22 Δεκ 2012

Πως οργανώνει ο εγκέφαλος τις πληροφορίες;

Επιστήμονες του Πανεπιστημίου του Berkeley προσπάθησαν να απαντήσουν σε ένα πολύ ενδιαφέρον ερώτημα που απασχολεί την επιστημονική κοινότητα των νευροεπιστημών: πως οργανώνει ο εγκέφαλος τις πληροφορίες που λαμβάνει από το περιβάλλον; Υπάρχει κάποια λογική στην αναπαράσταση νοητικά όμοιων πληροφοριών;

Ο τρόπος με τον οποίο αποφάσισαν να προσεγγίσουν το ερώτημα είναι με την αξιοποίηση της τελευταίας τεχνολογίας λειτουργικής απεικόνισης της λειτουργίας του εγκεφάλου: τον λειτουργικό μαγνητικό τομογράφο (fMRI). Δημιούργησαν ένα βίντεο το οποίο περιείχε εικόνες και λέξεις από διάφορα αντικείμενα όπως κτήρια, φυτά, ανθρώπους, μηχανές και φυσικά στοιχεία, το οποίο παρακολούθησαν πέντε συμμετέχοντες ενώ ο μαγνητικός τομογράφος κατέγραφε την εγκεφαλική τους δραστηριότητα. Στη συνέχεια προχώρησαν στην ανάλυση της εγκεφαλικής δραστηριότητας και κατάφεραν να δημιουργήσουν έναν εγκεφαλικό χάρτη, ο οποίος αναπαριστά το μέρος του εγκεφάλου το οποίο είναι υπεύθυνο για την αντίληψη κάθε πληροφορίας του βίντεο.

Αυτό το οποίο διαπίστωσε η επιστημονική ομάδα είναι ότι οι νοητικά όμοιες πληροφορίες αναπαρίστανται σε γειτονικές εγκεφαλικές περιοχές. Αν και η απάντηση ενδεχομένως μοιάζει δεδομένη για κάποιους, είναι η πρώτη φορά που μια έρευνα καταφέρνει να δημιουργήσει έναν τόσο λεπτομερή χάρτη νοητικών αναπαραστάσεων στον ανθρώπινο εγκέφαλο και ενδεχομένως ανοίγει νέους δρόμους σε πολλούς τομείς των νευροεπιστημών, με ποιον σημαντικό αυτόν της αξιοποίησης των ευρημάτων για την διευκόλυνση επικοινωνίας ατόμων που αντιμετωπίζουν το Σύνδρομο Αποκλεισμού (Locked-in Syndrome) ή κάποια παρόμοια κωματώδη κατάσταση.

Στο βίντεο που συνοδεύει το άρθρο βλέπουμε ένα μέλος της ομάδας, το οποίο εξηγεί τον σχεδιασμό, την ανάπτυξη αλλά και τα τελικά ευρήματα της εν λόγω έρευνας. Όποιος ενδιαφέρεται μπορεί να δει τον λεπτομερή, τρισδιάστατο νοητικό χάρτη με τα αποτελέσματα της έρευνας στην ιστοσελίδας της ομάδας του Berkeley.

Εισαγωγική Φωτογραφία

  • Τα αποτελέσματα της έρευνας, Daily Mail
]]>

03 Σεπ 2012

Συνείδηση και εγκέφαλος: μια περιπτωσιολογική μελέτη

Η έρευνα του εγκεφάλου έχει πάρει την ανιούσα τα τελευταία 20 χρόνια, με αποτέλεσμα να είμαστε σε θέση πλέον να «χαρτογραφήσουμε» σε αρκετά μεγάλο βαθμό αυτό το μοναδικό όργανο και να αντιστοιχίσουμε συγκεκριμένες εγκεφαλικές περιοχές με συγκεκριμένες λειτουργίες μας (νοητικές και μη). Αυτή η τάση για «χαρτογράφηση» όμως μερικές φορές δημιουργεί πρόβλημα στην επιστημονική κοινότητα καθώς δεν είναι λίγες οι περιπτώσεις διαφωνιών σχετικά με την έδρα ορισμένων νοητικών διεργασιών, χαρακτηριστικών και λειτουργιών του ανθρώπου. Ιδιαίτερα δε όταν η συζήτηση φτάνει σε ευαίσθητα και πιο περίπλοκα θέματα όπως είναι η προσωπικότητα, η συνείδηση ή η ηθική μας, οι διαφωνίες είναι πιο έντονες, υπογραμμίζοντας ότι το μοντέλο της χαρτογράφησης δεν μπορεί να είναι 100% ακριβές.

Μια περιπτωσιολογική μελέτη12 ενός ατόμου με εκτεταμμένη εγκεφαλική βλάβη ξαναέφερε στο φως ένα από τα πιο βασανιστικά ερωτήματα στην σύγχρονη νευροψυγολογία: που εδράζεται το «είναι» μας; Υπάρχει κάποιο σημείο στον εγκέφαλο το οποίο είναι υπεύθυνο για την συνείδησή μας; Σύμφωνα με το σύνολο των ερευνών Νευροψυχολογίας η συνείδησή μας (η ικανότητα να αντιλαμβανόμαστε τον εαυτό μας) σχετίζεται άμεσα με συγκεκριμένες περιοχές του εγκεφαλικού φλοιού, του εξωτερικού στρώματος του εγκεφάλου μας. Η περίπτωση ενός ασθενή, ονόματι Ρότζερ, έρχεται να αμφισβητήσει όσους θεωρούν ότι ο εγκεφαλικός φλοιός είναι η αποκλειστική έδρα της συνείδησης.

Ο Ρότζερ τη δεκαετία του 1980 είχε την ατυχία να αναπτύξει μια βαριάς μορφής εγκεφαλίτιδα η οποία κατέστρεψε μεγάλο μέρος του εγκεφάλου του, συμπεριλαμβανομένων 3 περιοχών-κλειδιά για την συνείδηση: τον νησαίο φλοιό, τον πρόσθιο φλοιό του προσαγωγίου και τον έσω προμετωπιαίο φλοιό. Παρά την εκτεταμμένη βλάβη, η οποία θα ανέμενε κανείς ότι θα είχε δημιουργήσει σοβαρότατα προβλήματα στον ασθενή, ο Ρότζερ παρουσιάζει μια πολύ καλή κλινική εικόνα. Έχει άριστες γλωσσικές ικανότητες, οι γνωστικές του ικανότητες όπως η προσοχή και η αντίληψη είναι σε φυσιολογικά επίπεδα, ο δείκτης ευφυϊας του δεν έχει επηρεαστεί καθόλου και παραμένει στον μέσο όρο και -το κυριότερο- η συνείδησή του δεν τον έχει εγκαταλείψει. Το μοναδικό πρόβλημα που παρουσιάζει είναι η αυτοβιογραφική αμνησία, η ανικανότητα δηλαδή να ανακαλέσει γεγονότα που του έχουν συμβεί στο παρελθόν (τι έφαγε χθες, πότε συνέβη ένα πρόσφατο γεγονός κτλ), όπως επίσης και η αγευσία και η ανοσμία.

Επιστρέφοντας στο θέμα της συνείδησης, ο Ρότζερ πέρασε μια σειρά από δοκιμασίες με απόλυτη επιτυχία. Αναγνώρισε τον εαυτό του στον καθρέφτη και σε φωτογραφίες, ανταποκρίθηκε ικανοποιητικά στο… γαργάλημα (η αυτόματη αντίδραση στο γαργάλημα σχετίζεται με την αυτο-αντίληψη3 ), αναγνώριζε πότε ο ίδιος ήταν υπεύθυνος για συγκεκριμένες πράξεις (π.χ. πότε είχε πλήρη έλεγχο ενός δείκτη στην οθόνη ενός υπολογιστή), αλλά και είχε ανεπτυγμένο χιούμορ (μπορούσε δηλαδή να ξεχωρίσει τη δική του οπτική γωνία από την οπτική γωνία που εκφράζουν οι άλλοι, μια ικανότητα απαραίτητη για το χιούμορ).

