γυναίκες έχουν κέντρα λόγου και στα δύο εγκεφαλικά ημισφαίρια. Οι άνδρες από την άλλη συνήθως μιλάνε από μέσα τους γιατί δεν έχουν την εκφραστική ικανότητα των γυναικών να επικοινωνούν λεκτικά. Οι γυναίκες όταν μιλούν το κάνουν με έμμεσο τρόπο και ο λόγος τους είναι συγκινησιακός ενώ οι άνδρες με άμεσο τρόπο μπαίνοντας αμέσως στο θέμα και κυριολεκτικά.

Επίσης, οι άνδρες προτιμούν τη σιωπή ειδικά όταν θέλουν να λύσουν ένα πρόβλημα ή όταν είναι αγχωμένοι. Αυτή τη σιωπή συνήθως οι γυναίκες την παρερμηνεύουν και την εκλαμβάνουν ως έλλειψη ενδιαφέροντος. Οι διαφορές ανάμεσα στα δύο φύλα είναι σημαντικές και στην χωρική ικανότητα. Χωρική ικανότητα είναι να μπορεί κανείς να δει νοερά το σχήμα των πραγμάτων, τις διαστάσεις, τις αναλογίες, την κίνηση, τις συντεταγμένες και τη γεωγραφική τους θέση. Επίσης, είναι να μπορεί κανείς στρέψει νοερά ένα αντικείμενο στον χώρο, να βρει ένα δρόμο σε μια διαδρομή μετ΄ εμποδίων και να βλέπει τα πράγματα με τρισδιάστατη προοπτική. Σε αυτό τον τομέα έχει αποδειχτεί ότι υπερέχουν οι άνδρες. Το 90% των γυναικών έχουν περιορισμένη αυτή την ικανότητα.

Οι γυναίκες από την άλλη μπορούν να αντιληφθούν τέλεια τις δύο διαστάσεις όχι όμως και τη διάσταση του βάθους. Αυτή η διαφορά εξηγεί γιατί οι άνδρες είναι καλύτεροι στο παρκάρισμα σε σχέση με τις γυναίκες.

Οι άνδρες εκτιμούν τη δύναμη, την ικανότητα, την αποτελεσματικότητα και τα επιτεύγματα. Η εικόνα που έχουν για τον εαυτό τους συνδέεται άμεσα με την αποτελεσματικότητα που έχουν σε ότι κάνουν. Ενδιαφέρονται περισσότερο για τις πράξεις και τα πράγματα και λιγότερο για τα συναισθήματα και τους ανθρώπους. Οι γυναίκες από την άλλη, εκτιμούν την αγάπη, την ομορφιά, τις ανθρώπινες σχέσεις και την επικοινωνία. Η εικόνα του εαυτού τους συνδέεται με τα συναισθήματα που νιώθουν και με την ποιότητα των σχέσεων τους. Η επικοινωνία είναι πρωταρχικής σημασίας και η προσφορά βοήθειας αυτονόητη και καθόλου προσβλητική.

Διαφορετικά διαχειρίζονται το άγχος άνδρες και γυναίκες. Οι άνδρες αποτραβιούνται και κλείνονται στον εαυτό τους ενώ οι γυναίκες πλημμυρίζουν από συναισθήματα τα οποία θέλουν με κάθε τρόπο να εκφράσουν. Έτσι, τα δύο φύλα χρειάζονται διαφορετικά πράγματα για να ηρεμήσουν. Διαφορετικό είναι και το χημικό μας κοκτέιλ. Τα οιστρογόνα τα οποία είναι θηλυκές ορμόνες παίζουν καθοριστικό ρόλο στις συμπεριφορές που σχετίζονται με την ανατροφή των παιδιών και με την φύλαξη της οικογενειακής εστίας χαρίζοντας ένα γενικό αίσθημα ευεξίας. Επιπλέον, τα οιστρογόνα αναστέλλουν την χωρική ικανότητα.

Η τεστοστερόνη από την άλλη, η οποία είναι η βασική ανδρική ορμόνη είναι επιθετική ορμόνη η οποία ωθούσε τους άνδρες να κυνηγήσουν και φέρουν την τροφή. Επιπλέον, κάνει γένια, φαλάκρα, βαθαίνει την φωνή και βελτιώνει την χωρική ικανότητα. Η αρνητική της πλευρά για τον σύγχρονο άνδρα είναι αν δεν βρει φυσιολογική διέξοδο να προκαλέσει επιθετικότητα και αντικοινωνική συμπεριφορά. Οι άνδρες τέλος, δουλεύουν σκληρά εξαιτίας της τεστοστερόνης. Όσο πιο υψηλά τα επίπεδα τόσο πιο αποδοτικοί είναι. Για παράδειγμα, έρευνα έδειξε ότι οι άνδρες που έχουν διακριθεί στον επαγγελματικό τους τομέα είχαν υψηλότερα επίπεδα τεστοστερόνης όπως αθλητές, στελέχη επιχειρήσεων.

