24 Νοέ 2014

Συνέντευξη του B.F. Skinner: Freud, Κίνητρα, Συναισθήματα, Αντίληψη, Συντελεστική Μάθηση

Μία εξαιρετικά σπάνια συνέντευξη του μεγάλου συμπεριφοριστή ψυχολόγου B.F. Skinner, στην οποία συνδέει τη θεωρία του συμπεριφορισμού με την φροϋδική θεωρία, σχολιάζοντας και τις δύο με τον δικό του τρόπο. Αναπτύσσει πολλά θέματα, όπως τα εσωτερικά και εξωτερικά κίνητρα στον άνθρωπο για να αλλάξει την συμπεριφορά του, την ανάπτυξη συναισθημάτων, την αντίληψη αλλά και τις μηχανές μάθησης που ο ίδιος εφηύρε για να διδάξει τα πειραματόζωα του βάσει των αρχών του συμπεριφορισμού.

Η συνέντευξη έλαβε χώρα το 1964 στο Κέιμπριτζ, όταν ο B.F. Skinner ήταν ήδη γνωστός στο χώρο του και είχε γίνει δέκτης πολλαπλών βραβείων.

10 Νοέ 2014

Επιθετικότητα: είναι έμφυτη ή αποκτάται λόγω συγκυριών;

Οι άνθρωποι είναι από τα λίγα είδη πάνω στη γη που συστηματικά σκοτώνουν μέλη του ίδιου είδους. Στην ανθρώπινη ιστορία συμβαίνουν πολυάριθμοι πόλεμοι, εγκλήματα και δολοφονίες. Γιατί όμως οι άνθρωποι είναι επιθετικοί;

Η επιθετικότητα έχει μελετηθεί ιδιαίτερα από τους ψυχολόγους και τους κοινωνιολόγους και έχουν δοθεί πολλοί και διάφοροι ορισμοί. Μεταξύ άλλων, οι Bandura, S. Klaus και B. Robert έχουν πει πως πρόκειται για συμπεριφορά που έχει ως αποτέλεσμα προσωπικές βλάβες ή καταστροφή περιουσίας, συμπεριφορά που έχει ως πρόθεση την πρόκληση βίας σε ένα άλλο ανθρώπινο ον, ή η εκούσια πρόκληση κάποιου είδους βλάβης στους άλλους.

Η ανθρώπινη συμπεριφορά όμως καθορίζεται από τη βιολογική μας κληρονομιά ή από το κοινωνικό μας περιβάλλον;

Οι Hogg, M.A., & Vaughan, G.M. (2010) αναφέρουν πως οι επιστήμονες αποδέχονται ότι η συμπεριφορά είναι αποτέλεσμα μιας αλληλεπίδρασης και των δύο. Έτσι, οι ερμηνείες χωρίζονται σε δύο μεγάλες κατηγορίες: τις βιολογικές και τις κοινωνικές ερμηνείες. Οι βιολογικές υποστηρίζουν ότι η επιθετική συμπεριφορά αποτελεί εγγενές μέρος της ανθρώπινης φύσης και ό,τι είμαστε προγραμματισμένοι από τη γέννηση μας να συμπεριφερόμαστε έτσι. Οι κοινωνικές και βιοκοινωνικές ερμηνείες δίνουν έμφαση σε ένα εγγενές στοιχείο, αλλά όχι στην ύπαρξη ενός πλήρως εκδηλωμένου ενστίκτου – και επειδή κάποιες ενσωματώνουν κάποιο βιολογικό στοιχείο αναφερόμαστε σε αυτές και ως βιοκοινωνικές.

Βιολογικές ερμηνείες

Η Ψυχοδυναμική θεωρία του Freud υποστήριξε ότι η ανθρώπινη επιθετικότητα  προκύπτει από ένα έμφυτο ένστικτο θανάτου, που αντιτίθεται σε ένα ένστικτο ζωής. Όπως η σεξουαλική ορμή, που προέρχεται από τον έρωτα, έτσι μια επιθετική ορμή που προέρχεται από το θάνατο αναπτύσσεται μέσα από βιολογικές εντάσεις και πρέπει να εκφραστεί.

