02 Αυγ 2015

Ερμηνεία του μύθου της Ιναννά

«Μόνο εκείνος που δέχτηκε τη διαδικασία του μυστικού θανάτου, που ταξίδεψε την ψυχή του στην άλλη πλευρά και άντεξε το αρμένισμα στη νυχτερινή θάλασσα μπορεί να σταθεί μπροστά στους συνανθρώπους του με αυτήν την εμπειρία, ως αλλαγμένος, ακόμα και σαν «καινούργιος άνθρωπος» και να τους φέρει τη γνώση της νέας ζωής.»

C.G. Jung.

Στη μυθολογία των λαών, ο όρος κατάβαση σημαίνει την κάθοδο του ήρωα στον Άδη, με σκοπό να επιτύχει κάποιον στόχο, να βρει κάποιον ή κάτι και να επιστρέψει πίσω στον κόσμο των ζωντανών έχοντας αποκτήσει αυτό που έψαχνε. Η κάθοδος μπορεί να λήξει σε στασιμότητα όπου ο ήρωας παραμένει εγκλωβισμένος στον Άδη, εκεί από όπου «δεν επιστρέφει κανείς» ή να κάνει την υπέρβαση και να πραγματοποιήσει την ανάβαση στον κόσμο των ζωντανών. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι οι μύθοι σχετικά με την κάθοδο κάποιου ήρωα ή θεού στον κόσμο των νεκρών, απαντώνται στις παραδόσεις όλων σχεδόν των λαών. Μερικά παραδείγματα είναι οι μύθοι του Ορφέα και του Θησέα από την αρχαία Ελλάδα, του Οσίρι από την αρχαία Αίγυπτο, του Ιησού από τον χριστιανισμό, του Γκιλγκαμές και της Ινάννα από τη σουμεριακή παράδοση. Πώς μπορούν, όμως, να μας αφορούν στο σήμερα, μύθοι οι οποίοι δημιουργήθηκαν χιλιάδες χρόνια πριν; Τι έχουν να προσφέρουν στην ανθρώπινη εμπειρία και πώς μπορεί ο αναγνώστης να τα συσχετίσει με τον δικό του ψυχισμό;

Αρχικά, είναι χρήσιμο να αναφερθεί ότι αρκετοί ψυχαναλυτές, μεταξύ αυτών και οι κορυφαίοι, όπως ο Φρόυντ και ο Γιουνγκ χρησιμοποιούσαν τη μυθολογία για να εκφράσουν διάφορες ψυχολογικές διαδικασίες (για παράδειγμα, το οιδιπόδειο σύμπλεγμα) και θεωρούσαν πως οι μύθοι ήταν σημαντικά εργαλεία για την κατανόηση του ασυνειδήτου. Ο Τζόζεφ Κάμπελ, έχοντας αφιερώσει όλη του τη ζωή στη μελέτη της μυθολογίας, είχε πει πως οι μύθοι είναι εκφράσεις του συλλογικού ασυνειδήτου. Όσον αφορά την κατάβαση, είχε αναγνωρίσει πως τα ταξίδια στον κόσμο των νεκρών είναι η εξερεύνηση του ατομικού ή συλλογικού ασυνείδητου όπου μπορεί να έρθουμε αντιμέτωποι με καταπιεσμένες επιθυμίες, ένστικτα, συναισθήματα και ανάγκες. Ο κόσμος των νεκρών είναι χαοτικός, παράλογος και πηγή δημιουργικότητας και ζωτικής δύναμης. Ο Γιουνγκ θεωρούσε πως ο κάτω κόσμος ήταν το σπίτι της Σκιάς, της πλευράς του εαυτού η οποία είναι καταπιεσμένη και περιέχει όλα τα στοιχεία που το άτομο δεν μπορεί να αναγνωρίσει στον εαυτό του και τα θεωρεί ανεπιθύμητα, όπως η ζήλια, η οργή και η σεξουαλικότητα. Σκοπός του ταξιδιού αυτού, επομένως, δεν είναι η εξόντωση της Σκιάς, αλλά η αναγνώριση και η αφομοίωσή της, ώστε να καταφέρει το άτομο να βρει την προσωπική του λύτρωση.

Στο παρόν άρθρο, θα επιχειρηθεί να γίνει ανάλυση του μύθου της κατάβασης της θεάς Ινάννα στον κάτω κόσμο και να συσχετισθεί με τις εσωτερικές διεργασίες που λαμβάνουν χώρα όταν κάποιος βιώνει μια μεταμορφωτική αλλαγή, είτε αυτή γίνεται στα πλαίσια της ψυχοθεραπείας, είτε όχι.

Ο μύθος αυτός είναι αρχαίος σουμεριακός και εξιστορεί την κάθοδο της θεάς Ινάννα στον κάτω κόσμο με σκοπό να επισκεφθεί την αδερφή της Ερεσκιγκάλα, η οποία έχει μόλις χηρέψει. Η Ινάννα ήταν η θεά του έρωτα, της γονιμότητας και του πολέμου. Θεωρείται από τις πιο σημαντικές σουμεριακές θεότητες, το όνομά της, μάλιστα, σημαίνει «Η Κυρά του Ουρανού». Από τους διάφορους μύθους που διασώζονται, η Ινάννα περιγράφεται ως αρκετά ματαιόδοξη, φερόταν πολύ άσχημα στους εραστές της και αρεσκόταν στο να προκαλεί έριδες και σύγχυση στο πεδίο της μάχης. Ανέβηκε στην εξουσία έχοντας κλέψει από τον θεό Ένκι τα «ΜΕ», δώρα του πολιτισμού, όπως η γεωργία, η γραφή και η μουσική, τα οποία μεταμόρφωσε σε κοσμήματα και ιμάτια για τον εαυτό της.

