10 Αυγ 2008

Αντιμετωπίζοντας τη ζωή: διάγνωση θανατηφόρας ασθένειας

Κατά την άποψή μου, μία από τις πιο ψυχοφθόρες ειδικότητες της ψυχολογίας είναι η Ψυχολογία Υγείας. Οι ειδικευμένοι Ψυχολόγοι Υγείας μεταξύ άλλων έχουν να φέρουν εις πέρας μια πολύ δύσκολη αποστολή, η οποία δεν είναι άλλη από την ανακοίνωση των κακών νέων (π.χ. διάγνωση θανατηφόρας ασθένειας) στον ίδιο τον ασθενή. Ένα εξίσου δύσκολο έργο των ειδικών αυτών όμως είναι και η συνοδεία του ατόμου προς το προδιαγεγραμμένο τέλος του.

Σε αυτό το post θα κάνουμε  μια πολύ σύντομη αναφορά στις βασικές ανάγκες του ατόμου που αντιμετωπίζει τον θάνατό του, τα στάδια από τα οποία περνάει μέχρι να αποδεχτεί την κατάστασή του, με την ελπίδα πως ακόμη και η ελάχιστη γνώση γύρω από το θέμα αυτό μπορεί να γίνει το έναυσμα για μια ψυχικά καλύτερη αντιμετώπιση του θανάτου.

Ο θάνατος αποτελεί τον τελικό προορισμό όλων μας και είναι φυσικό η αποδοχή του να είναι μια δύσκολη υπόθεση, είτε πρόκειται για τον θάνατο δικών μας ανθρώπων, είτε -πολύ περισσότερο- τον δικό μας. Η γνώση των αναγκών και της πιθανής πορείας που ακολουθούν όσα άτομα γνωρίζουν εκ των προτέρων την προδιαγεγραμμένη πορεία τους είναι πολύ σημαντική ώστε να είμαστε σε θέση να προσφέρουμε στο μέγιστο δυνατόν την συμπαράστασή και την κατανόησή μας με απώτερο σκοπό να βοηθήσουμε τα άτομα αυτά στο δύσκολο ταξίδι τους.

Οι ανάγκες του ασθενή με τερματική ασθένεια

Ο Charles Corr αναφέρει πως το άτομο που πεθαίνει καλείται να αντιμετωπίσει διαφορετικούς στόχους σε πολλαπλά επίπεδα στη ζωή του.

Αρχικά, όσον αφορά τον οργανικό τομέα, καλείται να αντιμετωπίσει τις βασικές βιολογικές ανάγκες, όπως η διατροφή, αλλά και τα οργανικά προβλήματα που ενδέχεται να οφείλονται στην ασθένεια (π.χ. πόνος). Το άτομο μπορεί αρχικά να είναι σε θέση να καλύψει αυτές τις ανάγκες μόνο του, αλλά όσο προχωράει η ασθένεια μπορεί οι ικανότητές του να μειώνονται δραστικά, με αποτέλεσμα από ένα σημείο και μετά να χρειάζεται την βοήθεια τρίτων για να καλύψει αυτές τις βασικές ανάγκες.

Ο δεύτερος τομέας είναι ο ψυχολογικός, όπου ο ασθενής πρέπει να καλύψει τις ανάγκες του για ασφάλεια, την αίσθηση της αυτονομίας, αλλά και την ανάγκη του για άντληση δύναμης από τις μικρές καθημερινές χαρές της ζωής, κάτι που ενισχύει την αυτοεκτίμησή του. Το χειρότερο που μπορούμε να κάνουμε για ένα άτομο με τερματική ασθένεια είναι να το αναγκάσουμε να ζήσει σε ένα ασταθές και εκρηκτικό περιβάλλον ή να του στερήσουμε τη δυναότητα να περιποιείται το ίδιο τον εαυτό του, όπως έκανε σε όλη του τη ζωή. Η αίσθηση ότι βασίζεσαι σε τρίτα άτομα για να επιβιώσεις μπορεί να γίνει πολύ ασφυκτική και δυσάρεστη, ιδιαίτερα για άτομα που δεν έχουν συνηθίσει σε τέτοιου είδους φροντίδα.