Ο ασθενής συνεχίζει να υποβάλλεται σε εξετάσεις, αλλά η δημοσίευση της μελέτης του έχει ξεκινήσει ήδη εναν μεγάλο διάλογο για το θέμα της συνείδησης. Εάν οι βλάβες που έχουν καταγραφεί είναι ακριβείς και τα αποτελέσματα των νευροψυχολογικών τεστ εξίσου ακριβή, τότε μπορούμε με ασφάλεια να μιλάμε για μια επιβεβαίωση ότι οι ανώτερες γνωστικές λειτουργίες του εγκεφάλου παραμένουν ένα μαύρο κουτί. Παρόλο που είμαστε σε θέση να γνωρίζουμε αρκετά για τις επί μέρους λειτουργίες, όταν έρχεται η ώρα να ερευνήσουμε τις ανώτερες γνωστικές διεργασίες όπως η αυτο-αντίληψη, οι μέχρι τώρα μεθοδολογίες και τα γνωστικά μοντέλα αποδεικνύονται ανεπαρκή για την πλήρη κατανόησή τους.

Εισαγωγική Φωτογραφία

]]>

Πηγές / Διαβάστε περισσότερα

  1. Philippi C., Feinstein J.S., Khalsa S.S., Damasio A., Tranel D., Landini G., Williford K.5, Rudrauf D. Preserved self-awareness following extensive bilateral brain damage to the insula, anterior cingulate, and medial prefrontal cortices. PLOS ONE. Aug 22. []
  2. Scientific American: «Does Self-Awareness Require a Complex Brain?» []
  3. Ρ.Β. Provine, «Laughing, Tickling, and the Evolution of Speech and Self Current Directions», Psychological Science December 2004 13: 215-218 []
23 Απρ 2012

Ο όρος της εβδομάδας: Η ψευδαίσθηση της Μάρκαρετ Θάτσερ

Η ψευδαίσθηση της Μάρκαρετ Θάτσερ είναι μια οπτική ψευδαίσθηση στην αντίληψη προσώπων όταν το κεφάλι είναι αναποδογυρισμένο, ενώ το στόμα και τα μάτια παραμένουν να είναι στην σωστή κατεύθυνση. Ενώ αυτή η εικόνα είναι ιδιαίτερα τρομακτική όταν το κεφάλι είναι στη σωστή κατεύθυνση, όταν αυτό είναι αναποδογυρισμένο πολλοί δεν μπορούν καν να εντοπίσουν τις ανωμαλίες στην απεικόνιση του προσώπου (βλ. εικόνα).

Η ψευδαίσθηση αυτή οφείλεται στη δυσκολία του οπτικού μας συστήματος να εντοπίσει τοπικές ανωμαλίες στα χαρακτηριστικά ενός προσώπου όταν αυτό είναι αναποδογυρισμένο, καθώς εξελικτικά το σύστημα έχει αναπτυχθεί για να ανταπεξέρχεται σε πρόσωπα που είναι στη σωστή κατεύθυνση.

Η ψευδαίσθηση πήρε το όνομα της πρώην πρωθυπουργού της Βρετανίας όταν ο ψυχολόγος Peter G. Thompson χρησιμοποίησε μια φωτογραφία της κατά τη διάρκεια των πειραμάτων που έκανε για να ερευνήσει το φαινόμενο στις αρχές της δεκαετίας του 1980.

]]>

02 Μαρ 2012

Ψυχοϊστορικά: 2 Μαρτίου

Σαν σήμερα, στις 2 Μαρτίου 1927 γεννήθηκε ο Frank Restle. Ο Restle ένας από τους πρωτοπόρους της σύγχρονης, ερευνητικής γνωστικής ψυχολογίας και ένας από τους πρώτους μαθηματικούς ψυχολόγους. Χρησιμοποιόντας μαθηματικές φόρμουλες προσπαθούσε να ερμηνεύσει και να προβλέψει συμπεριφορές, κυρίως στο πεδίο της μάθησης, της επίλυσης προβλημάτων και της οπτικής αντίληψης. Πέραν από μεγάλος θεωριτικός επιστήμονας ήταν και ένας εξαιρετικός πειραματιστής ο οποίος αξιοποίησε αμέσως τους υπολογιστές για τον έλεγχο των πειραματικών δεδομένων. Απεβίωσε το 1980.

Εισαγωγική Φωτογραφία ]]>

01 Μαρ 2012

Προσανατολιζόμαστε καλύτερα όταν ο εικονικός μας χάρτης "βλέπει" βόρεια

Ο ανθρώπινος εγκέφαλος είναι ένα εξαιρετικά προηγμένο εργαλείο επιβίωσης, τόσο για τους ανθρώπους, όσο και για το υπόλοιπο ζωικό βασίλειο. Μια πολύ σημαντική λειτουργία είναι αυτή του χωρικού προσανατολισμού. Ανάλογα με την περιοχή στην οποία γεννηθήκαμε, έχουμε αναπτύξει διαφορετικές στρατηγικές προσανατολισμού στο περιβάλλον. Για παράδειγμα, ενώ κάποιες φυλές στην Αυστραλία προσανατολίζονται χρησιμοποιώντας ένα εγωκεντρικό σύστημα (π.χ. η πόλη είναι πίσω δεξιά μου, το βουνό είναι 45 μοίρες δεξιά μου κτλ) ο δυτικός κόσμος βασίζεται πάρα πολύ στους χάρτες. Για παράδειγμα, τείνουμε να προσανατολιζόμαστε χρησιμοποιώντας τόσο κλασικούς χάρτες που απεικονίζουν το πραγματικό περιβάλλον σε κάποια κλίμακα, όσο και μοντέρνους που χρησιμοποιούν διαφορετικά συστήματα απεικόνισης (π.χ. χάρτης των γραμμών του μετρό).

Φαίνεται όμως πως βασιζόμαστε τόσο πολύ στους χάρτες που ουσιαστικά τους εσωτερικεύουμε και τους αξιοποιούμε από μνήμης όταν χρειαστεί να προσανατολιστούμε κάπου. Τουλάχιστον προς αυτή την κατεύθυνση τείνουν τα στοιχεία που έχει συλλέξει η επιστημονική κοινότητα με έρευνες όπως αυτή που έκανε πρόσφατα η Δρ. Frankenstein του πανεπιστημίου του Freiburg1 , στην οποία κάποιοι συμμετέχοντες κλήθηκαν να προσανατολιστούν σε μια εικονική πόλη την οποία ήξεραν αρκετά καλά στην πραγματική τους ζωή. Συγκεκριμένα, 26 Γερμανοί κάτοικοι του Freiburg «μπήκαν» σε μια εικονική απεικόνιση της πόλης τους και κλήθηκαν να δείξουν που βρίσκονταν διάφορα σημαντικά σημεία της πόλης. Αυτό που πρόσεξαν οι ερευνητές ήταν πως οι συμμετέχοντες ήταν πιο ακριβείς και γρήγοροι όταν ήταν τοποθετημένοι βόρεια και η επίδοσή τους μειώνονταν σταδιακά καθώς ο προσανατολισμός τους απέκλεινε από τον βορρά.

Αυτό είναι ένα ακόμη παράδειγμα έρευνας που υπογραμμίζει άλλη μια περίπτωση στην οποία τα εργαλεία τα οποία αρχικά δημιουργήθηκαν ώστε να μας βοηθήσουν σε μια γνωστική λειτουργία, πλέον έχουν επηρεάσει ριζικά τις γνωστικές μας στρατηγικές.

Εισαγωγική Εικόνα

]]>

Πηγές / Διαβάστε περισσότερα

  1. Frankenstein, J., Mohler, B. J., Bülthoff, H. H., & Meilinger, T. (2011). Is the Map in Our Head Oriented North? Psychological Science. doi:10.1177/0956797611429467 []
10 Φεβ 2012

Ενδυνάμωση μνήμης μέσω τεχνητού ερεθισμού του εγκεφάλου

Εάν σας έλεγα να κάνετε μια λίστα με τα χαρακτηριστικά που θα έπρεπε να έχει ένας υπεράνθρωπος, σίγουρα μέσα στα δέκα πρώτα θα ήταν και η ικανότητα να έχει απεριόριστη μνήμη. Και αυτό είναι λογικό, μιας και η ικανότητα της απομνημόνευσης αποτελεί ένα από τα βασικότερα εργαλεία επιβίωσης τόσο για τον άνθρωπο, όσο και για τα ζώα. Μπορεί η επιστήμη να μην έχει καταφέρει ακόμη να ενισχύσει την ανθρώπινη μνήμη σε αυτό το επίπεδο, αλλά σίγουρα τα βήματα που γίνονται στον τομέα της γνωστικής νευροψυχολογίας όσον αφορά την μνήμη είναι σημαντικά.