 Η αφήγηση του μύθου ξεκινά με τη φράση «Από τον Ουρανό, η Ινάννα έστρεψε το αυτί της προς τον Κάτω Κόσμο». Στα σουμεριακά, η λέξη «αυτί» είναι ταυτόσημη με τη λέξη «σοφία» δείχνοντας την πρόθεση της Ινάννα να αποκτήσει σοφία μέσω του ασυνειδήτου της. Προτού κατέβει στον Άδη, κάνει κάποιες προετοιμασίες. Σύμφωνα με τον Κάμπελ, η προετοιμασία του ήρωα πριν από την κατάβαση, είναι ένα απαραίτητο βήμα. Περιλαμβάνει την εγκατάλειψη των επίγειων αγαθών και των ανθρώπων και τη δημιουργία ενός σχεδίου διάσωσης αν κάτι πάει στραβά. Έτσι και η Ινάννα, εγκαταλείπει τους ναούς της, ντύνεται με τα επτά «ΜΕ» και δίνει οδηγίες στη Νινκούμπουρ, την πιστή της ακόλουθο. Της εξηγεί τι πρόκειται να κάνει και της ζητά να την θρηνήσει και να ζητήσει βοήθεια από τους θεούς αν δεν επιστρέψει σε τρεις μέρες.

Η Νινκούμπουρ, αναφέρεται πως δεν την έχει αγγίξει το νερό και πως είναι η πιστή ακόλουθος της Ινάννα που πάντα τη συμβουλεύει σωστά και εκτελεί τις διαταγές της. Ο ρόλος της Νινκουμπούρα μπορεί να παρομοιαστεί με εκείνο το κομμάτι μέσα μας που συνεχίζει να λειτουργεί, σχεδόν μηχανικά και βοηθά στην αυτοσυντήρηση του οργανισμού όταν εκείνος βρίσκεται σε μια δύσκολη κατάσταση χρησιμοποιώντας καθαρή λογική. Πόσες φορές, άραγε, όταν βιώνουμε ένα πένθος ή μια πολύ δύσκολη κατάσταση, δεν αισθανόμαστε ότι δουλεύουμε στον «αυτόματο πιλότο»; Τα επτά «ΜΕ», είναι δώρα του πολιτισμού, αποτελούν τα «όπλα» της Ινάννα, τα οποία της έχουν φανεί χρήσιμα στα επίγεια και τα υπέργεια, και ελπίζει ότι θα την προστατεύσουν όταν έρθει σε επαφή με τον κάτω κόσμο. Αποτελούν απόδειξη των όσων έχει καταφέρει επί Ουρανού και Γης, είναι σύμβολα της θεϊκής της φύσης και της δύναμης της. Τα «ΜΕ» μπορούν κάλλιστα να παρομοιαστούν με τους ψυχολογικούς μηχανισμούς άμυνας οι οποίοι μπορεί ενίοτε να είναι χρήσιμοι στην καθημερινότητά μας, αλλά στην επαφή μας με το ασυνείδητο πρέπει να αποδομηθούν. Επιπλέον, μπορούν να παρομοιαστούν με την «περσόνα» που φτιάχνουμε, τη «μάσκα» μας, την οποία χρησιμοποιούμε για να καλύψουμε την πραγματική μας φύση και τις ανασφάλειές μας.

Στη συνέχεια του μύθου, η Ινάννα κατεβαίνει στον Κάτω Κόσμο. Εκεί, συναντά τον κλειδοκράτορα των Πύλεων του Άδη και του λέει ότι είναι η Ινάννα και απαιτεί να μπει, καθώς έχει έρθει για να παραστεί στην κηδεία του Γκουγκαλάνα, του εκλιπόντος συζύγου της Ερεσκιγκάλα. Εκείνος, της λέει πως «όποιος μπαίνει στον Κάτω Κόσμο, δε φεύγει ξανά.» Η Ινάννα επιμένει να μπει και ο Κλειδοκράτορας πηγαίνει να ζητήσει τη συμβουλή της βασίλισσας του Κάτω Κόσμου, της Ερεσκιγκάλα. Όταν η Ερεσκιγκάλα μαθαίνει πως έχει έρθει η αδερφή της και πως είναι ντυμένη με τα επτά «ΜΕ», οργίζεται και ζητά από τον Κλειδοκράτορα να κλειδώσει τις επτά Πύλες του Κάτω Κόσμου και να ξεκλειδώνει κάθε πύλη, μόνο αφότου η Ινάννα έχει αφαιρέσει ένα από τα «ΜΕ».

Η Ερεσκιγκάλα παρουσιάζεται ως πικρόχολη, παραμελημένη και να θρηνεί. Είναι μια εξαιρετική εικόνα της παραμελημένης, σκιώδους πλευράς της Ινάννα, η οποία αντιδρά με επιθετικότητα στην επίσκεψη της αδερφής της. Η καταπιεσμένη μας πλευρά είναι πάντα παραμελημένη, περιορισμένη και κρύβει μέσα της αρκετό πόνο, οργή και θρήνο.

Όταν επέστρεψε ο Κλειδοκράτορας, κλείδωσε και τις επτά πύλες. Όταν η Ινάννα προσπάθησε να περάσει ακολούθησε η εξής στιχομυθία για κάθε μία από τις Πύλες.

Ινάννα: «Γιατί το κάνεις αυτό;»

Κλειδοκράτορας: «Σιωπή, Ινάννα. Οι τρόποι του Κάτω Κόσμου είναι τέλειοι. Μη τους αμφισβητείς.»

Αυτό έγινε και με τις επτά πύλες, όπου σε κάθε μια, η Ινάννα αφαιρούσε και ένα από τα ΜΕ, ώσπου στο τέλος μπήκε στον Κάτω Κόσμο γυμνή. Από τη στιχομυθία διαφαίνεται μια νομοτέλεια στη διαδικασία. Για να έρθει κάποιος σε επαφή με το ασυνείδητο του, πρέπει να αποδομήσει τις άμυνες του και να φτάσει στα άδυτα της ψυχής του απογυμνωμένος. Η «μάσκα» πρέπει να πέσει, το άτομο πρέπει να κοιτάξει κατάματα τον εαυτό του, το πραγματικό του είδωλο.

