11 Σεπ 2012

Συντροφικές σχέσεις: Πόσο κοντά σε αντέχω;

«Το αγαπημένο «παιχνίδι» του Γιάννη και της Μαρίας ήταν ο «σαματάς». Ήξεραν και οι δύο την πρώτη κίνηση του παιχνιδιού: μια σιωπηλή συμπεριφορά, όπως τα μούτρα, τα απανωτά τσιγάρα, η απόσυρση ή ο εκνευρισμός. Έτσι μπορούσαν να στήσουν και να αρχίσουν το «παιχνίδι» τους. Όταν ο συμπαίχτης είχε πια πιαστεί στο παιχνίδι, ξεκινούσαν. Μόλις άρχιζε, ακολουθούσε μια προβλεπόμενη σειρά από συναλλαγές, όπου κάποιος από τους δύο εισέπραττε μια κατηγορία, ή μια ταπείνωση και κατέληγαν σε δυνατό καυγά. Έτσι, απομακρύνονταν ο ένας από τον άλλο. Αυτό ήταν το κέρδος που αποκόμιζαν από το «παιχνίδι», η αποφυγή της οικειότητας».

Η αποφυγή της οικειότητας

Συχνά, δηλώνουμε σε ένα φίλο «άσε, είμαι χάλια. Πάλι τσακωθήκαμε με τον Χ.» Και όταν αυτός μας ρωτήσει για ποιο λόγο, διστάζουμε, συλλογιζόμαστε και λέμε: « για βλακείες..πραγματικά δεν ξέρω..έγινε όμως ένας τρικούβερτος καυγάς!».

Ή κάποτε ίσως έχει τύχει να πούμε: «φοβάμαι να του πω πως τον αγαπώ μήπως τρομάξει», ή «εγώ ήμουν έτοιμος/η να του/της δώσω τα πάντα, και αυτός/ή μου είπε να χωρίσουμε».

Όπως ο Γιάννης και η Μαρία, είμαστε ικανοί, να επινοήσουμε τον κάθε λογής τρόπο, συνήθως ασυνείδητα, προκειμένου να αποφύγουμε την ουσιαστική δέσμευση και οικειότητα. Ολόκληροι γάμοι βασίζονται σε τέτοιου είδους ασυνείδητες συμφωνίες μεταξύ των μελλοντικώς συζύγων ! Διαλέγουμε εκείνον, που θα μπορεί να παίξει τα «παιχνίδια» μας, και εκείνος μας διαλέγει, γιατί μπορούμε να παίξουμε τα δικά του. Φαίνεται πως μια σχέση, μπορεί να εξυπηρετεί αυτήν την ανάγκη, το αέναο παίξιμο των παιχνιδιών, που από κάτω κρύβει την αποφυγή της αυθεντικής επαφής.

Η τελική κατάληξη είναι το εξής αντιφατικό: να «συζούμε χώρια» ! Όπως αναφέρει χαριτολογώντας ο Λ.Μπουσκάλια στο βιβλίο του «Να ζεις, να αγαπάς και να μαθαίνεις» : «Κοιμόμαστε σε χωριστά δωμάτια, τρώμε χωριστά, πηγαίνουμε διακοπές χωριστά, κάνουμε ό,τι μπορούμε για να συνεχίσουμε να ζούμε μαζί!».

Τι είναι λοιπόν αυτή η οικειότητα, και γιατί τόσο πολύ τη φοβόμαστε;

Η οικειότητα, είναι μια κατάσταση πραγματικής γνωριμίας και πλησιάσματος με τον άλλο. Συμβαίνει όταν ρίχνεις τις μάσκες, και αφήνεις τον άλλο να δει ποιος πραγματικά είσαι. Σημαίνει εμπιστοσύνη ότι ο άλλος θα σε δεχτεί και θα σε αγαπήσει, όπως ακριβώς είσαι. Δύσκολο εγχείρημα! Γιατί , « αν δει ποιος πραγματικά είμαι, θα με θέλει ακόμα; Καλύτερα να συνεχίζω να υπάρχω μέσα από τις ταμπέλες, τους ρόλους, τους τίτλους μου, να ρίχνουμε πού και πού και κανά καυγά, να ξανα-απομακρυνόμαστε, και έτσι θα λειτουργεί καλύτερα, θα είναι ασφαλέστερα».