Πρόσφατα, μια ομάδα νευροεπιστημόνων του UCL έδειξε ότι η ανθρώπινη μνήμη μπορεί να ενισχυθεί εάν γίνει ο κατάλληλος τεχνητός ερεθισμός μιας εγκεφαλικής περιοχής γνωστής ως ενδορινικός φλοιός. Η συγκεκριμένη έρευνα παρουσιάζεται στο τεύχος Φεβρουαρίου του επιστημονικού περιοδικού Journal of Medicine και ως κύριο σκοπό είχε την βελτίωση της μνήμης ασθενών με άννοια τύπου Αλτσχάιμερ1. Ο ενδορινικός φλοιός βρίσκεται σε μια πολύ σημαντική «διασταύρωση» των νευρικών οδών του εγκεφάλου, ακριβώς ανάμεσα στον νεοφλοιό και τον ιππόκαμπο. Θεωρείται ότι ο βασικός ρόλος του ενδορινικού φλοιού είναι ο μετασχηματισμός των αισθητήριων πληροφοριών μας σε μνήμες, οι οποίες στην συνέχεια «αποθηκεύονται» μεταξύ άλλων στον ιππόκαμπο που είναι ίσως η σημαντικότερη μνημονική περιοχή του εγκεφάλου μας.

Οι συμμετέχοντες της έρευνας ήταν επιληπτικοί ασθενείς οι οποίοι είχαν ήδη εμφυτευμένα ηλεκτρόδια στον εγκέφαλό τους για την παρακολούθηση της δραστηριότητας των νευρώνων με σκοπό τον εντοπισμό της «πηγής» των κρίσεων επιληψίας. Οι ερευνητές πέρα από την παρακολούθηση της νευρικής δραστηριότητας μπορούσαν να ενεργοποιήσουν κάποιο ηλεκτρόδιο, ερεθίζοντας το συγκεκριμένο σημείο στο οποίο ήταν εμφυτευμένο. Έτσι λοιπόν έβαλαν τους συμμετέχοντες να παίξουν ένα παιχνίδι όπου έπαιζαν τον ρόλο ενός ταξιτζή ο οποίος προσπαθεί να μεταφέρει πελάτες από ένα σημείο της πόλης σε ένα άλλο. Αυτό που παρατήρησαν οι ερευνητές ήταν ότι όταν ερέθιζαν τον ενδορινικό φλοιό οι συμμετέχοντες όχι μόνο έβρισκαν πιο γρήγορα το δρόμο τους στην πόλη, αλλά ήταν σε θέση να κόβουν και δρόμο μέσα από διάφορα στενά ώστε να φτάσουν πιο γρήγορα στον προορισμό τους.

Τα αποτελέσματα της έρευνας είναι ιδιαιτέρως ενθαρυντικά για τα άτομα με σοβαρά προβλήματα μνήμης, όπως είναι οι πάσχοντες από Αλτσχάιμερ, καθώς ανοίγουν το δρόμο για τη δημιουργία νέων μεθόδων βελτίωσης της μνήμης οι οποίες δεν θα βασίζονται στην φαρμακοθεραπεία όπως συνηθίζεται σήμερα, αλλά στην παρακολούθηση και την τεχνητή ενεργοποίηση περιοχών του εγκεφάλου. Φυσικά η έρευνα είναι σε πρώιμο στάδιο. Θα χρειαστούν αρκετά χρόνια μελέτης πριν μια τέτοια μέθοδος δοκιμαστεί σε ένα μεγαλύτερο δείγμα ατόμων, και κυρίως σε ασθενείς με άννοια.

Εισαγωγική Φωτογραφία

]]>

Πηγές / Διαβάστε περισσότερα

  1. ((PsyPost: «Scientists strengthen memory by stimulating key site in brain» []
15 Νοέ 2011

Change Deafness: Εσείς προσέχετε αλλαγές στον τόνο της φωνής των συνομιλητών σας στο τηλέφωνο;

Σκεφτείτε ότι παίρνετε τηλέφωνο και μιλάτε με τον πιθανό εργοδότη σας. Ξαφνικά κατά τη διάρκεια της συζήτησης η φωνή στην άλλη άκρη της γραμμής αλλάζει χροιά. Προφανώς κάποιος πήρε το τηλέφωνο από τα χέρια του συνομιλητή σας και πλέον μιλάτε με άλλο άτομο! Τι θα κάνατε;

Ίσως πολλοί από εσάς να λέγανε ότι θα ρωτούσαν τι έγινε και με ποιον μιλάνε τώρα. Μια τελευταία έρευνα όμως υποστηρίζει ότι υπάρχουν πολύ μεγάλες πιθανότητες ότι δεν θα κάνατε απολύτως τίποτα. Γιατί; Γιατί πολύ απλά ούτε που θα προσέχατε την αλλαγή στη φωνή.

Η εν λόγω έρευνα έγινε από την ομάδα της Δρ. Fenn του πανεπιστημίου του Μίσιγκαν1 και σκοπό είχε να ερευνήσει ένα φαινόμενο στην γνωστική ψυχολογία γνωστό ως “Change Blindness”. Ο όρος αυτός αναφέρεται στην ανικανότητά μας να εντοπίσουμε αλλαγές στο οπτικό μας περιβάλλον όταν αυτές συμβαίνουν τη στιγμή που κοιτάμε κάπου αλλού. Για παράδειγμα, εάν κάποιος αλλάξει τα πρόσωπα σε ένα βίντεο τη στιγμή που εμείς κοιτάμε τα ρούχα των ατόμων, είναι πολύ πιθανό ότι δεν θα προσέξουμε την αλλαγή.

Τα πειράματα έως τώρα επικεντρώνονταν αποκλειστικά στην αίσθηση της όρασης. Η Δρ. Fenn αποφάσισε να επεκτείνει την έρευνα και σε άλλες αισθήσεις, και πιο συγκεκριμένα, στην ακοή. Η ομάδα της ετοίμασε μια σειρά πειραμάτων όπου ο συμμετέχοντας έπαιρνε μέρος σε μια τηλεφωνική συνέντευξη στην οποία οι πειραματιστές του έκαναν μια σειρά από άσχετες ερωτήσεις υποτίθεται για να συλλέξουν δεδομένα για μια έρευνα που αφορούσε την μνήμη και την σχέση της με την όσφρηση. Κατα τη διάρκεια της συνέντευξης ο συνομιλητής  άλλαζε δύο φορές χωρίς φυσικά να δοθεί κάποια προειδοποίηση στον συμμετέχοντα. Σκοπός του πειράματος ήταν να υπολογιστεί το ποσοστό των ατόμων που θα καταλάβαιναν την αλλαγή. Τα αποτελέσματα είναι εντυπωσιακά: μόλις 1% των συμμετεχόντων κατάλαβε την αλλαγή στην φωνή (η αλλαγή ήταν από 15-18 Hz). Εάν όμως πριν την συνέντευξη οι συμμετέχοντες είχαν προειδοποιηθεί ότι μπορεί να αλλάξει η χροιά της φωνής τότε το ποσοστό που στο τέλος είχε καταλάβει την αλλαγή έφτανε το 75%.

Τα πειράματα αυτά δείχνουν ότι το φαινόμενο του “change blindness” μπορεί να επεκταθεί και στην ακοή (“change deafness”). Επιπλέον, δεδομένου πως το 75% των συμμετεχόντων καταλάβαινε τη διαφορά εάν είχαν προειδοποιηθεί πρώτα δείχνει ότι το φαινόμενο αυτό δεν οφείλεται στην ανικανότητα των ατόμων να αντιληφθούν την διαφορά μεταξύ των φωνών, αλλά στην ελλειπή επεξεργασία των ερεθισμάτων. Προφανώς ο εγκέφαλος δεν μπορεί να ελέγχει πάντοτε τα πάντα. Πρέπει να επιλέξει που θα εστιάσει και τι είναι σημαντικό να επεξεργαστεί κάθε δεδομένη στιγμή. Κατά τη διάρκεια της τηλεφωνικής συνέντευξης οι περισσότεροι είναι απασχολημένοι με το να απαντάνε στις ερωτήσεις που τους γίνονται και όχι με το να ελέγχουν εάν ο συνομιλητής παραμένει ο ίδιος. Εάν όμως υπάρξει κάποια προειδοποίηση για την πιθανή αλλαγή στα ακουστικά ερεθίσματα, τότε, θα λέγαμε αυτόματα, ο εγκέφαλος «σκανάρει» για αλλαγές στην φωνή.