Όταν πλέον είχε μπει στον Άδη, η Ινάννα είδε την Ερεσκιγκάλα να κάθεται στον θρόνο της και κίνησε όχι προς εκείνη, αλλά προς τον θρόνο. Η ματαιοδοξία της Ινάννα, η οποία πίστευε ότι θα μπορούσε να εκθρονίσει την αδερφή της χωρίς συνέπειες, είναι η ματαιοδοξία του Εγώ που πιστεύει ότι μπορεί να υποτάξει τη Σκιά χωρίς να περάσει τη μεταμορφωτική διαδικασία. Είναι η αυταπάτη ότι μια δύσκολη κατάσταση μπορεί να ξεπεραστεί με «εύκολες λύσεις», με μαγικό τρόπο, ότι μπορεί κάποιος να ξεφύγει αλώβητος.

Πριν φτάσει στον θρόνο, εμφανίστηκαν οι Αννούνα, οι Κριτές του Κάτω Κόσμου, οι οποίοι δεν τρέφονται, δεν κοιμούνται, δε δέχονται λιτανείες και δεν εξαγοράζονται. Η Ερεσκιγκάλα σηκώθηκε από τον θρόνο της. Κατέκρινε την Ινάννα. Μίλησε με τη φωνή της οργής, φώναξε με την κραυγή της ενοχής, την κοίταξε με το βλέμμα του θανάτου. Την χτύπησε. Η Ινάννα έπεσε κάτω νεκρή και κρέμασαν το πτώμα της από έναν γάντζο για να σαπίσει. Η Ινάννα βίωσε σχεδόν αφιλτράριστα την επαφή της με τη Σκιά της. Τα αρνητικά συναισθήματα που απωθούσε στο ασυνείδητό της, βγήκαν σαν χείμαρρος όταν ήρθε σε επαφή μαζί του. Οι Κριτές δεν μπορούν να εξαγοραστούν ή να ξεγελαστούν. Αποζητούν, όχι εκδίκηση, αλλά δικαιοσύνη. Την εσωτερική δικαιοσύνη που αποζητά ο άνθρωπος για να βρει την ισορροπία, να ανακτήσει το πραγματικό του δυναμικό, όντας πλέον αυθεντικός. Αυτή είναι και η πιο δραματική στιγμή, όπου ερχόμαστε αντιμέτωποι με την επίκριση από τον ίδιο μας τον εαυτό. Μια τέτοια εμπειρία μπορεί να εκμηδενίσει το άτομο και να το «σκοτώσει».

Αφού πέρασαν τρεις μέρες και η Ινάννα δεν είχε επιστρέψει, η ακόλουθός της, Νινκουμπούρα, άρχισε να την θρηνεί. Έσκισε τη σάρκα της, κούρεψε τα μαλλιά της, ντύθηκε με κουρέλια και άρχισε να χτυπάει τα τύμπανα γύρω από τους ναούς της Ινάννα. Ζήτησε πρώτα βοήθεια από τον θεό Ενλίλ. Εκείνος αρνήθηκε να βοηθήσει, λέγοντας πως η Ινάννα πήρε αυτό που της άξιζε. Έπειτα, η Νινκουμπούρα πήγε στον θεό Νάννα, όπου έλαβε την ίδια απάντηση. Τελικά, όταν πήγε στον ναό του θεού της Σοφίας, Ένκι, εκείνος προβληματίστηκε και λυπήθηκε για την Ινάννα. Πήρε χώμα από τα νύχια του και έπλασε δύο όντα χωρίς φύλο, το Κουρτζάρα και το Γκαλατούρ. Τους έδωσε οδηγίες να πάνε στον Κάτω Κόσμο σαν μύγες και να βρουν την Ερεσκιγκάλα, η οποία βογκάει σαν να είναι έτοιμη να γεννήσει. Τους είπε να της συμπαρασταθούν και όταν εκείνη, από ευγνωμοσύνη, τους προσφέρει κάποιο δώρο, εκείνα να ζητήσουν το σώμα της Ινάννα και να ρίξουν πάνω του το χώμα και το νερό της ζωής. Όταν πήγαν στον Κάτω Κόσμο, το Κουρτζάρα και το Γκαλατούρ, βρήκαν την Ερεσκιγκάλα γυμνή, καθισμένη και να βογκάει σαν να είναι έτοιμη να γεννήσει. Η στιχομυθία που έλαβε χώρα είναι η εξής:

  • Ερεσκιγκάλα: «Ωχ, τα πλευρά μου!»
  • Κουρτζάρα & Γκαλατούρ: «Ωχ, τα πλευρά σου!»
  • Ερεσκιγκάλα: «Ωχ, τα σωθικά μου!»
  • Κουρτζάρα & Γκαλατούρ: «Ωχ, τα σωθικά σου!»
  • Ερεσκιγκάλα: «Ωχ, η καρδιά μου!»
  • Κουρτζάρα & Γκαλατούρ: «Ωχ, η καρδιά σου!»

Τότε, η Ερεσκιγκάλα σταμάτησε, τα κοίταξε και τα ρώτησε ποιοι είναι που πονούν μαζί της. Τα ευλόγησε και τους πρόσφερε το νερό που δε στερεύει ποτέ, το στάρι που δεν ξεμένει ποτέ. Εκείνα αρνήθηκαν και ζήτησαν το σώμα της Ινάννα. Η Ερεσκιγκάλα ικανοποίησε την επιθυμία τους και εκείνα, έριξαν πάνω του το νερό και το χώμα της ζωής. Η Ινάννα αναστήθηκε.