Πιστεύω ότι το ειρωνικό της υπόθεσης είναι ότι αν το ρισκάραμε, ο άλλος θα ήταν διατεθειμένος ακόμα να μας αγαπά, ότι θα ήταν πολύ πιο εύκολο για εκείνον να μας αγαπήσει με τις αδυναμίες μας, από ό,τι εμείς να αγαπήσουμε τον εαυτό μας με τις αδυναμίες μας. Να του συγχωρέσουμε την αδυναμία μας να είμαστε τέλειοι υπεράνθρωποι ή απλώς άνθρωποι!

Σε αυτήν την κοινωνία, όπου από μικρούς μας μαθαίνει να μπαίνουμε σε καλούπια, να λειτουργούμε «όπως πρέπει», να φοράμε μάσκες, να παίζουμε ρόλους και παιχνίδια, να είμαστε επιφυλακτικοί με τους άλλους, με άλλα λόγια μας μαθαίνει να αποξενωνόμαστε από τον πραγματικό εαυτό μας και να μην εμπιστευόμαστε τον εαυτό μας και τους άλλους, είναι πραγματικά δύσκολο να επιτρέπουμε στην οικειότητα να υπάρχει , να πραγματώνεται.

Ωστόσο, όλοι έχουμε ζήσει στιγμές με το σύντροφό μας όπως η ανταλλαγή μιας ματιάς γεμάτης νόημα, που κανείς άλλος στην παρέα δεν καταλαβαίνει, ένα τρυφερό άγγιγμα, μια αγκαλιά που μπορεί μεμιάς να σου πάρει όλον τον πόνο, ένα χαμόγελο κατανόησης και αποδοχής που ξαφνικά σε αφοπλίζει και σου δίνει λόγο ύπαρξης. Υπάρχουν πραγματικά κάποιες στιγμές μαγικές, όπου μπορούμε να νιώσουμε κοντά, να νιώσουμε την αγάπη !

Αξίζει να δουλέψουμε με τον εαυτό μας, όσο περισσότερο, για να απελευθερωθούμε από τα δεσμά μας όσο περισσότερο, για να μάθουμε να ρισκάρουμε όλο και περισσότερο να είμαστε αυτοί που πραγματικά είμαστε και να αφήνουμε αυτές τις στιγμές της οικειότητας να συμβαίνουν όλο και πιο συχνά!

Εισαγωγική Φωτογραφία

Η Δανάη Χορομίδου είναι ψυχολόγος, απόφοιτος Παν/μίου Αθηνών,
ψυχοθεραπεύτρια-ψυχοδραματιστής,
συνεργάτης του Ψυχοδραματικού Κέντρου Ανάπτυξης Προσωπικότητας,
και συνεργάτης του Κέντρου Διαταραχών Πρόσληψης Τροφής «Ανάσα»
κιν: 6943 203 408
http://www.danaichor.blogspot.com

11 Απρ 2012

Η ομοφοβία παρατηρείται σε άτομα με υποβόσκουσες ομοφυλοφιλικές τάσεις’

Η ομοφοβία αναφέρεται σε ένα σύνολο σκέψεων, πράξεων και ιδεολογιών που εναντιώνονται στον σεξουαλικό προσανατολισμό, τον τρόπο ζωής και τα δικαιώματα που διεκδικούν οι ομοφυλόφιλοι. Επί της ουσίας πρόκειται για μια γενικευμένου τύπου φοβική αντίδραση προς άτομα με διαφορετικό σεξουαλικό προσανατολισμό από αυτόν του ομοφοβικού. Ή τουλάχιστον αυτή είναι η πιο συνήθης περιγραφή, η οποία όμως σύμφωνα με μελέτες των τελευταίων ετών έχει μια μικρή ανακρίβεια: ο ομοφοβικός δεν έχει απαραίτητα ετεροσεξουαλικό σεξουαλικό προσανατολισμό. Αυτή η παραραήρηση για την ομοφοβία δεν είναι κάτι καινούργιο, καθώς η ψυχαναλυτική προσέγγιση εδώ και δεκαετίες ερμηνεύει την ομοφοβία ως εκδήλωση καταπιεσμένης ομοφυλοφιλίας. Πλέον όμως, αυτή η θεωρία υποστηρίζεται και από εμπειρικά πειραματικά δεδομένα.