Φυσικά θα πρέπει να υπογραμμιστεί ότι οι διαφορές στις φωνές ήταν σχετικά μικρές. Μια αλλαγή της τάξεως των 15-18 Hz δεν είναι τεράστια. Εάν η διαφορά μεταξύ των φωνών είναι μεγαλύτερη (π.χ. εάν αλλάξει το φύλο των πειραματιστών που μιλάνε στον συμμετέχοντα) τότε 95% των ατόμων θα προσέξουν αυτή την σημαντική αλλαγή.

Τέτοιου είδους πειράματα φωτίζουν τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί ο εγκέφαλος χωρίζοντας τα ερεθίσματα σε σημαντικά και μη σημαντικά ανάλογα με την περίπτωση. Εάν ο εγκέφαλος επεξεργαζόταν όλα τα ερεθίσματα που λαμβάνουμε κάθε δεδομένη στιγμή θα ήμασταν εντελώς αντιπαραγωγικοί και θα χρειαζόμασταν περισσότερο χρόνο για να αντιδράσουμε ή να πάρουμε αποφάσεις σε καταστάσεις που απαιτείται ταχύτητα.

Εισαγωγική Φωτογραφία

]]>

Πηγές / Διαβάστε περισσότερα

  1. Fenn, K. M., Shintel, H., Atkins, A. S., Skipper, J. I., Bond, V. C., & Nusbaum, H. C. (2011). When less is heard than meets the ear: Change deafness in a telephone conversation. The Quarterly Journal of Experimental Psychology, 64, 1442-1456. doi:10.1080/17470218.2011.570353 []
04 Νοέ 2011

Η αποπροσωποποίηση στη σχιζοφρένεια: το πείραμα του λαστιχένιου χεριού

Η σχιζοφρένεια, όπως έχουμε αναφέρει και στο παρελθόν είναι μια πολύ ιδιαίτερη ψυχική διαταραχή. Τα άτομα που παρουσιάζουν κάποια μορφή σχιζοφρένειας έχουν πολύ έντονα συμπτώματα όπως παραισθήσεις, αποπροσωποποίηση (διεστρεβλωμένη αίσθηση του εαυτού καθώς το άτομο δεν νιώθει ότι το σώμα του είναι ο εαυτός του), προβλήματα μνήμης, αποδιοργανωμένη ομιλία, αλαλία, συναισθηματική αποσύνδεση κ.α. Η σχιζοφρένεια σπάνια εμφανίζεται ως «καθαρή» διαταραχή, καθώς στις πλείστες των περιπτώσεων συνυπάρχει και κάποια άλλη ψυχική διαταραχή. Αυτό το πρόβλημα απασχολεί ιδιαίτερα την επιστημονική κοινότητα καθώς πολλοί αναρωτιούνται κατά πόσο έχει νόημα η κατηγοριοποίηση της διαταραχής ως ξεχωριστή διαταραχή με τα συμπτώματα που προτείνονται έως τώρα.

Σύμφωνα με το DSM-IV-TR, για να χαρακτηριστεί κάποιος ως σχιζοφρενής πρέπει να έχει τουλάχιστον δύο από τα ακόλουθα συμπτώματα:

• Παραισθήσεις (οπτικές/ακουστικές κ.α.) • Ψευδαισθήσεις (οπτικές/ακουστικές κ.α.) • Αποδιοργανωμένη ομιλία (ασύντακτες προτάσεις/ιδέες, φυγή ιδεών κ.α.) • Αποδιοργανωμένη και κατοτονική συμπεριφορά • Αρνητικά συμπτώματα (έλλειψη αναμενόμενων βασικών συμπεριφορών π.χ. αλαλία, ακινησία, συναισθηματική απάθεια κ.α.)

Ένα από τα πιο συνηθισμένα αισθήματα που περιγράφουν τα άτομα που παρουσιάζουν κάποια μορφή σχιζοφρένειας είναι αυτό της αποπροσωποποίησης, όπου το άτομο χάνει την αίσθηση του εαυτού. Αισθάνεται το σώμα του ξένο, θεωρεί ότι μπορεί να το παρατηρήσει από τρίτες οπτικές γωνίες ή ακόμη και ότι κάποιος άλλος έχει τον έλεγχό του.

Σε μια πρόσφατη έρευνα στις ΗΠΑ1 μια ομάδα επιστημόνων προσπάθησε να δει πόσο εύκολο είναι για τους σχιζοφρενείς να χάσουν την αίσθηση του εαυτού, συγκρίνοντας τα αποτελέσματα των σχιζοφρενών με αυτά ενός ουδέτερου δείγματος πληθυσμού σε ένα πείραμα «ψευδαίσθησης του λαστιχένιου χεριού» (rubber hand illusion).

Σε αυτό το πείραμα, όπως το έχουμε περιγράψει και στο παρελθόν, ο συμμετέχοντας κάθεται μπροστά σε ένα τραπέζι και κρύβει ένα από τα χέρια του κάτω από την επιφάνεια του τραπεζιού, ώστε να μην έχει οπτική επαφή με αυτό. Στη συνέχεια ένα λαστιχένιο χέρι τοποθετείται στο τραπέζι στη θέση που κανονικά θα έπρεπε να είναι το πραγματικό χέρι του συμμετέχοντα. Ο πειραματιστής αρχίζει και αγγίζει απαλά τόσο το κρυμμένο χέρι όσο και το λαστιχένιο, δημιουργώντας έτσι την ψευδαίσθηση ότι ο συμμετέχοντας μπορεί να αισθανθεί το λαστιχένιο χέρι. Μετά από λίγη ώρα εκπαίδευσης ο πειραματιστής μπορεί να μετρήσει με διάφορους τρόπους πόσο ισχυρή είναι η ψευδαίσθηση του λαστιχένιου χεριού για τον κάθε συμμετέχοντα, κάνοντας διάφορα πράγματα στο λαστιχένιο χέρι και βλέποντας την αντίδραση του συμμετέχοντα. Για παράδειγμα μπορεί να χτυπήσει το λαστιχένιο χέρι με ένα σφυρί και να δει εάν ο συμμετέχοντας θα αντιδράσει. Ή μπορεί να το γαργαλήσει και να δει εάν θα γελάσει κ.ο.κ. Σε έναν άλλο τύπο ερωτήσεων αν οι συμμετέχοντες κλείσουν τα μάτια και ερωτηθούν να δείξουν με το ελεύθερό τους χέρι που βρίσκεται το κρυμμένο χέρι τους, πολλοί δείχνουν προς το λαστιχένιο χέρι και όχι προς το πραγματικό.

Ο μέσος πληθυσμός αναπτύσει εύκολα αυτή την ψευδαίσθηση, αλλά σταδιακά η έντασή της μειώνεται και μετά από αρκετές επαναλήψεις μπορεί και να εξαφανιστεί. Αυτό που παρατήρησαν οι ερευνητές όμως με τους σχιζοφρενείς ασθενείς είναι πως άρχισαν να αισθάνονται όλο και πιο έντονα πως το λαστιχένιο χέρι είναι κομμάτι του σώματός τους, ενώ ταυτόχρονα έχαναν την αίσθηση ότι το πραγματικό τους χέρι τους ανήκει. Όσο πιο υψηλό ήταν το σκορ των ασθενών στην κλίμακα της «σχιζοτυπίας» (μετρήθηκε με ερωτηματολόγιο πριν την έρευνα), τόσο πιο έντονη ήταν η ψευδαίσθηση.

Τα ευρήματα αυτής της έρευνας δείχνουν ότι στην περίπτωση των σχιζοφρενών δεν μιλάμε απλά για μια απώλεια της ταυτότητας και της αίσθησης του σώματος, αλλά και για μια πιθανή επέκτασή της, ακόμη και σε άψυχα αντικείμενα.