Κλείνοντας, τις διαφορές των φύλων μπορούμε να τις δούμε μεταφορικά. Οι άνδρες μοιάζουν με λάστιχο. Όταν το τραβάμε τεντώνεται μόνο μέχρι ένα σημείο και μετά επανέρχεται στην αρχική του θέση. Το ίδιο ισχύει και για τις φάσεις οικειότητας από τις οποίες περνά ένας άνδρας πλησίασμα, απομάκρυνση και ξανά πλησίασμα. Οι γυναίκες από την άλλη, μοιάζουν με κύμα. Όταν αισθάνονται ότι τις αγαπούν η αυτοπεποίθηση τους βρίσκεται στα ύψη μετά από λίγο όμως πέφτει με μια κίνηση που θυμίζει το κύμα. Οι συναισθηματικές ανάγκες των ανδρών και των γυναικών διαφέρουν. Οι γυναίκες χρειάζονται σεβασμό, φροντίδα, κατανόηση, αφοσίωση, επιβεβαίωση και σοβαρή αντιμετώπιση, ενώ οι άνδρες αποδοχή, ενθάρρυνση, επιδοκιμασία, εμπιστοσύνη, εκτίμηση, ευγνωμοσύνη και θαυμασμό. Κατανοώντας λοιπόν, όλες αυτές τις διαφορές άνδρες και γυναίκες θα μπορέσουν να πετύχουν μια αρμονική συνύπαρξη την οποία θα διακρίνει ο σεβασμός της διαφορετικότητας και όχι ο αγώνας για την πλήρη κατανόηση.

Εισαγωγική Φωτογραφία

Η Κατερίνα Νίκου είναι απόφοιτος του τμήματος Ψυχολογίας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης (Α.Π.Θ.).
Διαθέτει μεταπτυχιακή εξειδίκευση στη «Συμβουλευτική-  Ψυχολογία» από το πανεπιστήμιο του Sheffield.
Το τελευταίο διάστημα εργάζεται ιδιωτικά ως ψυχολόγος και παράλληλα είναι εξωτερική συνεργάτης στο κέντρο λογοθεραπείας «Αγωγή του Λόγου».

E-mail: nikoukaterina@gmail.com

27 Σεπ 2010

Παρουσίαση Βιβλίου: The Human Mystery: Gifford Lectures

Τίτλος: The Human Mystery: Gifford Lectures
ΣυγγραφέαςJohn C. Eccles
Έτος Έκδοσης: 1978

Στις αρχές Αυγούστου έτυχε να είμαι στο Brugge (Βέλγιο). Ανάμεσα στις βόλτες και την διασκέδαση βρήκα χρόνο να επιδοθώ στο αγαπημένο μου σπορ: την αναζήτηση θησαυρών στα βιβλιοπωλεία! Και πράγματι είχα την τύχη να πέσω πάνω σε έναν θησαυρό, το «The Human Mystery: Gifford Lectures«, ένα βιβλίο που πρωτογράφτηκε το 1978. Έτυχε μάλιστα το βιβλιοπωλείο να πουλάει μία από τις πρώτες εκδόσεις του βιβλίου σε εξαιρετικά χαμηλή τιμή και με υπογραφή από τον συγγραφέα(!), οπότε δεν έχασα την ευκαιρία να το αποκτήσω.

Ο John C. Eccles ήταν ένας Αυστραλός νευροφυσιολόγος που κέρδισε το βραβείο Νόμπελ το 1963 για την δουλειά του πάνω στις νευρικές συνάψεις και τον τρόπο επικοινωνίας των νευρώνων. Όπως ήταν φυσικό, μετά την βράβευσή του η επιστημονική του περσόνα είχε πάρει την ανιούσα και δεχόταν βροχή από προσκλήσεις για ομιλίες. Το 1977 δέχτηκε την πρόσκληση του Πανεπιστημίου του Εδιμβούργου να μιλήσει στο Gifford Lectures, μία ετήσια σειρά διαλέξεων που τη δίνουν σημαντικοί επιστήμονες από όλες τις επιστημονικές σκοπιές με γενικότερο θέμα την Φυσική Θεολογία, μια αναζήτηση του Θεού δηλαδή μέσα από τα τελευταία επιστημονικά επιτεύγματα. Παρόλο που ο η περιγραφή και ο σκοπός των διαλέξεων ίσως θα ξενίσει και θα αποτρέψει κάποιους από το να ξεκινήσουν το διάβασμα του βιβλίου, θα συνιστούσα και σε αυτή την περίπτωση να μην κρίνετε το βιβλίο από το εξώφυλλό του.

Ο Eccles μας παίρνει από το χέρι και μας καθοδηγεί σε ένα υπέροχο ταξίδι γνώσης σχετικά με την φύση του ανθρώπου. Ξεκινάει με την περιγραφή του Big Bang, των πλανητών, των νόμων που επέτρεψαν την δημιουργία ατμόσφαιρας και των γεγονότων που οδήγησαν στην ανάπτυξη της ζωής και συνεχίζει με την εξέλιξη του ανθρώπου και την ανάπτυξη του πολιτισμού. Συνεχίζοντας, περιγράφει με μοναδικό τρόπο την ανάπτυξη του εμβρύου και την λειτουργία του ανθρώπινου κεντρικού νευρικού συστήματος, για να καταλήξει στις ανώτερες γνωστικές λειτουργίες και τις εξαιρετικές ικανότητες του ανθρώπου που τον καθιστούν ξεχωριστό από τα υπόλοιπα είδη.

Παρόλο που το βιβλίο είναι πολύ παλιό και πολλές λεπτομέρειες έχουν αλλάξει από τότε, οι γενικές επιστημονικές ιδέες που περιγράφονται εκεί είναι έγκυρες (τουλάχιστον για τον τομέα των νευροεπιστημών που έχω προσωπική γνώση). Είναι σίγουρα ένα βιβλίο που θα συνιστούσα στον κάθε φίλο των επιστημών, καθώς βοηθάει τον αναγνώστη, είτε αυτός είναι επιστήμονας είτε όχι, να δει τον άνθρωπο μέσα από πολλές διαφορετικές οπτικές γωνίες: μακροσκοπικά και μικροσκοπικά. Δεν μπορεί να αγγίξει κάποιος το μεγαλείο της φύσης εάν δεν διαβάσει την μοναδική ιστορία του είδους μας.