Η Ηθολογική θεωρία με εκπρόσωπο τον Lorenz, όπως αναφέρουν οι Hogg, M.A., & Vaughan,  στο «Περί επιθετικότητας» το 1966, υπερασπίστηκε την ενστικτώδη βάση της επιθετικότητας και σε συγκρίσεις με τη συμπεριφορά των ζώων, επικαλέστηκε εξελικτικές αρχές για να υποστηρίξει ότι η επιθετικότητα έχει αξία ως προς την επιβίωση (δηλ. ο ισχυρότερος επιβιώνει). Αναφέρθηκε, επίσης στο λεγόμενο «fighting instinct», δηλαδή, ότι όπως και τα ζώα έτσι και οι άνθρωποι πρέπει να έχουν ένα κληρονομικό μαχητικό ένστικτο.

H εξελικτική κοινωνική ψυχολογία θεωρεί ότι η περίπλοκη κοινωνική συμπεριφορά είναι προσαρμοστική και βοηθά το άτομο, τους συγγενείς και το είδος στο σύνολο του να επιβιώσουν. Η θεωρία αυτή προερχόμενη από τη Δαρβινική θεωρία, υποστηρίζει ότι η επιθετικότητα είναι ωφέλιμη. Για τους ανθρώπους η επιθετική συμπεριφορά αιτιολογείται με την απόκτηση κοινωνικού και οικονομικού οφέλους, υπεράσπιση πόρων ή απόκτηση νέων.

Κοινωνικές & βιοκοινωνικές ερμηνείες

Ματαίωση & Επιθετικότητα – Ο ανθρωπολόγος J. Dollard υποστήριξε ότι η επιθετικότητα προκαλούνταν πάντοτε από κάποια μορφή απογοητευτικού γεγονότος ή κατάστασης. Η απογοήτευση οδηγούσε κατά κανόνα σε επιθετικότητα. (π.χ. απώλεια εργασίας).  Βέβαια είναι δύσκολο να προβλεφθεί το είδος της απογοητευτικής κατάστασης που μπορεί να οδηγήσει σε αυτήν την συμπεριφορά.

Μοντέλο διέγερσης-μεταβίβασης

Μια μεταγενέστερη προσέγγιση με εκπρόσωπο τον Zillmann όπου πρωταγωνιστούσε μια έννοια ορμών ήταν το μοντέλο διέγερσης – μεταβίβασης. Βάσει αυτού η έκφραση επιθετικότητας προκύπτει από μια συνάρτηση μαθημένων συμπεριφορών, διέγερσης ή ερεθισμού από κάποια άλλη πηγή ή όταν το άτομο ερμηνεύει την κατάσταση αυτή με τέτοιο τρόπο που να πρέπει να ανταποκριθεί επιθετικά.

Η επιθετικότητα ως προϊόν μάθησης

Η θεωρία της κοινωνικής μάθησης είναι η άποψη που υποστήριξε ο Bandura κατά τον οποίο η ανθρώπινη κοινωνική συμπεριφορά δεν είναι έμφυτη αλλά μαθαίνεται μέσα από κατάλληλα πρότυπα. Οι συμπεριφοριστικές προσεγγίσεις, όπως αυτή ,υποστηρίζουν πως η επιθετικότητα μαθαίνεται μέσα από ενισχύσεις (Bandura,1973). Σύμφωνα, λοιπόν, με τη θεωρία αυτή τα άτομα μαθαίνουν να είναι επιθετικά είτε επειδή με τη συμπεριφορά τους αυτή δέχονται κάποια ανταμοιβή (άμεση εμπειρία) (υιοθέτηση μιας συμπεριφοράς επειδή ανταμειφθήκαμε για αυτήν), είτε επειδή παρατηρούν και μιμούνται κάποιον άλλον να ανταμείβεται λόγω της επιθετικής του συμπεριφοράς (έμμεση εμπειρία) (υιοθέτηση μιας συμπεριφοράς κατόπιν παρατήρησης της ανταμοιβής ενός άλλου ατόμου γι αυτήν).