Φωτογραφία:

]]>

Πηγές / Διαβάστε περισσότερα

  1. Medical News Today: Rubber Hand Illusion In Schizophrenia []
14 Οκτ 2011

Η ανθρώπινη μνήμη: φυσιολογική λειτουργία, φυσιολογία και διαταραχές

Φανταστείτε πως ξυπνάτε το πρωί σε ένα ξένο κρεβάτι, δίπλα σε έναν άγνωστο. Θέλετε σηκωθείτε να πιείτε ένα ποτήρι νερό, αλλά δεν γνωρίζετε που βρίσκεται η κουζίνα του σπιτιού. Θέλετε να φύγετε, αλλά δεν ξέρετε καν που βρίσκεστε ή προς τα που να πάτε. Σας ρωτάνε πως σας λένε και δεν γνωρίζετε την απάντηση. Κάπως έτσι θα έμοιαζε η ζωή σε κάποιον εάν είχε απώλεια μνήμης. Μπορεί να θεωρούμε την μνήμη ως κάτι δεδομένο, αλλά δεν θα πρέπει να ξεχνάμε την σημαντικότητά της για την ζωή μας. Η ικανότητα να αποθηκεύουμε, να ανακτούμε αλλά και να συνδέουμε πληροφορίες είναι ζωτικής σημασίας τόσο για την επιβίωσή μας όσο και για την ανάπτυξη της προσωπικότητάς μας και την απόκτηση γνώσεων. Αυτό το οποίο μας δίνει την έννοια του εαυτού και της χρονικής συνέχειας της ίδιας μας της ύπαρξης είναι η δυνατότητα που έχουμε να ανακαλούμε ποιοι είμαστε, τι κάναμε στο παρελθόν αλλά και τι σχεδιάζουμε στο μέλλον. Εάν δεν μπορούσαμε να θυμόμαστε πληροφορίες γύρω από τον εαυτό μας και τις πράξεις μας, τότε θα χάναμε ένα σημαντικό κομμάτι της προσωπικότητάς μας. Για να καταλάβουμε πόσο σημαντική είναι η μνήμη, στη συνέχεια θα αναφερθούμε σε ορισμένα παραδείγματα μνημονικών διαταραχών τα οποία σκιαγραφούν με τον καλύτερο δυνατό τρόπο τον ρόλο αυτής της γνωστικής λειτουργίας στην καθημερινότητά μας.

Πριν περιγράψουμε τις μνημονικές διαταραχές, θα ήταν χρήσιμο να έχουμε υπόψην τον ορισμό της μνήμης αλλά και κάποιες βασικές θεωρητικές περιγραφές των μηχανισμών που σχετίζονται με αυτή. Παρόλο που όλοι καταλαβαίνουμε τι εννοούμε με τον όρο μνήμη, οι ειδικοί δυσκολεύονται να καταλήξουν σε έναν σαφή ορισμό ο οποίος να μπορεί να συμπεριλάβει όλες τις εκδοχές της. Μνήμη είναι και η ικανότητα να θυμόμαστε τι φάγαμε χθες, ποια είναι η πρωτεύουσα της Γαλλίας, πως δένουμε τα κορδόνια μας ή ποιος ήταν ο δεκαψήφιος αριθμός του τηλεφώνου που μόλις μας είπε κάποιος τον οποίο και πρέπει να αποθηκεύσουμε στο κινητό μας πριν τον ξεχάσουμε. Αντικειμενικά είναι εξαιρετικά δύσκολο να μπορέσει κανείς να εμβαθύνει και να εξηγήσει ταυτόχρονα όλους τους μνημονικούς μηχανισμούς που εμπλέκονται στα πιο πάνω παραδείγματα. Γι’ αυτό η σύγχρονη έρευνα πάνω στην μνήμη συνήθως επικεντρώνεται σε κάποιες συγκεκριμένες μορφές της οι οποίες κατηγοριοποιούνται κυρίως βάσει του συνολικού χρόνου αποθήκευσης πληροφοριών που επιτρέπουν. Τρεις πολύ βασικές κατηγορίες μνήμης είναι η Μακρόχρονη, η Βραχύχρονη και η Αισθητηριακή.

Είδη Μνήμης

Η Μακρόχρονη Μνήμη είναι αυτό το είδος μνήμης το οποίο μας επιτρέπει να αποθηκεύουμε πληροφορίες για ένα χρονικό διάστημα διάρκειας μερικών λεπτών έως και πάρα πολλών δεκαετιών ή ακόμη και για πάντα. Για παράδειγμα, για όσο ζούμε θα γνωρίζουμε ποια είναι/ήταν η μητέρα μας, που γεννηθήκαμε ή ποιοι είμαστε, εκτός φυσικά και αν έχουμε την ατυχία να αναπτύξουμε κάποιου είδους μνημονική διαταραχή. Η μακρόχρονη μνήμη χωρίζεται περεταίρω σε τρεις υποκατηγορίες, ανάλογα με το είδος των αποθηκευμένων πληροφοριών. Οι αυτοβιογραφικές μνήμες που περιγράψαμε πιο πάνω περιλαμβάνουν πληροφορίες σχετικά με τον εαυτό μας όπως επίσης και για συμβάντα που έγιναν παρουσία μας: τα περσινά μας γενέθλια, τι φάγαμε χθες, που είχαμε πάει διακοπές τα Χριστούγεννα κτλ. Αυτού του είδους οι πληροφορίες αποθηκεύονται χάρη στους μηχανισμούς της λεγόμενης Επεισοδιακής Μνήμης. Η δεύτερη υποκατηγορία της Μακρόχρονης Μνήμης είναι η Σημασιολογική Μνήμη, στην οποία αποθηκεύονται άλλου τύπου πληροφορίες που μας είναι χρήσιμες ή ενδιαφέρουσες (π.χ. ποια είναι η πρωτεύουσα της Ισπανίας, ποιος είναι ο τίτλος του τελευταίου βιβλίου του αγαπημένου μας συγγραφέα, τι ώρα φεύγει το πλοίο μας κτλ). Τέλος, υπάρχει και η Διαδικαστική Μνήμη, η οποία είναι υπεύθυνη για την αποθήκευση και ανάκληση αυτοματοποιημένων διεργασιών (π.χ. πως δένουμε τα κορδόνια μας, πως κάνουμε ποδήλατο, πως υπογράφουμε κτλ). Όπως βλέπουμε, κάθε υποκατηγορία της Μακρόχρονης Μνήμης έχει ποιοτικές διαφορές από τις άλλες δύο, με κοινό παρονομαστή όμως την μακροχρόνια αποθήκευση πληροφοριών, είτε αυτές αναφέρονται σε προσωπικές αναμνήσεις, είτε σε κωδικοποιημένες πληροφορίες από τρίτες πηγές.

Αυτός ακριβώς ο παρονομαστής αλλάζει στη δεύτερη μεγάλη κατηγορία μνήμης: την Βραχύχρονη Μνήμη. Φανταστείτε τον ανθρώπινο εγκέφαλο σαν ένα μεγάλο υπολογιστή που δέχεται δεδομένα, τα επεξεργάζεται και -ορισμένες φορές- τα αποθηκεύει. Εάν σε αυτήν την εικόνα υποθέσουμε πως η Μακρόχρονη Μνήμη είναι ο σκληρός δίσκος, τότε μπορούμε να πούμε πως η Βραχύχρονη Μνήμη ταυτίζεται με τη μνήμη RAM, η οποία έχει πεπερασμένη χωρητικότητα και αξιοποιείται αποκλειστικά και μόνο για πρόσκαιρη αποθήκευση δεδομένων τα οποία είναι ακόμη υπό επεξεργασία. Εάν τα δεδομένα αυτά δεν αποθηκευτούν στην Μακρόχρονη Μνήμη, τότε απλά χάνονται, όπως ακριβώς συμβαίνει και στο παράδειγμα του υπολογιστή εάν πέσει το ρεύμα και δεν έχουμε αποθηκεύσει τις αλλαγές που έχουμε κάνει σε ένα έγγραφο. Η διάρκεια ζωής των πληροφοριών που αποθηκεύονται στην Βραχύχρονη Μνήμη κυμαίνεται από 30 δευτερόλεπτα έως λίγα λεπτά. Για να καταλάβουμε πως λειτουργεί η Βραχύχρονη Μνήμη φανταστείτε για παράδειγμα τι κάνουμε όταν θέλουμε να αποθηκεύσουμε έναν αριθμό τηλεφώνου που ακούμε προφορικά. Πολύ πιθανό να αρχίσουμε να επαναλαμβάνουμε –με εσωτερικό μονόλογο ή ακόμη και εξωτερικά- τον αριθμό έως ότου τον σημειώσουμε κάπου. Ή σκεφτείτε τι κάνουμε όταν έχουμε να λύσουμε μια πολύπλοκη μαθηματική πράξη δίχως μολύβι και χαρτί. Και στις δύο περιπτώσεις, προσπαθούμε να αποθηκεύσουμε προσωρινά κάποιες πληροφορίες τις οποίες αργότερα πολύ πιθανό να μην θυμόμαστε, εκτός και αν τις επαναλάβουμε τόσες φορές ή έχουν τέτοια σημασία για εμάς ώστε να αποθηκευτούν στην Μακρόχρονη Μνήμη. Υπάρχουν διάφορα μοντέλα που προσπαθούν να εξηγήσουν τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί η Βραχύχρονη Μνήμη, φυσικά χωρίς απαραίτητα όλες οι θεωρίες να συμφωνούν μεταξύ τους. Σε γενικές γραμμές θα λέγαμε πως ο μηχανισμός της αποτελείται από δύο κυρίως μέρη: α)έναν “επεξεργαστή” ο οποίος φιλτράρει τα δεδομένα που δέχεται το σύστημα, κάνει αναλύσεις επί των δεδομένων αυτών και αποθηκεύει κάποια από αυτά και β)μια προσωρινή αποθήκη δεδομένων στην οποία αποθηκεύονται προσωρινά το αποτέλεσμα της πιο πάνω επεξεργασίας.