Ένας τρίτος τομέας αναγκών είναι ο κοινωνικός, όπου το άτομο νοιώθει την ανάγκη να εξασφαλίσει, να διατηρήσει ή ακόμη και να αναπτύξει σχέσεις με τον περίγυρό του, πράγματα πολύ σημαντικά για τον ίδιο στη συγκεκριμένη φάση της ζωής του. Οι ασθενείς πολύ συχνά δηλώνουν πως αυτό που φοβούνται η μοναχική πορεία προς το θάνατο. Καθώς ο θάνατος των άλλων μας φέρνει αντιμέτωπους με πάρα πολλές σκέψεις γύρω από τον δικό μας μελλοντικό θάνατο συνήθως έχουμε την τάση να αποφεύγουμε άτομα που αντιμετωπίζουν μια θανατηφόρα ασθένεια (κάτι που εκδηλώνεται συνήθως ως ασυνείδητος μηχανισμός άμυνας). Αυτό φυσικά είναι λάθος, καθώς αυτό που έχουν ανάγκη οι ασθενείς είναι να χαρούν τις κοινωνικές τους σχέσεις, να εκφράσουν τα συναισθήματά τους για αυτές ή ακόμη και να αποχαιρετήσουν τους αγαπημένους τους ανθρώπους.

Βλέπουμε δηλαδή πως το άτομο που πεθαίνει βρίσκεται σε συνεχή αλληλεπίδραση με το περιβάλλον του και, γι, αυτό, επηρεάζεται από τον τρόπο που τον αντιμετωπίζουν τα άτομα του περίγυρού του. Επομένως θα πρέπει η προσοχή μας να είναι στραμμένη, εκτός από τον ασθενή, και στα άτομα με τα οποία έρχεται σε επαφή, είτε αυτά είναι συγγενείς και φίλοι, είτε το ίδιο το ιατρικό προσωπικό.

Τέλος, ο πνευματικός τομέας, είναι ο τομέας όπου ο ασθενής προσπαθεί να δώσει νόημα στη ζωή του, αντλώντας δύναμη από τις κατάλληλες πνευματικές πηγές. Οι θρησκείες συχνά αποτελούν ένα καταφύγιο των ασθενών καθώς προσφέρουν έτοιμες απαντήσεις σε πολλά σημαντικά ερωτήματα που έχουμε όλοι μας γύρω από το νόημα της ζωής και την φύση του θανάτου. Φυσικά άλλα άτομα αποφεύγουν την επαφή με την θρησκεία μιας κ βρίσκουν το νόημα της ζωής σε εντελώς ανθρώπινες καταστάσεις, όπως η προσφορά αγάπης ή γνώσης/σοφίας, άλλα στην υστεροφημία (ακόμη και μέσω των παιδιών τους) κτλ. Ακόμη και αν διαφωνούμε κάθετα με τις επιλογές του ατόμου θα πρέπει να τις σεβαστούμε απόλυτα από τη στιγμή που προσφέρουν ουσιαστική παρηγοριά στον ίδιο τον ασθενή.

Πολύ γενικά θα λέγαμε πως δεν πρέπει να ξεχνάμε πως κάθε άτομο παραμένει ένας ζωντανός οργανισμός, ακόμη και όταν είναι στα τελευταία στάδια της ζωής του, καθώς και ότι ο ασθενής έχει την ανάγκη να επιλύσει ορισμένες εκκρεμότητες πριν πεθάνει. Επίσης πρέπει να τονιστεί πως είναι σημαντικό να ακούμε προσεκτικά τον ασθενή και να καθοδηγούμαστε από τον ίδιο στην βοήθεια που του προσφέρουμε καθώς αυτό ενισχύει την αυτοπεποίθησή του, αφήνοντάς τον να πάρει ο ίδιος αποφάσεις για την ζωή του.