Εδώ, παρατηρούμε πως η Νινκουμπούρα, ακολουθώντας πιστά τις οδηγίες της Ινάννα, άρχισε να την θρηνεί και να αναζητά βοήθεια. Αυτός ο θρήνος και η ταλαιπωρία, τα οποία εκδηλώνονται προς τα έξω, μπορεί να παρομοιαστεί με την εκδήλωση συμπτωματολογίας στο άτομο. Αλλάζει η συμπεριφορά του, αφήνει τον εαυτό του ατημέλητο, πονάει και υποφέρει και δεν το κρύβει πια. Αναζητά βοήθεια για να μπορέσει να πραγματοποιήσει την ανάβαση. Ο μόνος που ανταποκρίθηκε, ήταν ο θεός της Σοφίας, ο οποίος έπλασε δύο πλάσματα, τα οποία μπόρεσαν να παρηγορήσουν τη Σκιά της Ινάννα. Κατάφεραν να επικοινωνήσουν μαζί της, όχι με τη λογική ή με κριτική διάθεση, αλλά με ενσυναίσθηση και αντανάκλαση συναισθήματος. Επίσης, παρατηρούμε πως μετά την επαφή της Ινάννα με την Ερεσκιγκάλα, η τελευταία απέκτησε γονιμότητα. Η επαφή με τη Σκιά μπορεί όντως να αποβεί μια γόνιμη, παρότι επώδυνη, εμπειρία και να αποκαλύψει «θησαυρούς» δημιουργικότητας.

Στη συνέχεια του μύθου, η Ινάννα ετοιμάζεται να πραγματοποιήσει την ανάβασή της. Τότε, εμφανίζονται οι Αννούνα, οι Κριτές του Κάτω Κόσμου και της εξηγούν πως δεν μπορεί να φύγει από τον Κάτω Κόσμο αλώβητη. Η εμπειρία της την έχει σημαδέψει. Πρέπει να δώσει κάποιον στη θέση της αν θέλει να επιστρέψει. Έτσι, οι Αννούνα γαντζώνονται πάνω της και η Ινάννα επιστρέφει στον κόσμο των ζωντανών. Στην πορεία της, η Ινάννα συναντά διάφορα δικά της πρόσωπα και βλέπει πως θρήνησαν τον χαμό της. Οι Αννούνα ήθελαν να πάρουν μαζί τους κάποιο από αυτά τα άτομα, αλλά η Ινάννα δεν ήθελε, καθώς την είχαν θρηνήσει. Όταν όμως έφτασαν στο βασίλειό της και είδε τον σύζυγό της, Ντουμούζι να συνεχίζει τη ζωή του σαν να μην έχει συμβεί τίποτα, ντυμένος με τη βασιλική του ενδυμασία, να πίνει και να τραγουδά, η Ινάννα οργίστηκε. Του μίλησε με τη φωνή της οργής. Του φώναξε με την κραυγή της ενοχής. Τον κοίταξε με το βλέμμα του θανάτου. Και ζήτησε από τους Κριτές να πάρουν τον Ντουμούζι στη θέση της.

Γίνεται εύκολα κατανοητό πως η εμπειρία της κατάβασης δεν αφήνει κανέναν αλώβητο. Η επαφή με τη Σκιά μας, με το ασυνείδητό μας, επιφυλάσσει πόνο, θλίψη και έναν «θάνατο». Θάνατο του παλιού τρόπου ζωής, κάποιας κατάστασης ή συμπεριφοράς. Κανείς δεν επιστρέφει από μια τέτοια εμπειρία μένοντας ίδιος. Δεν είναι αυτός ο σκοπός, εξάλλου. Είναι σημαντικό να τονιστεί ότι η Ινάννα δεν παρέδωσε στους Κριτές κάποιο από τα άτομα που την θρήνησαν, που ανταποκρίθηκαν δηλαδή όπως άρμοζε στην κατάσταση που βίωνε, αλλά τον Ντουμούζι, ο οποίος συνέχιζε τη ζωή του σαν να μην είχε συμβεί τίποτα. Έτσι και στην πραγματικότητα, τείνουμε να αλλάζουμε αυτά τα οποία βλέπουμε ότι δε συνάδουν με τον δικό μας ψυχισμό και τις δικές μας επιθυμίες. Απομακρύνουμε αυτό το οποίο μας βλάπτει ή δεν μας ταιριάζει πλέον.

Ο μύθος κλείνει με μια δοξασία προς την Ερεσκιγκάλα, και όχι προς την Ινάννα. Έτσι λοιπόν, αυτό που χρειάζεται να τιμήσουμε μέσα μας είναι η πλευρά που έχουμε παραμελήσει και απωθήσει. Όσο τρομακτική και αν φαίνεται η Σκιά, αν την ακούσουμε και έρθουμε σε επαφή μαζί της, θα βγούμε από την εμπειρία κερδισμένοι, αλλαγμένοι, πιο σοφοί και πιο κοντά προς τα πραγματικά μας αιτήματα ως αυθεντικοί άνθρωποι.

Ενδεικτική Βιβλιογραφία

  • http://etcsl.orinst.ox.ac.uk/section1/tr141.htm
  • Jung, C.G. (1938). Psychology and Religion.
  • Jung, C. G. (1993) The Practice of Psychotherapy
  • Jung, C.G.  (1944) Psychology of the Unconscious
  • Perera, S.B. (1981) Descent to the Goddess; A Way of Initiation for Women.
  • George, D. (1992) Mysteries of the Dark Moon; The Healing Power of the Dark Goddess.
  • Campbell, J. (1949) The Hero with a Thousand Faces.