Τέλος, υπάρχει και η Αισθητηριακή Μνήμη, η οποία έχει την μικρότερη διάρκεια ζωής σε σχέση με την Μακρόχρονη και τη Βραχύχρονη Μνήμη. Η Αισθητηριακή Μνήμη αποθηκεύει αισθητηριακά δεδομένα για λίγα κλάσματα του δευτερολέπτου, ίσα-ίσα όσο χρειάζεται έως ότου χρησιμοποιηθούν από ανώτερα εγκεφαλικά κέντρα. Χάρη στην Αισθητηριακή Μνήμη αντιλαμβανόμαστε την κίνηση, αποφεύγουμε αντικείμενα που έρχονται κατά πάνω μας ή πατάμε έγκαιρα το φρένο στο κόκκινο. Ουσιαστικά πρόκειται για τον προθάλαμο πριν την εισαγωγή δεδομένων στην Βραχύχρονη Μνήμη, η οποία είναι ο αντίστοιχος προθάλαμος της Μακρόχρονης Μνήμης. Για να καταλάβουμε πως λειτουργεί η Αισθητηριακή Μνήμη αρκεί να αναλύσουμε το παράδειγμα της αντίληψης της κίνησης. Οι οπτικοί νευρώνες, όπως όλοι οι νευρώνες του εγκεφάλου, λειτουργούν με τη μέθοδο 0/1, δηλαδή είτε πυροδοτούν είτε όχι, παίρνοντας ουσιαστικά “φωτογραφίες” των όσων συμβαίνουν γύρω μας. Χάρη στην ικανότητα του εγκεφάλου να αποθηκεύει αισθητηριακά δεδομένα, οι στατικές εικόνες μένουν στην μνήμη μας έως ότου έρθουν νέες στατικές εικόνες οι οποίες και θα συγκριθούν με τις ήδη αποθηκευμένες ώστε ο εγκέφαλος να αποφασίσει όχι μόνο εάν έχει αλλάξει κάτι στο οπτικό μας πεδίο, αλλά και τι είναι αυτό. Εάν δεν υπήρχε η Αισθητηριακή Μνήμη τότε πολύ απλά θα ήταν αδύνατη η σύγκριση των δύο στατικών εικόνων και επομένως η αίσθηση της κίνησης των αντικειμένων στο περιβάλλον μας. Η αισθητηριακή μνήμη για παράδειγμα αχρηστεύεται όταν βρισκόμαστε μέσα σε ένα κλαμπ στο οποίο αναβοσβήνουν τα φώτα συνεχώς με σταθερό ρυθμό. Σε αυτή την περίπτωση ο εγκέφαλός μας λαμβάνει πολύ πιο αργά αισθητηριακές πληροφορίες από τα μάτια μας λόγω έλλειψης φωτός για κάποια κλάσματα του δευτερολέπτου. Τότε οι εικόνες γύρω μας μοιάζουν με καρέ στατικών φωτογραφιών επειδή ο εγκέφαλος χάνει την αισθητηριακή πληροφορία πριν έρθει η επόμενη (θυμηθείτε ότι η Αισθητηριακή Μνήμη έχει διάρκεια ζωής μερικών εκατοστών του δευτερολέπτου), κάτι που καθιστά αδύνατη τη σύγκριση των εικόνων και την δημιουργία της αίσθησης της κίνησης.

Μνήμη και Εγκέφαλος

Το μεγαλύτερο μυστήριο από όλα δεν είναι τόσο ο ακριβής θεωρητικός μηχανισμός βάσει του οποίου λειτουργούν τα διάφορα επίπεδα μνήμης, αλλά μάλλον το βιολογικό υπόβαθρό τους. Με άλλα λόγια, το μεγάλο ερώτημα που προσπαθούν να απαντήσουν οι επιστήμονες σήμερα είναι το που εδρεύει η μνήμη, ποιες εγκεφαλικές περιοχές σχετίζονται με αυτή αλλά και πως συνεργάζονται μεταξύ τους. Οι έρευνες σε αυτόν τον τομέα έχουν δείξει πως ο διαχωρισμός μεταξύ Μακρόχρονης και Βραχύχρονης Μνήμης αντικατοπτρίζεται και σε βιολογικό επίπεδο. Πειράματα με τη χρήση λειτουργικής μαγνητικής τομογραφίας (fMRI) έχουν δείξει πως το επίκεντρο της εγκεφαλικής δραστηριότητας κατά την ενεργοποίηση της Βραχύχρονης Μνήμης εντοπίζεται στον πρόσθιο λοβό, ο οποίος εμπλέκεται και σε μια σειρά από άλλες ανώτερες γνωστικές λειτουργίες, όπως ο έλεγχος της συμπεριφοράς και η αίσθηση της ταυτότητας. Όσο πιο δύσκολη είναι η δοκιμασία, τόσο μεγαλύτερη ενεργοποίηση υπάρχει στον πρόσθιο λοβό. Ανάλογα με τη στρατηγική που χρησιμοποιείται κατά την ενεργοποίηση της Βραχύχρονης Μνήμης, παρατηρείται και η εμπλοκή και άλλων εγκεφαλικών περιοχών. Για παράδειγμα, οι περιοχές Wernicke και Broca δραστηροποιούνται έντονα όταν γίνεται χρήση της λεκτικής επανάληψης -εσωτερικής και εξωτερικής- των στοιχείων προς απομνημόνευση, ενώ ο οπτικός φλοιός (οπίσθιος λοβός) όταν προσπαθούμε να απομνημονεύσουμε ένα οπτικό/χωρικό στοιχείο (π.χ. σε ποιο μέρος του οπτικού μας πεδίου εμφανίστηκε ένα οπτικό ερέθισμα πριν λίγα δευτερόλεπτα).