Τα πέντε στάδια προς την αποδοχή της θανατηφόρας ασθένειας

Η Δρ Elisabeth Kübler-Ross αναγνώρισε πέντε βασικά στάδια από τα οποία περνάει ένα άτομο το οποίο πρόκειται να πεθάνει, η γνώση των οποίων βοηθά το ιατρικό προσωπικό ή/και τα άτομα που συντροφεύουν τον ασθενή προς το τέλος να αντιμετωπίσουν τον ίδιο αλλά και τις όποιες ανησυχίες και ανάγκες του, ανάλογα με το στάδιο στο οποίο βρίσκεται. Δεν περνάνε όλα τα άτομα απαραίτητα από όλα τα στάδια, αλλά η σειρά με την οποία εμφανίζονται είναι -συνήθως- σταθερή, μιας και παρουσιάζεται μια λογική συνέχεια στην διεργασία της θανατηφόρας ασθένειας.

Το πρώτο στάδιο από το οποίο περνάει ένας ασθενής αφού πληροφορηθεί για τον επικείμενο θάνατό του είναι το στάδιο της άρνησης, όπου το άτομο δεν δέχεται καμία πληροφορία, φράζοντας ουσιαστικά την ροή τους. Το άτομο αρνείται την πραγματικότητα και δεν δέχεται ότι αυτό συμβαίνει στον ίδιο. Μπορεί να μιλάει για πολλαπλά ιατρικά λάθη, να προσπαθεί να αποφύγει πάση-θυσία την ιδέα του θανάτου και να προσπαθεί να συνεχίσει την ζωή του σαν να μην συμβαίνει τίποτα, κάτι που φυσικά είναι εν τέλει ψυχοφθόρο.

Έπεται το στάδιο του θυμού, όπου το άτομο εμφανίζει μια έκρηξη συναισθημάτων και παρουσιάζει επιθετική διάθεση απέναντι σε πρόσωπα, αλλά και καταστάσεις. Σε αυτό το στάδιο το άτομο μπορεί να παρουσιάσει μια αναίτια και πάρα πολύ εχθρική στάση απέναντι σε όλους και όλα, άσχετα αν συνδέονται ή όχι με την κατάστασή του. Για την ακρίβεια ο θυμός εξωτερικεύεται σε παντελώς άσχετα μικροπράγματα της καθημερινότητας όπως ένας μη τέλειος πρωινός καφές ή μια αργοπορία στο δρόμο. Φυσικά η ουσιαστική αιτία που «όλα του φταίνε» είναι πολύ βαθύτερη και ουσιαστικότερη, αλλά είναι δύσκολο στο άτομο να την επεξεργαστεί, μιας και έχει προηγηθεί το στάδιο της άρνησης οπότε και η ασθένεια βρίσκεται έτσι και αλλιώς στο βάθος μιας μικρής γωνιάς του μυαλού τους.

Τρίτο παρουσιάζεται το στάδιο της διαπραγμάτευσης. Σε αυτό το στάδιο το άτομο προσπαθεί να αποφύγει τις αρνητικές συνέπειες της κατάστασης την οποία πρέπει να δεχτεί και κρύβει μια ελπίδα ότι η κατάσταση μπορεί να είναι αντιστρέψιμη, επομένως την δέχεται υπό όρους. Αυτό το στάδιο είναι ένα πρώιμο βήμα πριν την αποδοχή και προσφέρει μια πολύ καλή ευκαιρία για παρέμβαση από το ιατρικό προσωπικό το οποίο μπορεί να προσφέρει συμβουλές και να ενημερώσει το άτομο με περισσότερη ευκολία σε σχέση με πριν. Το άτομο είναι δεκτικό στις αλλαγές που απαιτούνται για την αντιμετώπιση της ασθένειας και είναι έτοιμο να αρχίσει να δουλεύει ουσιαστικά πάνω στο πρόβλημά του.

Μετά από τα τρία στάδια της άρνησης, του θυμού, και της διαπραγμάτευσης, το άτομο περνάει στο στάδιο της κατάθλιψης, όπου δεν βλέπει καμία ελπίδα για την κατάστασή του και βλέπει το τέλος να έρχεται απειλητικό. Πριν την αποδοχή το άτομο χρειάζεται χρόνο για να κοιτάξει την ζωή του, να ζυγίσει την κατάσταση στην οποία βρίσκεται και να θρηνήσει τον ίδιο του το θάνατο αν χρειαστεί. Είναι φυσικό σε αυτή τη φάση το άτομο να μιλάει με πολύ μελανά χρώματα για το μέλλον, να αποφεύγει κοινωνικές δραστηριότητες και επαφές αλλά και να παρουσιάζει μια μειωμένη ενέργεια. Απλά χρειάζεται το χρόνο του.