 

14 Αυγ 2014

Η ψυχοθεραπεία Gestalt

Ο όρος Gestalt προέρχεται από το γερμανικό ρήμα gestalten που σημαίνει διαμορφώνω, σχηματίζω. Μεταφράζεται ορισμένες φορές ως σχήμα, μορφή ή φιγούρα, αλλά η πλησιέστερη από όλες είναι η λέξη «όλον. Ο άνθρωπος στη Gestalt είναι ένα κομμάτι του περιβάλλοντος και έχει την ικανότητα της επίγνωσης, δηλαδή, να συνειδητοποιεί τα συναισθήματα, τις σκέψεις και τις αντιλήψεις του. Θεωρείται ικανός να καθορίζει τις αντιδράσεις στο περιβάλλον, διαθέτει τη δυνατότητα να ικανοποιεί τις ανάγκες του και μπορεί να βιώνει τον εαυτό του στο παρόν. H ανθρώπινη φύση δεν είναι ούτε καλή, ούτε κακή και στην πορεία της εξέλιξης της περνάει από τρία στάδια, το κοινωνικό που αρχίζει μετά τη γέννηση και χαρακτηρίζεται από επίγνωση και προσοχή προς άλλα άτομα. Βασικές έννοιες στη θεωρία, μεταξύ άλλων, είναι το ‘φόντο’, δηλαδή όσα έχουν συμβεί στο άτομο από τη γέννηση του μέχρι τώρα και η ‘μορφή’ που είναι το σχήμα που έρχεται μπροστά κάθε φορά μέσα από το φόντο. Όταν υπάρχει εναλλαγή φόντου-μορφής με ρυθμικό τρόπο ανάλογα με τις ανάγκες που έχει κάθε φορά το άτομο και είναι σε θέση να διακρίνει την εκάστοτε ανάγκη, τότε υπάρχει αυτορρύθμιση.

Ο Perls, ιδρυτής της Gestalt, πίστευε ότι το υγιές άτομο λειτουργεί μέσα στο πλαίσιο της σωστής ισορροπίας όλων των μερών του και για να επιβιώσει πρέπει αυτή η ισορροπία να διατηρηθεί μέσα σε ορισμένα όρια. Όταν αυτή η λειτουργία αποτυγχάνει, όταν ο οργανισμός παραμείνει σε κατάσταση δηλαδή ανισορροπίας για μεγάλο διάστημα και είναι ανίκανος να ικανοποιήσει τις ανάγκες του, τότε ασθενεί. Oι παιδικές εμπειρίες που δεν έχουν λυθεί βιώνονται συχνά σαν μισοτελειωμένες υποθέσεις, διαταράσσουν το άτομο στην ενήλικη ζωή και εμποδίζουν την αποτελεσματικότητα του στο παρόν. Όταν αυτές γίνουν αρκετά ισχυρές, το άτομο πιέζεται από ανησυχία, ψυχαναγκαστική συμπεριφορά, αγωνία, καταπιεστική ενέργεια και ηττοπαθή διάθεση. Η O’ Leary αναφέρει χαρακτηριστικά πως «οι ασθενείς που δεν λένε αντίο, κρατούν κλειδωμένο στο χτες ένα κομμάτι της ενέργειας τους». Η βασική ιδέα είναι ότι το άτομο είναι το ίδιο υπεύθυνο για ό,τι του συμβαίνει και είναι εκείνο που αποφασίζει αν θα αλλάξει τη ζωή του ή όχι. Ο Bucay αναφέρει πως το άτομο πρέπει να αναγνωρίσει ότι κανένας άλλος δεν είναι ένοχος για κάτι που του συμβαίνει, κι ότι αν φέρει πάνω του τραύματα, ήταν πάντα με τη δική του συνενοχή ή όπως αναφέρει ο Osho«Εγώ είμαι υπεύθυνος για τη ζωή μου, για όλα μου τα βάσανα, για ό,τι μου συνέβη άλλοτε κι ό,τι μου συμβαίνει τώρα. Έτσι το διάλεξα. Αυτούς τους σπόρους έσπειρα, και τώρα μαζεύω τη συγκομιδή. Είμαι υπεύθυνος…».

Θεραπευτική διαδικασία

Στόχος είναι η επίγνωση, η οποία αποτελεί βασική προϋπόθεση για την επίτευξη της αλλαγής. Η αναπτυσσόμενη επίγνωση βοηθά το άτομο να προχωρήσει μέσα από 5 στρώματα της λειτουργίας, τα οποία είναι τα κλισέ ή η απάτη όπου το άτομο παίζει παιχνίδια και υποδύεται ρόλους, το παίξιμο ρόλων ή η φοβία όπου το άτομο αρνείται και αποποιείται αυτό που είναι, το αδιέξοδο όπου το άτομο νιώθει ματαίωση και αναξιότητα, η ενδόρρηξη δηλαδή ακινητοποίηση και παθητικότητα και η έκρηξη που είναι η κατάλληλη στιγμή για θεραπευτική παρέμβαση καθώς το άτομο επιθυμεί να εκφραστεί και να αποφορτιστεί. Όταν το άτομο είναι υγιές, το όριο είναι ελαστικό και το άτομο συμμετέχει πλήρως στη διαδικασία αλληλεπίδρασης με το περιβάλλον του. Μπορεί να αντιληφθεί ότι είναι ξεχωριστό άτομο και μπορεί να διακινδυνεύσει μια ένωση χωρίς να χάσει την επίγνωση των εσωτερικών και των εξωτερικών συνθηκών. Αντίθετα, οι μη υγιείς φοβούνται ότι θα χάσουν τον εαυτό τους μέσα από την επαφή. Η Gestalt ενσωματώνει και συνδυάζει διάφορες τεχνικές, λεκτικές και μη λεκτικές, όπως επίγνωση των αισθητηρίων, χρήση της ενέργειας, ασκήσεις αναπνοή, αξιοποίηση του σώματος και της διακύμανσης της φωνής, συναισθηματική έκφραση, όνειρα και φαντασιώσεις, ψυχόδραμα και δημιουργικότητα. Άλλες τεχνικές αποτελούν οι διαδραματίσεις που βασίζονται στην αρχή ότι η μάθηση απαιτεί δράση, όπως η διαδραμάτιση της προβολής, η τεχνική της πρόβας και η τεχνική της άδειας καρέκλας. Θα πρέπει, σε αυτό το σημείο, να γίνει κατανοητό ότι παρά τις τεχνικές που υπάρχουν, μεγαλύτερη σημασία στη θεραπεία Gestalt, έχει ο τρόπος και η ποιότητα της επαφής, δηλαδή το πώς, παρά οι τεχνικές καθαυτές. Το θεραπευτικό κλίμα έχει ιδιαίτερη σημασία στη Gestalt και η θεραπευτική συμμαχία βασίζεται στη γνήσια επαφή θεραπευτή και θεραπευόμενου μέσα από μια σχέση αποδοχής, αμοιβαιότητας και ουσιαστικής αλληλεπίδρασης.