Η έννοια της μάθησης μέσω άμεσης εμπειρίας βασίζεται στις αρχές της συντελεστικής ενίσχυσης του Skinner, δηλαδή μια συμπεριφορά διατηρείται μέσα από ανταμοιβές και τιμωρίες). Π.χ. αν ένα παιδί κλέψει ένα στυλό κάτι και δεν παρέμβει κανείς, τότε ο το παιδί ενισχύεται από το γεγονός ότι τώρα έχει πάρει το στυλό.

Η έννοια της μάθησης μέσω έμμεσης εμπειρίας σχετίζεται με τη μίμηση και την προτυποποίηση. Ο Bandura πραγματοποίησε μια σειρά ερευνών με μικρά παιδιά που έβλεπαν έναν ενήλικα να βιαιοπραγεί σε μια κούκλα. Οι έρευνες έδειξαν ότι τα παιδιά μιμούνται με μεγάλη ευκολία την επιθετική συμπεριφορά κυρίως των ενηλίκων επειδή λειτουργούν ως πρότυπα.

Εν κατακλείδι, με βάση τα ερευνητικά δεδομένα, η επιθετικότητα φαίνεται πως είναι αποτέλεσμα του συνδυασμού τόσο εσωτερικών όσο και εξωτερικών συνθηκών. Οι Βιολογικές ερμηνείες έχουν τις ρίζες τους στη Δαρβινική θεωρία και περιλαμβάνουν απόψεις του Freud, στοιχεία της ηθολογικής θεωρίας και της εξελικτικής κοινωνικής ψυχολογίας. Δίνουν έμφαση σε γενετικά καθορισμένα υποδείγματα συμπεριφορά. Οι κοινωνικές ερμηνείες δίνουν έμφαση στο ρόλο των κοινωνικών επιρροών και των διαδικασιών μάθησης.

Εισαγωγική Φωτογραφία

Περισσότερες Πληροφορίες / Βιβλιογραφία

  • Bandura., A. (1973). Aggression: A Social Learning Analysis. Englewood Cliffs, NJ:  Prentice-Hall
  • Hogg., M. & Vaughan., G. (2010). Κοινωνική ψυχολογία. Αθήνα: Gutenberg – Γιώργος & Κώστας Δαρδανός
  • Moyer, K. E. (1976). The Psychology of Aggression. New York: Harper & Row.
  • Παρασκευόπουλος, Ν. (1985). Εξελικτική Ψυχολογία, τόμος ΙΙ. Αθήνα: Ιδιωτική έκδοση.
  • Pervin, L.A. & John, O. P. (2001). Θεωρίες προσωπικότητας, Αθήνα: Τυπωθήτω-Γ.Δαρδανος.
03 Ιούν 2014

H Ψυχολογία των Ονείρων

Τα όνειρα μπορεί να είναι μυστηριώδης, αλλά η κατανόηση της σημασίας των ονείρων μας δεν είναι απλή υπόθεση. Το περιεχόμενο τους μπορεί να αλλάξει ξαφνικά, να διαθέτει παράξενα στοιχεία ή να μας φοβίζει με τρομακτικές εικόνες. Το γεγονός ότι τα όνειρα μπορούν να είναι τόσο πλούσια και συναρπαστικά είναι αυτό που κάνει πολλούς να πιστεύουν ότι υπάρχει κάποιο βαθύτερο νόημα σε αυτά.

Ο S. Freud στο βιβλίο του «Η Ερμηνεία των Ονείρων» προτείνει ότι το περιεχόμενο των ονείρων σχετίζεται με την εκπλήρωση επιθυμιών. Πίστευε ότι υπάρχουν κρυμμένες επιθυμίες και συμβολισμοί που πρέπει να αποκωδικοποιήσουμε προκειμένου να βρούμε την άδηλη ή μη εμφανή σημασία του ονείρου και όχι να δίνουμε βάρος σε αυτά ακριβώς που βλέπουμε, δηλαδή, το έκδηλο και εμφανές. Επιπλέον, ένας εσωτερικός μηχανισμός λογοκρισίας, το Υπερ-εγώ, μεταμφιέζει αυτές τις επιθυμίες ώστε να μην δούμε την πραγματική τους φύση, εξυπηρετώντας έτσι την ανάγκη μας για ικανοποίηση τους και εξυπηρετώντας ταυτόχρονα έναν ήρεμο ύπνο. Οι εφιάλτες, σύμφωνα με τον Freud, είναι μια αντίδραση του εγώ σε επιθυμίες που ήταν πολύ δυνατές ή όχι επαρκώς μεταμφιεσμένες. Περιέγραψε μάλιστα τέσσερις διαδικασίες μεταμφίεσης με τις οποίες μπορούμε να μεταφράσουμε το έκδηλο ή εμφανές στο άδηλο και πραγματικό νόημα:

  • Συμπύκνωση – ένα αντικείμενο στο όνειρο έχει πολλαπλές σημασίες και ερμηνείες
  • Μεταφορά-η διαδικασία όπου η συναισθηματική σημασία ενός αντικειμένου μεταφέρεται σε άλλο αντικείμενο ώστε να ξεγελαστεί το υπερ-εγώ και να μην γίνει λογοκρισία
  • Αντιπροσώπευση-η διαδικασία όπου μια σκέψη αντιπροσωπεύεται από μια εικόνα
  • Συμβολισμό-ένα σύμβολο αντιπροσωπεύει μια πράξη, πρόσωπο ή ιδέα

Όπως και ο S. Freud, έτσι και ο C. Jung μοιράζεται κάποια κοινά σημεία με τον Freud , αλλά πίστευε ότι τα όνειρα ήταν κάτι περισσότερο από μια έκφραση επιθυμιών που καταστέλλονται. Σύμφωνα με τον Jung, τα όνειρα δεν αντανακλούν μόνο το υποσυνείδητο αλλά και την πραγματική και συνειδητή ζωή κάθε ανθρώπου. Ο Jung έδινε την ίδια σημασία και στο έκδηλο μήνυμα του ονείρου. Ο Freud ζητούσε από τους ανθρώπους να δουν το κάθε ένα σύμβολο ξεχωριστά και να προσπαθήσουν να καταλάβουν τι ακριβώς λογοκρίθηκε με βάση αυτό το σύμβολο. Ο Jung ζητούσε από τους ανθρώπους να συσχετίσουν τις εικόνες ή τα σύμβολα που είδαν με την καθημερινή τους ζωή.

Από την άλλη, ο Calvin S. Hall προτείνει ότι τα όνειρα είναι μια νοητική διαδικασία, δηλαδή σκέψεις που κάνουμε κατά τη διάρκεια του ύπνου και οι εικόνες που βλέπουμε είναι οπτικοί συμβολισμοί των προσωπικών μας ιδεών. Ο τρόπος ερμηνείας, σύμφωνα με τον Hall, είναι να μεταφράσουμε τις εικόνες στις αρχικές σκέψεις που τις δημιούργησαν παίρνοντας πληροφορίες από άλλα όνειρα και σκέψεις του συγκεκριμένου ατόμου. Πρόκειται για μια υποκειμενική εικόνα που έχουμε για τη ζωή μας και χρειάζεται να ανακαλύψουμε τον τρόπο που βλέπουμε τα πράγματα και όχι πως είναι πραγματικά η ζωή εκείνου που βλέπει και περιγράφει το όνειρο.

Αρκετοί ακόμη έχουν δώσει διάφορες θεωρίες για την ερμηνεία των ονείρων, μεταξύ των οποίων ο F.Perls που πιστεύει ότι τα όνειρα είναι προβολές πτυχών του εαυτούς μας, που έχουμε αγνοήσει, απορρίψει ή καταπιέσει, και κάθε πρόσωπο, ακόμα και πράγμα στο όνειρο αντιπροσωπεύει μια διαφορετική πλευρά του εαυτού μας, αλλά και ο Hartmann E. που θεωρεί ότι τα όνειρα λειτουργούν σαν ψυχοθεραπεία αφού δημιουργούμε συνδέσεις σκέψεων σε ένα ασφαλές μέρος, κάτι που δεν θα μπορούσαμε να κάνουμε στην πραγματική μας ζωή. Θεωρεί ότι τα όνειρα είναι η οπτικοποίηση των συναισθημάτων μας.