Τέλος, το άτομο φτάνει στο επιθυμητό στάδιο της αποδοχής όπου ανασυγκροτείται, βάζει τη ζωή του και τις σκέψεις του σε τάξη, βοηθάει και τους άλλους να αποδεχτούν την πραγματικότητα και είναι έτοιμο να δεχτεί πλήρως την βοήθεια που μπορούν να του προσφέρουν οι ειδικοί. Πολλοί ασθενείς με τερματικές ασθένειες μιλάνε για μια κατάσταση όπου νιώθουν πιο ζωηροί και γεμάτοι ενέργεια, αλλά και ανάγκη να ρουφήξουν την ζωή γύρω τους. Μερικοί μιλάνε ακόμη και για μια έκρηξη «σοφίας» και αλλαγή 180 μοιρών όσων αφορά τον τρόπο με τον οποίο βλέπουν τον θάνατό τους. Είναι αυτό που εννοεί και ο Γιάλομ όταν λέει πως «ενώ η φύση του θανάτου μας καταστρέφει, η ιδέα του μπορεί να μας σώσει».

Το έργο της δρ. Kübler-Ross είναι πραγματικά εξαίρετο και θα πρέπει να διαβαστεί από όλους όσοι ενδιαφέρονται άμεσα και επιστημονικά για το θέμα του θανάτου. Φυσικά ένας ακόμη συγγραφέας/ψυχίατρος τον οποίο θα πρότεινα σε όλους είναι ο δρ. Irvin Yalom, ο οποίος έχει γράψει αρκετά βιβλία για το θέμα των ψυχολογικών (κυρίως) αναγκών των ατόμων που αντιμετωπίζουν τον θάνατο. Δύο από τα βιβλία του που θα πρότεινα είναι το απολύτως εξειδικευμένο βιβλίο «Starring at the Sun. Overcomming the Terror of Death«, αλλά και το «Η θεραπεία του Σόπενάουερ» το οποίο είναι ένα λογοτεχνικό έργο με πάρα πολλά εμφανή σημεία εκβάθυνσης στο θέμα της στήριξης των ατόμων με τερματικές ασθένειες.

Το τελικό μήνυμα που θα ήθελα να περάσω με αυτή εδώ την εγγραφή είναι πως όσο και αν ο θάνατος είναι ένα θέμα ταμπού για τις όλες τις κοινωνίες, ωστόσο είναι και αυτός μια πολύ σημαντική πτυχή της ζωής μας η οποία είναι παρούσα σε όλους μας. Δεν πρέπει να αποφεύγουμε την αντιμετώπισή του και την λογική επεξεργασία του, αλλιώς απλά κάνουμε τα πράγματα χειρότερα. Φυσικά η αποδοχή της θνητής φύσης μας και η στήριξη των ατόμων με τερματικές ασθένειες σε καμία περίπτωση δεν πρέπει να ισούται με τυφλή αποδοχή της κατάστασης. Ίσα – ίσα η ελπίδα πεθαίνει πάντα τελευταία.

Βιβλιογραφία

  • Bacqué, M. F. (2004). Πένθος και υγεία: Άλλοτε και σήμερα. (2η έκδ.) Αθήνα: Εκδόσεις Θυμάρι
  • Kübler-Ross, E. (1975). Death: The final stage of growth. New Jersey: Prentice-Hall, Inc.