Μια χαρακτηριστική πρόσφατη έρευνα των πανεπιστημίων Rochester, Essex, England και California[1][2] υπογραμμίζει το γεγονός ότι άτομα που αυτοπεριγράφονται ως ετεροφυλόφιλοι αλλά εμφανίζουν ομοφυλοφιλικές τάσεις βάσει των απαντήσεών τους σε ψυχολογικά τεστ, είναι πιθανό να αναπτύσουν ομοφοβικές αντιδράσεις, καθώς οι ομοφυλοφιλικές συμπεριφορές τους θυμίζουν τα δικά τους καταπιεσμένα συναισθήματα. Στρέφουν δηλαδή την εσωτερική τους οργή στο περιβάλλον τους, στοχοποιόντας τρίτους και όχι τον εαυτό τους, ενεργοποιώντας έτσι έναν μηχανισμό άμυνας του εγώ τους.

Τα πειράματα

Στην έρευνα έγιναν πολλά και διαφορετικά πειράματα σε φοιτητικό πληθυσμό των πανεπιστημίων που συμμετείχαν σε αυτή. Στο πρώτο, οι συμμετέχοντες έπρεπε να αντιστοιχίσουν δύο κατηγορίες λέξεων ή εικόνων όσο πιο γρήγορα μπορούσαν. Ανάμεσα στις λέξεις συμπεριλαμβάνονταν οι λέξεις «εγώ», «άλλοι», «ομοφυλοφιλία», «ετεροφυλοφιλία», καθώς και εικόνες ομοφυλόφιλων ή ετεροφυλόφιλων ζευγαριών. Το τεστ αυτό, γνωστό και ως Implicit Association Test (IAT) χρησιμοποιείται ευρέως στην μελέτη υποσυνείδητων τάσεων όπως π.χ. ομοφυλοφιλικές, ομοφοβικές ή ρατσιστικές τάσεις (δείτε μια επίδειξη εδώ). Ο συμμετέχοντας βλέπει μια λέξη για στο κέντρο της οθόνης του για λίγα χιλιοστά του δευτερολέπτου (π.χ. τη λέξη «εγώ» και στη συνέχεια παρουσιάζονται δύο κατηγορίες αριστερά και δεξιά στην οθόνη (π.χ. οι λέξεις «ομοφυλοφιλία» και «ετεροφυλοφιλία»). Σκοπός του είναι να αντιστοιχίσει τη λέξη με την σωστή κατηγορία. Φυσικά, πριν από κάθε πείραμα έχουν δωθεί οδηγίες για την σωστή αντιστοιχεία (π.χ. «αντιστοίχισε τη λέξη ‘εγώ’ με την λέξη ‘ομοφυλοφιλια’ και τη λεξη ‘αυτοι’ με τη λεξη ‘ετεροφυλοφιλία'» ή και το αντίστροφο (βλ. Εικόνες 1 και 2). Οι καταπιεσμένοι ομοφυλόφιλοι τείνουν να απαντούν πιο γρήγορα και με λιγότερα λάθη όταν πρέπει να αντιστοιχίσουν τη λέξη «εγώ» με την «ομοφυλοφιλία», παρά όταν πρέπει να αντιστοιχίσουν το «εγώ» με την «ετεροφυλοφιλία».