Το μυστήριο που αφορά την ύπαρξη και τη θεματολογία των ονείρων ακόμα συνεχίζει να αποτελεί αντικείμενο έρευνας, ωστόσο δεν μπορούμε να μην παραδεχτούμε ότι οι ψυχαναλυτικές θεωρίες έχουν βοηθήσει αρκετά στην κατανόηση τους. Είναι σημαντικό να φέρουμε στη συνείδηση τις ασυνείδητες σκέψεις που κρύβονται πίσω από το όνειρο, καθώς μέσα από την προσπάθεια αποκωδικοποίησης τους μπορούμε να αντιμετωπίσουμε φόβους, να επιλύσουμε προβλήματα, να αναπτύξουμε τον εαυτό μας και να κατανοήσουμε καλύτερα τα συναισθήματα μας. Δύο τεχνικές που μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε για να θυμόμαστε τα όνειρα μας είναι είτε να τα καταγράφουμε σε ένα ημερολόγιο που θα κρατάμε, είτε να προσπαθήσουμε να συγκεντρωνόμαστε πριν κοιμηθούμε στο γεγονός ότι θα δούμε κάποιο όνειρο και θέλουμε να το θυμόμαστε.

Εισαγωγική Φωτογραφία

Βιβλιογραφία

  • Freud, S. “H Τεχνική της Ερμηνείας των Ονείρων”, Δαμιανός Ν.
  • Freud, S. (1900). The Interpretation of Dreams.
  • Hall, C. S. (1953). A cognitive theory of dreams. The Journal of General Psychology, 49, 273-282.
  • Jung, Carl (1966). «The Practical Use of Dream-analysis.” The Practice of Psychotherapy: Essays on the Psychology of Transference.
  • Κιτσινέλης, Σ. (2009). «Η Επιστήμη των ονείρων, Θεωρίες και ερμηνείες μιας παράλληλης πραγματικότητας»
01 Νοέ 2013

Προβολή Ντοκιμαντέρ: On the Trail of Sigmund Freud

Τετάρτη 6 Νοεμβρίου 2013 στις 20.00 στο Γαλλικό Ινστιτούτο Αθηνών

Όλα όσα θα θέλατε να μάθετε για τον Φρόυντ, τις επιστημονικές του θεωρίες αλλά και τις τεχνικές θεραπείας που ανέπτυξε! Το ντοκιμαντέρ για τον πατέρα της Ψυχανάλυσης και έναν από τους σημαντικότερους στοχαστές του 20ού αιώνα που μελέτησε και προσδιόρισε έννοιες όπως το ασυνείδητο, την απώθηση και την παιδική σεξουαλικότητα βαδίζει στα χνάρια του μέσα από συναρπαστικές συνεντεύξεις μεταξύ άλλων με την κόρη του Άννα, τον εγγονό του, Anton, τον Woody Allen, τον Bernardo Bertolucci και τη σεξολόγο Ruth Westheimer.

Την ταινία «On the Trail of Sigmund Freud» θα προλογίσει ο Νικόλαος Τζαβάρας, διδάσκων αναλυτής και μέλος της Διεθνούς Ψυχαναλυτικής Εταιρείας. Μετά την προβολή ο Νικόλαος Τζαβάρας θα απαντήσει σε ερωτήσεις του κοινού.

  • Η ταινία θα προβληθεί την Κυριακή 10 Νοεμβρίου στο Κινηματογράφο ΔΑΝΑΟΣ στις 17.00
  • Η ταινία προβάλλεται με ελληνικούς υπότιτλους
  • Τιμή εισιτηρίου 6 ευρώ

Μετά την προβολή, τρεις τυχεροί Θα κερδίσουν το βιβλίο «Sigmund Freud – Μια σύγχρονη προσωπογραφία» του Peter Gay σε μετάφραση: Ιάκωβος Κοπερτί από τις εκδόσεις «Οδυσσέας»

Εισαγωγική Φωτογραφία