Σε σύγκριση με άλλες προσεγγίσεις, η Gestalt δίνει περισσότερο έμφαση στη συναισθηματική παρά στη γνωστική διάσταση της προσωπικότητας. Ο Perls, σύμφωνα με την O’Leary έλεγε «Χάνε όλο και περισσότερο το ‘μυαλό’ σου και έλα πιο κοντά στις αισθήσεις σου». Όπως αναφέρει ο Bucay, είναι μια θεραπεία για να καταλάβει το άτομο τι του συμβαίνει την κάθε στιγμή και δίνει σημασία στην πράξη παρά στο σχεδιασμό, στο είναι παρά στο έχειν. Ένα από τα αρνητικά σχόλια που έχει δεχτεί η Gestalt είναι ότι κάνει το άτομο να λειτουργεί εγωιστικά ή ότι κρύβει τον κίνδυνο να ενθαρρύνει μια φιλοσοφία αδιαφορίας και ελαφρότητας στον πάσχοντα, έστω και προσωρινά με μια στάση του τύπου να ζήσει τη στιγμή. Η έννοια της αυτό-υποστήριξης έχει συζητηθεί ιδιαίτερα και έχει θεωρηθεί σε κάποιες περιπτώσεις ριψοκίνδυνη καθώς μπορεί να ταράξει τα νερά στις διαπροσωπικές σχέσεις και να έχει αρνητικές συνέπειες, όταν τα άτομα δεν θα μπορέσουν να διαχειριστούν τυχόν συγκρούσεις που μπορεί να προκύψουν από την αλλαγή και την επίγνωση του ατόμου που κάνει ψυχοθεραπεία, το οποίο έχει σταματήσει να λειτουργεί βάση των προσδοκιών των άλλων.

Η Gestalt είναι ένας τρόπος ζωής, είναι τόσο μια ψυχοθεραπευτική, όσο και φιλοσοφική προσέγγιση, που εστιάζει στη δυναμική και την τάση του ατόμου για επίγνωση και αυτοπραγμάτωση. Επίσης, όταν εστιάζει στη στιγμή, δεν αναφέρεται με αδιαφορία και ελαφρότητα, αλλά δέχεται και προϋποθέτει τόσο την εμπειρία όσο και τα σχέδια για τη ζωή. Πρόκειται για μια φυσική και καθολική προσέγγιση που απευθύνεται σε άτομα κάθε ηλικίας και κάθε επιπέδου με διαφορετικό πολιτιστικό υπόβαθρο σε μια ποικιλία καταστάσεων. Τέλος, θα μπορούσαμε να πούμε πως ολόκληρη η θεωρία της Gestalt εμφαίνεται μέσα από το εξής μήνυμα: “παραιτήσου από το κατάλοιπο της ταυτότητας που άλλοι σου όρισαν, πάρε τα ηνία και ζήσε στο παρόν έντονα, με αφοσίωση και αληθινά…”

Εισαγωγική Φωτογραφία

Βιβλιογραφία

  • Βλαχούτσικου, Τ. (2001). Γκεστάλτ. Στο Π. Ασημάκης και συν., Σύγχρονες ψυχοθεραπείες: Από τη θεωρία στην εφαρμογή. Αθήνα: Ασημάκης.
  • Bucay, J. (2012). Από την άγνοια στη σοφία. Αθήνα: Opera.
  • Μαλικιώση-Λοΐζου, Μ. (1999). Συμβουλευτική Ψυχολογία. Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα.
  • McLeod, J. (2005). Εισαγωγή στη συμβουλευτική, Αθήνα: Μεταίχμιο
  • Nevis, E. (2007). Θεραπεία Gestalt: θεωρία και εφαρμογές. Αθήνα: Διόπτρα.
  • O’ Leary, E (1995). Η θεραπεία Gestalt. Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα.
  • Perls, F. (1989). Η προσέγγιση Γκεστάλτ. Αθήνα: Γλάρος.
  • Τζίντζερ, Σ. (2009). Η θεωρία Γκεστάλτ. Συμβουλευτική, 16 (63), 3-11.
30 Μαΐ 2014

Σώμα και Ψυχή: Όταν η ψυχή πονά το σώμα υποφέρει

Σύμφωνα με τον Πλάτωνα το μεγαλύτερο λάθος στη θεραπεία των ασθενειών είναι οτι οι γιατροί χωρίζουν το σώμα από τη ψυχή με αποτέλεσμα να τους ξεφεύγουν πολλές αρρώστιες, δηλαδή δεν προσέχουν το σύνολο αλλά το μέρος που νοσεί. Όπου το σύνολο όμως είναι άρρωστο, είναι αδύνατο να έχουμε υγιές ένα μέρος.