Η Μακρόχρονη Μνήμη από την άλλη φαίνεται πως εδρεύει σε πιο “βαθιές” εγκεφαλικές περιοχές, όπως ο ιππόκαμπος, ο οποίος βρίσκεται στο εσωτερικό του εγκεφάλου. Ο ιππόκαμπος είναι μια πολύ σημαντική εγκεφαλική περιοχή με πολλαπλές λειτουργίες, και συνήθως έχει έναν συντονιστικό ρόλο ανάμεσα σε άλλες περιοχές που συνδέονται άμεσα ή έμεσα με αυτόν. Στην περίπτωση της Μακρόχρονης Μνήμης, ο ιππόκαμπος φαίνεται πως συνδέεει όλα τα διαφορετικά χαρακτηριστικά μιας ανάμνησης (π.χ. ήχους, εικόνες, μυρωδιές), μέσω της σύνδεσής του με τις οπτικές, οσφρητικές και ακουστικές περιοχές του εγκεφάλου. Βλέπουμε δηλαδή πως η Επεισοδιακή Μνήμη βασίζεται κυρίως στην λειτουργία του ιπποκάμπου για να μπορέσει να συνθέσει μια ολοκληρωμένη ανάμνηση από τα διαφορετικά κομμάτια που την αποτελούν. Λόγω της ιδιαίτερης λειτουργίας και της συνδεσμολογίας του ιππόκαμπου είμαστε σε θέση να ενεργοποιούμε αναμνήσεις απλά με την παρουσία κάποιου απλού ερεθίσματος (π.χ. κάποια μυρωδιά, εικόνα, σκέψη κ.α.). Είναι χαρακτηριστικός όμως και ο ρόλος του ιππόκαμπου σε χωροταξικές δραστηριότητες, όπως π.χ. πλοήγηση στον χώρο. Έχει βρεθεί πως ο ιππόκαμπος (κυρίως του δεξιού ημισφαιρίου) περιλαμβάνει μεταξύ άλλων και νευρώνες οι οποίοι κωδικοποιούν τον χώρο, δημιουργώντας με αυτόν τον τρόπο έναν “εγκεφαλικό χάρτη” του χώρου. Όσο περισσότερο χρειάζεται κάποιος να κινείται, τόσο περισσότερο εξασκεί αυτούς τους νευρώνες και τόσο καλύτερος είναι σε χωροταξικές δοκιμασίες. Πριν λίγα χρόνια μάλιστα μια έρευνα στο Ηνωμένο Βασίλειο έδειξε πως οι οδηγοί ταξί του Λονδίνου έχουν κατά μέσο όρο σημαντικά μεγαλύτερο μέγεθος ιπποκάμπου σε σχέση με τον απλό πληθυσμό, κάτι που φαίνεται να οφείλεται στην συνεχή τους εξάσκηση με την πλοήγησή τους στους δρόμους της πόλης.

Είναι σημαντικό να σημειώσουμε πάντως πως ο ιππόκαμπος σχετίζεται περισσότερο με την Επεισοδιακή Μνήμη και λιγότερο με την Σημασιολογική, καθώς όταν μία πληροφορία κωδικοποιηθεί στη Μακρόχρονη Μνήμη για μεγάλο χρονικό διάστημα η εγκεφαλική δραστηριότητα μεταφέρεται σταδιακά στον κροταφικό και στον πρόσθιο λοβό, οι οποίοι σχετίζονται με την ανάκτηση της μνήμης και την μετάφρασή της σε συνειδητή σκέψη, αντίστοιχα. Τέλος, μία τέταρτη σημαντική εγκεφαλική περιοχή που έχει το δικό της διακριτό ρόλο στην ενεργοποίηση αποθηκευμένων πληροφοριών είναι η αμυγδαλή, μια περιοχή του λεγόμενου λιμβυκού συστήματος το οποίο διαχειρίζεται τα συναισθήματα. Η αμυγδαλή είναι αυτή η περιοχή η οποία συνδέει αναμνήσεις με διάφορα συναισθήματα. Έτσι, εάν βρεθούμε σε μια κατάσταση η οποία μας δημιουργεί έντονα συναισθήματα –θετικά ή αρνητικά- τα οποία έχουμε ξαναβιώσει στο παρελθόν, η αμυγδαλή ανασύρει αυτή τη μνήμη και την φέρνει ξανά στο συνειδητό επίπεδο.

Είναι σημαντικό να σημειώσουμε πως οι αυτοματοποιημένες μνήμες που κωδικοποιούνται με τον μηχανισμό της Διαδικαστικής Μνήμης δεν σχετίζονται καθόλου με τη λειτουργία του ιπποκάμπου, του πρόσθιου λοβού, του κροταφικού λοβού και της αμυγδαλής που αναφέρθηκαν πιο πάνω. Επειδή ακριβώς πρόκειται για αποθηκευμένες αυτοματοποιημένες κινήσεις δεν απαιτούν ενεργοποίηση του βασικού μνημονικού συστήματος. Αντίθετα, αυτές οι μνήμες εδρεύουν σε πιο “πρωτόγονες” περιοχές που σχετίζονται αποκλειστικά με την ενεργοποίηση και τον συντονισμό των κινήσεων. Αυτές περιλαμβάνουν την παρεγκεφαλίδα, τα βασικά γάγγλια και τον κινητικό φλοιό. Λόγω ακριβώς της διαφορετικής φύσης και έδρας της διαδικαστικής μνήμης η αμνησία ή άλλες μνημονικές διαταραχές δεν φαίνεται πως την επηρεάζουν ιδιαίτερα. Έτσι, για παράδειγμα, ένας αμνησιακός ασθενής μπορεί ακόμη να καβαλήσει ποδήλατο ή να δέσει τα κορδόνια του.

Διαταραχές Μνήμης

Παρόλο που η πιο γνωστή μορφή μνημονικής διαταραχής στο ευρύ κοινό είναι η αμνησία, θα πρέπει να υπογραμμίσουμε πως υπάρχουν διάφορα είδη αμνησίας και πολλές άλλες μνημονικές διαταραχές διαφορετικής φύσεως. Ο τύπος της αμνησίας που γνωρίζουν οι περισσότεροι είναι προφανώς η αναδρομική αμνησία στην οποία ο πάσχων δεν μπορεί να ανακαλέσει μνήμες που έλαβαν χώρα πριν την έναρξη της διαταραχής, αλλά παρόλα αυτά δεν έχει χάσει την ικανότητά του να διαμορφώνει νέες μνήμες. Σε αυτή την περιπτωση αμνησίας η μνήμη που επηρεάζεται περισσότερο είναι η Σημασιολογική Μνήμη και όχι η Επεισοδιακή, πράγμα που σημαίνει πως το άτομο είναι σε θέση να γνωρίζει βασικές πληροφορίες για τον εαυτό του. Τα πιο συνήθη αίτια της αναδρομικής αμνησίας είναι ο τραυματισμός του κεφαλιού (και κατ’ επέκταση του εγκεφάλου) και το εγκεφαλικό επεισόδιο, γεγονότα τα οποία δημιουργούν βλάβη στις εγκεφαλικές περιοχές που είναι υπεύθυνες για την αποθήκευση των μνημών με αποτέλεσμα να είναι αδύνατη η ανάκλησή τους. Η προχωρητική αμνησία είναι το ακριβώς αντίθετο από την αναδρομική. Σε αυτή την περίπτωση ο ασθενής θυμάται τα πάντα πριν την έναρξη της αμνησίας, αλλά δεν μπορεί να δημιουργήσει νέες μνήμες. Σε αυτή την περίπτωση συνήθως οι ασθενείς μπορούν να χρησιμοποιήσουν την Βραχύχρονη Μνήμη τους, αλλά οι πληροφορίες δεν αποθηκεύονται ποτέ στην Μακρόχρονη Μνήμη, με αποτέλεσμα να χάνονται μετά από λίγα λεπτά. Όπως αναφέρθηκε και πιο πάνω, λόγω της διαφορετικής φύσης της Διαδικαστικής Μνήμης, οι ασθενείς με προχωρητική αμνησία είναι σε θέση να αποκτήσουν νέες δεξιότητες χωρίς κανένα απολύτως πρόβλημα.

Μία από τις πιο σοβαρές μορφές αμνησίας είναι η γενικευμένη αμνησία , στην οποία το άτομο έχει σχεδόν ολοκληρωτική απώλεια μνήμης, συμπεριλαμβανομένης της Σημασιολογικής και της Επεισοδιακής. Σε αυτή την περίπτωση ο πάσχων αδυνατεί να ανακαλέσει ακόμη και βασικές αυτοβιογραφικές πληροφορίες (ποιος είναι, που γεννήθηκε, ποιοι είναι οι γονείς του κ.α.). Το ευχάριστο με την γενικευμένη αμνησία είναι πως συνήθως διαρκεί από λίγες ώρες έως λίγες ημέρες, καθώς σταδιακά οι μνήμες αρχίζουν και επανέρχονται. Τα αίτια αυτής της αμνησίας παραμένουν γενικά άγνωστα, αλλά σχετίζονται με το βίωμα πολύ τραυματικών εμπειριών και την ύπαρξη έντονου άγχους. Τέλος, υπάρχει ένας ακόμη σοβαρός τύπος αμνησίας, η αποσυνδετική αμνησία. Σε αυτή την περίπτωση το άτομο κρατάει ανέπαφες τις μνήμες από το παρελθόν του, αλλά χάνει όλες τις πληροφορίες που σχετίζονται με ταυτότητά του. Έτσι, ο πάσχων παρόλο που ξέρει τα πάντα για όλα όσα συνέβησαν στο παρελθόν, δεν γνωρίζει ποιος είναι. Και σε αυτή την περίπτωση τα αίτια επικεντρώνονται κυρίως σε τραυματικά γεγονότα και ύπαρξη έντονου άγχους. Από όλα τα είδη αμνησίας, τα πιο σοβαρά είναι αυτά που προκαλούνται από φυσικά αίτια και όχι αυτά που προκαλούνται από ψυχολογικούς παράγοντες. Όπως είναι φυσικό, ο τραυματισμός ενός κέντρου μνήμης ουσιαστικά καταστρέφει όλες τις πληροφορίες που ήταν αποθηκευμένες εκεί ή/και καθιστά φυσιολογικώς αδύνατη την εγγραφή νέων μνημών.