Εικόνα 1: IAT test όπου ο συμμετέχοντας πρέπει να αντιστοιχίσει το «εγώ» με τη λέξη «ομοφυλοφιλία»

Εικόνα 2: IAT test όπου ο συμμετέχοντας πρέπει να αντιστοιχίσει το «εγώ» με τη λέξη «ετεροφυλοφιλία»

Σε ένα δεύτερο πείραμα, οι συμμετέχοντες μπορούσαν να περιηγούνται ελεύθερα σε φωτογραφίες που έδειχναν ομόφυλα (άνδρες) ή ετερόφυλα άτομα (γυναίκες). Οι καταπιεσμένοι άνδρες ομοφυλόφιλοι παιρνούσαν σημαντικά περισσότερο χρόνο κοιτάζοντας τις φωτογραφίες που έδειχναν άνδρες, παρά αυτές που έδειχναν γυναίκες. Στο τρίτο πείραμα οι συμμετέχοντες απάντησαν σε μια σειρά από ερωτήματα σχετικά με τον τρόπο με τον οποίο μεγάλωσαν και την προσωπικότητα των γονιών τους, κάτι που επέτρεψε στους επιστήμονες να δουν ότι οι καταπιεσμένοι ομοφυλόφιλοι μεγάλωσαν σε ένα αυστηρό περιβάλλον με αυστηρές ομοφοβικούς κανόνες συμπεριφοράς (π.χ. με αυστηρά όρια στο τι επιτρέπεται να κάνει ένας άνδρας και μια γυναίκα ή για το εάν επιτρέπεται στα μέλη της οικογένειας να κάνουν παρέα με ομοφυλόφιλα άτομα). Τέλος, οι συμμετέχοντες ενός τέταρτου πειράματος απάντησαν σε μια σειρά ερωτηματολογίων που μετρούσαν τα επίπεδα ομοφοβίας, τόσο της έκδηλης, όσο και της υποσυνείδητης.

Αποτελέσματα

Οι συμμετέχοντες με υποστηρικτικούς, λιγότερο αυστηρούς και ανοιχτόμυαλους γονείς αντιμετώπιζαν λιγότερες συγκρούσεις στην αποδοχή της «κρυφής» σεξουαλικότητας τους, ακόμη και αν αυτή ερχόταν σε σύγκρουση με την έκδηλη σεξουαλικότητα (αυτή που δήλωναν δηλαδή όταν ρωτούνταν εάν είναι ετεροφυλόφιλοι ή ομοφυλόφιλοι). Αντίθετα, οι συμμετέχοντες με αυστηρούς και αυταρχικούς γονείς έδειχναν έντονες εσωτερικές συγκρούσεις και δεν είχαν επαφή με την υποβόσκουσα σεξουαλικότητά τους.

Το πιο σημαντικό εύρημα όμως ήταν πως οι συμμετέχοντες που έτειναν να βλέπουν τον εαυτό τους περισσότερο ετεροσεξουαλικό σε σχέση με την «κρυφή» σεξουαλικότητα, έτειναν να παρουσιάζουν μεγαλύτερα επίπεδα ομοφοβίας. Με άλλα λόγια, όσο μεγαλύτερη είναι η εσωτερική σύγκρουση που νιώθει το άτομο για την σεξουαλικότητά του, τόσο πιο έντονη θα είναι η βίαιη συμπεριφορά και οι αρνητικές και στερεοτυπικές σκέψεις για τα ομοφυλόφιλα άτομα.

Τα αποτελέσματα αυτά υποστηρίζουν αυτό το οποίο υπογραμμίζουν εδώ και πολλές δεκαετίες οι ψυχοδυναμικοί ψυχαναλυτές, ότι δηλαδή οι ομοφοβικές αντιδράσεις είναι ουσιαστικά ένας μηχανισμός προστασίας του εγώ, αποτέλεσμα του οποίου είναι η εσωτερική σύγκρουση να μεταφέρεται στο περιβάλλον και -κυρίως- προς αυτούς που αναπτύσσουν τις ομοφυλόφιλες συμπεριφορές, τις οποίες το άτομο θεωρεί απαγορευμένες.

Εισαγωγική Φωτογραφία

Περισσότερες Πληροφορίες / Βιβλιογραφία

  1. Mental Health Today: Is Some Homophobia Self-Phobia? []
  2. The Situationist: Homophobia = Self-phobia? []