Όπως αναφέρει ο J.Rattner στο βιβλίο του “Ψυχοσωματικές αρρώστιες” πάνω από τους μισούς ανθρώπους που επισκέπτονται το γιατρό για κάποια σωματική ασθένεια πάσχουν από ψυχική αρρώστια, χωρίς να το ξέρουν. Η αρρώστια στην οργανική της μορφή είναι έκφραση ψυχικών ανωμαλιών, είναι δηλαδή ψυχοσωματική αρρώστια, όταν το άτομο για οποιοδήποτε λόγο πιέζει σκέψεις, συναισθήματα, πόθους, τα “θέλω” του τότε αυτά σωματοποιούνται και βγαίνουν με τη μορφή κάποιας ασθένειας.

Ο πιο κατάλληλος απ’ όλους τους γιατρούς για να αναζητήσει τις βαθύτερες αιτίες της αρρώστιας είναι ο ψυχοθεραπευτής, ο οποίος διαθέτει εκείνες τις γνώσεις για να διεισδύσει βαθιά στη ψυχή του αρρώστου και θα δει τι είναι αυτό που του αρρωσταίνει το σώμα. Η αρρώστια δεν είναι τυχαία ούτε ανώνυμη σύμπτωση είναι μια δυνατότητα του αδύναμου ατόμου να αντιδράσει σε ότι τον καταπιέζει.

Όπως αναφέρει ο Ρύντιγκερ Ντάλκε στο βιβλίο του “Η ασθένεια ως γλώσσα της ψυχής” με την εμφάνιση της ασθένειας το άτομο αναδύει ένα μέρος του καταπιεσμένου του εγώ. Ό,τι δε τολμούσε το άτομο μέχρι τώρα να εκφράσει βγαίνει από τα βάθη της ψυχής του με τη μορφή της ασθένειας. Με την επιρροή της ψυχολογίας στην ιατρική αρχίζουμε να αντιλαμβανόμαστε οτι η ασθένεια δεν είναι μόνο σωματική αλλά και ψυχική διαδικασία, έτσι εγκαταλείπεται ο μονόπλευρος προσανατολισμός της φυσικής ιατρικής ,που σίγουρα βοήθησε στη βελτίωση της ποιότητας της ζωής των ανθρώπων, όμως είχε μια περιορισμένη αντίληψη για την αρρώστια, να εστιάζει στο μέρος που νοσεί και όχι στο “όλον”.

Στη προεπιστημονική σκέψη ο μάγος μέσα από ειδικές τελετουργίες προσπαθούσε να διώξει τον ¨δαίμονα”. Η τεχνική του μάγου ήταν στην ουσία μια πρωτόγονη ψυχοθεραπεία ,που απευθυνόταν στη ψυχή για να θεραπεύσει το σώμα από τις αναπηρίες του, υπάρχει το συμπέρασμα οτι η ψυχή μπορεί να επιδράσει σε όλα. Η φιλοσοφία του Αριστοτέλη, η οποία κυριάρχησε σε όλο το Μεσαίωνα υποστηρίζει ότι η ψυχή είναι η πρώτη ενδεχέλεια ενός φυσικού σώματος, του οποίου αυτή είναι η κινητήρια δύναμη. Το μεγαλύτερο μέρος των σωματικών ασθενειών είναι απόρροια μιας υπαρξιακής κρίσης, σύμφωνα με τον Arthur Jores η έννοια “των ανθρώπινων ασθενειών” προβάλει καθαρά τις ψυχοσωματικές αδυναμίες και τονίζει τη σχέση ανάμεσα στην αρρώστια και την ανθρώπινή προβληματικότητα.

Πίσω από καρδιολογικά, αναπνευστικά, δερματολογικά προβλήματα αλλά και σοβαρές ασθένειες όπως ο καρκίνος, η φυματίωση, το έλκος του στομάχου, ο διαβήτης κρύβεται μια αδύναμη ψυχή που δε μπορεί να εκφραστεί και επιλέγει το δρόμο της αρρώστιας για να μπορέσει να το κάνει. Καλό θα ήταν να αναρωτηθούμε που μας “εξυπηρετεί” η εμφάνιση μιας ασθένειας, μήπως είναι ένα άλλοθι να ξεκουραστώ ή μήπως να αποφύγω κάτι ή κάποιον. Θα μπορούσε να είναι ένα καμουφλαρισμένο συναίσθημα ή η ανάγκη μου να με προσέξουν επιτέλους.
Οι ψυχοθεραπευτές υποστηρίζουν οτι η έκφραση των συναισθημάτων μας βοηθά να αποβάλουμε αρνητικά συναισθήματα τα οποία είναι “τοξικά” όταν αυτά δεν εκφραστούν με αποτέλεσμα να εκδηλωθεί κάποια ασθένεια.

Στην Αμερική η ψυχοσωματική άνοιξε νέους δρόμους μέσα από το ερευνητικό έργο του φυσιολόγου W.B.Cannon,στο βιβλίο του “Η σοφία του σώματος” διατύπωσε το κανόνα οτι το σώμα προσπαθεί σε όλες τις περιπτώσεις να διατηρήσει την ισορροπία των λειτουργιών του. Αυτή η ισορροπία μπορεί να διαταραχθεί τόσο από τη φυσική όσο και από την ψυχική πλευρά. Όπως βλέπουμε γίνεται κατανοητό ότι η συνεχής ψυχική επιβάρυνση μπορεί να προκαλέσει σωματικές ασθένειες. Εκτός από τον Cannon έρευνες και άλλων επιστημόνων έφεραν μεγάλες αλλαγές στη ψυχοσωματική. Ο W.R.Hess με την εξήγηση των νευροφυτικών κύκλων λειτουργίας άνοιξε το δρόμο στη παρατήρηση ανάμεσα στο σώμα και τη ψυχή ο δε H.Selye με την έρευνα του για το Stress(δηλαδή είναι η κατάσταση του οργανισμού όταν βρεθεί κάτω από ορισμένες συνθήκες) που έγινε γνωστό ως “σύνδρομο της προσαρμογής”.