Υπάρχουν πολλά σύνδρομα και διαταραχές που σχετίζονται με προβλήματα σε κάποιον ή κάποιους μηχανισμούς μνήμης. Για παράδειγμα, οι ασθενείς με Αλτσχάιμερ (είδος γεροντικής άνοιας) ή με σύνδρομο Κορζακώφ (είδος άνοιας που οφείλεται κυρίως στην χρόνια κατανάλωση αλκοόλ) ανάμεσα σε άλλα συμπτώματα αναπτύσουν και προβλήματα ανάκλησης μνημών από την Μακρόχρονη Μνήμη αλλά και προβλήματα διαχείρισης των διαθέσιμων πόρων της Βραχύχρονης Μνήμης. Στην περίπτωση αυτών των συνδρόμων αυτό το οποίο συμβαίνει είναι πως νεκρώνονται οι νευρώνες μιας εγκεφαλικής περιοχής ή μια ολόκληρη νευρική οδός με αποτέλεσμα την καταστροφή των πληροφοριών ή την ανικανότητα ανάκλησής τους. Το ενθαρρυντικό είναι πως το σύνολο των ερευνών στον χώρο της γνωστικής και κλινικής ψυχολογίας φτάνουν στο συμπέρασμα πως η χρόνια εξάσκηση του εγκεφάλου με διάβασμα, λύση σταυρόλεξων, ακαδημαϊκή έρευνα κ.α. μπορεί να βοηθήσει σημαντικά τόσο στην αποτροπή ανάπτυξης κάποιας μορφής άννοιας, όσο και στην μείωση των συμπτωμάτων της εάν τελικά αυτή αναπτυχθεί.

Ο ανθρώπινος εγκέφαλος είναι ένα εκπληκτικά όμορφο εργαλείο υπεύθυνο για το σύνολο των ανθρώπινων ικανοτήτων και συμπεριφοράς, το οποίο έχει έναν τόσο περίπλοκο τρόπο λειτουργίας που ακόμη και η σημερινή τεχνολογία αιχμής αδυνατεί να αντιγράψει. Ένα από τα θαύματα που παρατηρούμε στον εγκέφαλο είναι και αυτό της αποθήκευσης αναμνήσεων που περιγράψαμε συνοπτικά σε αυτό το άρθρο. Παρόλο που δεν ήμαστε ακόμη 100% σίγουροι για τον τρόπο με τον οποίο ο εγκέφαλός μας καταφέρνει να συγκρατεί έναν τόσο τεράστιο όγκο πληροφοριών, μπορούμε να είμαστε σίγουροι για την σημαντικότητα αυτής της ικανότητας. Δίχως αναμνήσεις, δίχως την ικανότητα να σκεφτόμαστε στο εδώ και τώρα προσπαθόντας να λύσουμε ένα πρόβλημα θα χάναμε την ίδια την υπόστασή μας.

Φωτογραφίες

]]>

03 Οκτ 2011

Έξυπνα τηλέφωνα στην υπηρεσία της Επιστήμης

Τις τελευταίες δεκαετίες με την έκρηξη της τεχνολογίας έχει αλλάξει ριζικά τη ζωή μας σε πολλούς τομείς. Φυσικά η Επιστήμη δεν θα μπορούσε να μείνει ανεπηρέαστη από τις ευκολίες που προσφέρει αυτή η νέα πραγματικότητα. Ένα από τα βασικά προβλήματα που αντιμετωπίζουν οι ερευνητές στις συμπεριφορικές επιστήμες είναι η συλλογή δεδομένων από μεγάλο αριθμό συμμετεχόντων, μια διαδικασία ιδιαιτέρως χρονοβόρα και με αρκετά μεγάλο κόστος. Βρετανοί ψυχολόγοι από το πανεπιστήμιο του Λονδίνου αποφάσισαν να εκμεταλευτούν την ομολογουμένως τεράστια αγορά της Apple για να συλλέξουν δεδομένα για την έρευνά τους. Αποφάσισαν να δημιουργήσουν μια εφαρμογή για το iPhone/iPad η οποία ουσιαστικά τρέχει ένα πείραμα στην συσκευή των χρηστών. Οι χρήστες βλέπουν μια λέξη στην οθόνη τους και καλούνται να απαντήσουν εάν πρόκειται για πραγματική λέξη ή ψευδολέξη (ψεύτικη, αλλά αληθοφανής λέξη). Ο γενικότερος σκοπός των ερευνητών είναι η συλλογή δεδομένων για τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί η ανάγνωση αλλά και τα προβλήματα που δημιουργούν κάποιες γλωσσικές διαταραχές όπως η δυσλεξία.

Το πρόγραμμα καταγράφει τον χρόνο απόκρισης (reaction time) των χρηστών καθώς και κάποια δημογραφικά στοιχεία τα οποία στη συνέχεια στέλνονται πίσω στους ερευνητές για ανάλυση. Δεδομένου πως η εφαρμογή προσφέρεται δωρεάν στο Apple Store και πως οι πωλήσεις των συσκευών της Αpple αυξάνονται σταθερά (υπολογίζεται πως έως το 2013 θα κυκλοφορούν περισσότερες από 1 δισεκατομμύριο συσκευές iPhone) η επιστημονική ομάδα είναι αισιόδοξη πως θα καταφέρει να συλλέξει αρκετές χιλιάδες απαντήσεις, εύκολα και γρήγορα. Μέσα σε λιγότερο από 3 μήνες κατάφεραν ήδη να συλλέξουν απαντήσεις από 5000 συμμετέχοντες. Το επιστημονικό project ονομάζεται Science XL και συλλέγει δεδομένα για 6 γλώσσες, ενώ σύντομα θα αρχίσει να απευθύνεται και στο ελληνικό κοινό.

Οι ερευνητές έχουν εκδόσει ήδη ένα επιστημονικό άρθρο12 το οποίο εξηγεί τον τρόπο με τον οποίο δημιουργήθηκε και λειτουργεί η εφαρμογή, ενώ σύντομα θα εκδόσουν και ένα δεύτερο άρθρο στο οποίο θα παρουσιάσουν τα πρώτα ευρήματα από τα δεδομένα που συνέλλεξαν έως τώρα.

Η χρήση των νέων τεχνολογιών για ερευνητικούς σκοπούς στο πεδίο της ψυχολογίας δεν αποτελεί νέο, καθώς ήδη εδώ και αρκετά χρόνια πολλά πανεπιστήμια του εξωτερικού χρησιμοποιούν την ταχύτητα και το τεράστιο κοινό του διαδικτύου για να συλλέξουν δεδομένα για τις έρευνές τους (π.χ. βλέπε TAT test, έρευνα για την διακύμανση των συναισθημάτων μέσω Twitter). Είναι όμως η πρώτη φορά που βλέπουμε να γίνεται χρήση των έξυπνων συσκευών νέας γενιάς με αυτόν τον τρόπο.

Εισαγωγική Φωτογραφία

]]>

Πηγές / Διαβάστε περισσότερα

  1. Stephane Dufau, Jon Andoni Duñabeitia, Carmen Moret-Tatay, Aileen McGonigal, David Peeters, F.-Xavier Alario, David A. Balota, Marc Brysbaert, Manuel Carreiras, Ludovic Ferrand, Maria Ktori, Manuel Perea, Kathy Rastle, Olivier Sasburg, Melvin J. Yap, Johannes C. Ziegler, Jonathan Grainger. Smart Phone, Smart Science: How the Use of Smartphones Can Revolutionize Research in Cognitive Science. PLoS ONE, 2011; 6 (9): e24974 DOI: 10.1371/journal.pone.0024974 []
  2. Science Daily: «Smartphones Revolutionize Psychological Experiments» []