Η ιατρική, η φαρμακολογία, η έρευνα για την κληρονομικότητα ,η ενδοκρινολογία καθώς και η τεχνολογική πρόοδο στο τομέα της χειρουργικής έχουν βοηθήσει τον άνθρωπο να βελτιώσει τόσο τη ποιότητα όσο και τη διάρκεια της ζωής του , “όμως ο άνθρωπος δεν είναι μόνο ένας ανατομικός και φυσιολογικός μηχανισμός, είναι ένα πλάσμα που διακατέχεται από αγάπη, μίσος ,ορμές και πάθη, τα οποία είναι ικανά να προξενήσουν βλάβες στη ψυχή αλλά και στο σώμα του (Weiss und Englich, Psychosomatic Medicine,1943).

Κλείνοντας οφείλουμε να πούμε οτι ο καθένας από μας κρατά στα χέρια την υγεία και τη ζωή του, σίγουρα παίζουν ρόλο οι περιβαλλοντικοί παράγοντες, η διατροφή, η σωματική άσκηση και βέβαια η κληρονομικότητα όμως πάνω απ’ όλα σημασία έχει η ψυχή μας, αν νιώθουμε αποδεκτοί, απαλλαγμένοι από φοβίες και ενοχές, ελεύθεροι να ανοιχτούμε και να έρθουμε σε επαφή με το συναίσθημα μας ,τότε έχουμε πολλές πιθανότητες να μην έρθουμε σχεδόν ποτέ αντιμέτωποι με σοβαρές ασθένειες οι οποίες καθρεφτίζουν ψυχικά τραύματα, έλλειψη αυτοεκτίμησης, έλλειψη σκοπού ύπαρξης. Η ψυχή μας μιλά μέσα από το σώμα μας, μην αγνοείς τα μηνύματα που σου στέλνει ,άκουσε το σώμα σου και νιώσε τη ψυχή σου τότε μόνο θα αισθανθείς ισορροπημένος, γαλήνιος και έτοιμος να αντιμετωπίσεις τις προκλήσεις της ζωής, έτοιμος απλά να ζήσεις τη ζωή.

Εισαγωγική Εικόνα

Βιβλιογραφία

  • Cannon W.B.(1932). “The wisdom o the body” W.W.Norton & company.
  • Hess W.R.(1957). “The unctional organizatin o diencepholon” New York:Grune &Statton.
  • Jores A.(1959). “Der Mensch und seine Krankheit” Stuttgart.
  • Selye H.(1956). “The Stess o lie” New York,NY,US:McGrow-Hill.
  • Weiss und English (1958). “Psychosomatic Medicine” London
  • Rattner J.(1965). “Psychosomatische Medizin heute” by Werner Classen Verlag Zurich.
21 Μαΐ 2013

Ψυχοϊστορικά: 22 Μαΐου 427 π.Χ. – Η γέννηση του Πλάτωνα

Υπολογίζεται ότι σαν σήμερα, στις 22 Μαΐου 427 π.Χ., γεννήθηκε ο Πλάτωνας. Ο μεγάλος Έλληνας φιλόσοφος γεννήθηκε στην Κολλυτό της Αττικής. Έζησε το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του στην Αθήνα, ενώ αργότερα έκανε και ταξίδια σε άλλες πόλεις-κράτη, όπως τις Συρακούσες.  Ως απόγονος Αθηναίων αριστοκρατών, ο Πλάτωνας έγινε δέκτης μιας πλούσιας και πλήρους εκπαίδευσης κατά την παιδική και εφηβική του ηλικία, η οποία περιλάμβανε γράμματα, ποίηση, μαθηματικά, γυμναστική και μουσική. Είχε την τύχη να είναι μαθητής εξαιρετικών δασκάλων με πιο σημαντικό φυσικά τον Σωκράτη.

Η γνωριμία του με τον Σωκράτη επηρέασε βαθύτατα τον Πλάτωνα, ο οποίος αργότερα θα καταφέρει να διασώσει τη διδασκαλία του Σωκράτη μέσα από το πλούσιο έργο του. Σχεδόν σε όλα τα έργα του ο Σωκράτης έχει πρωταγωνιστικό ρόλο, ενώ στον Πλάτωνα χρωστάμε και την καταγραφή της απολογίας του Σωκράτη, όταν ο δεύτερος καταδικάστηκε από την Πολιτεία για ασέβεια προς τους θεούς και διαφθορά των νέων.

Κορυφαία στιγμή στη ζωή του Πλάτωνα ήταν η ίδρυση της Ακαδημίας του, η οποία έγινε ένα μεγάλο κέντρο ανάπτυξης της φιλοσοφίας και των επιστημών. Ο Πλάτωνας δίδαξε στην Ακαδημία του επί 40 χρόνια, κατά τη διάρκεια των οποίων ήρθε σε επαφή με άλλους εξαιρετικούς φιλόσοφους και ανέπτυξε περαιτέρω την φιλοσοφική του σκέψη.

Ο Πλάτωνας θεωρείται ως ένας από τους πιο σημαντικούς φιλόσοφους της ανθρωπότητας, καθώς το έργο του επηρέασε τη φιλοσοφία, τις επιστήμες, τη θεολογία και έγινε βασική πηγή πολιτικής σκέψης. Το έργο του θα σταματήσει να μελετάται για πολλούς αιώνες, κυρίως λόγω της απέχθειας που έτρεφε για το έργο του (όπως και για το έργο των περισσοτέρων Ελλήνων φιλοσόφων) η θρησκευτική άρχουσα τάξη του Μεσαίωνα. Κατά την Αναγέννηση θα αναζωπυρωθεί το ενδιαφέρον για το έργο του Πλάτωνα και ο μεγάλος φιλόσοφος θα πάρει σταδιακά την θέση που του αξίζει στην ιστορία της ανθρωπότητας.

Εισαγωγική Φωτογραφία