Φωτογραφία

]]>

25 Ιούλ 2008

Γονείς με βαρύ φορτίο

< ![CDATA[Η πυρηνική οικογένεια θεωρείται ως ένας οργανισμός με διακριτούς κύκλους ζωής ο οποίος αποτελείται από περιόδους ανάπτυξης, αλλαγών αλλά και φθοράς. Η αρχική μορφή με τη δυαδική σχέση του ζευγαριού είναι ο πρώτος κύκλος της οικογένειας ο οποίος όμως αλλάζει αμέσως μετά τη γέννηση του πρώτου παιδιού. Τότε η οικογένεια μπαίνει σε μια καινούργια φάση ή κύκλο, αυτόν της ανατροφής των παιδιών. Τι γίνεται όμως όταν έρθει στον κόσμο ένα παιδί με σοβαρά προβλήματα σωματικής ή/και ψυχικής υγείας; Τι αντίκτυπο μπορεί να έχει αυτή η νέα πραγματικότητα στις σχέσεις της οικογένειας;
Περισσότερα

09 Ιαν 2008

Ο γάμος κάνει καλό στην υγεία

Πολλοί βλέπουν την δέσμευση του γάμου και ως το τέλος των ευτυχισμένων μερών της ζωής τους, μιας και πλέον θα πρέπει να λαμβάνουν υπόψη όχι μόνο τις δικές τους επιθυμίες, αλλά και του/της συντρόφου τους. Κλινικές έρευνες στο παρελθόν έδειξαν ότι αυτός ο τρόπος σκέψης κυριαρχεί περισσότερο στους άνδρες και λιγότερο στις γυναίκες, οι οποίες βλέπουν τον γάμο ως την επικύρωση μιας βαθιάς συναισθηματικής σχέσης και όχι ως ψυχική δέσμευση.

Όσοι σκέφτονται με τον πρώτο τρόπο σκέψης, μάλλον κάνουν λάθος. Πλέον γίνεται ξεκάθαρο πως ένας καλός γάμος μπορεί όχι μόνο να κάνει ευτυχισμένο έναν άνθρωπο, αλλά και τον θωρακίζει απέναντι τόσο σε πολλές ψυχικές διαταραχές, όσο και απέναντι σε σωματικές ασθένειες.

Πρόσφατα, μια έρευνα του πανεπιστημίου της Καλιφόρνια ήρθε να προστεθεί σε όλες τις έρευνες που καταδεικνύουν πως ένας ισορροπημένος γάμος είναι τελικά ότι καλύτερο για την καταπολέμηση του στρες. Στην συγκεκριμένη έρευνα βρέθηκε πως όσο πιο ευτυχισμένος είναι κάποιος από τον γάμο του, τόσο πιο χαμηλά είναι τα επίπεδα της κορτιζόλης στο σώμα του, μιας ορμόνης που σχετίζεται άμεσα με το άγχος, την αύξηση της πίεσης του αίματος και του επιπέδου των σακχάρων.

Όταν το άγχος κάνει έντονη την παρουσία του για μεγάλο χρονικό διάστημα αυτό έχει ως αποτέλεσμα – εκτός βεβαίως από την ψυχική καταπόνηση του ατόμου- πολλά σωματικά προβλήματα, με χαρακτηριστικότερο το έλκος του στομάχου. Επιπλέον, μακροχρόνια υψηλά επίπεδα κορτιζόνης έχουν συσχετιστεί με σοβαρότερα προβλήματα υγείας, όπως κατάθλιψη, έλλειψης επαρκούς κοινωνικής προσαρμογής (αντικοινωνική συμπεριφορά) ή ακόμη και… καρκίνο!

Αξίζει βεβαίως να σημειωθεί πως η παραπάνω έρευνα έδειξε ότι οι γυναίκες των «ισορροπημένων γάμων» αντιμετώπιζαν το στρες τους καλύτερα σε σχέση με τους άνδρες τους, γεγονός που υπογραμμίζει ότι υπάρχουν γνωστικού τύπου διαφορές ανάμεσα στα δύο φύλα. Επομένως, σε βάθος χρόνου μπορούμε να υποθέσουμε ότι οι βιολογικές αντιδράσεις και επιπτώσεις στην υγεία των δύο φύλων θα διαφέρουν, με τις γυναίκες «καλών γάμων» να έχουν χαμηλότερα ποσοστά των προβλημάτων που προαναφέραμε, και τους άνδρες τους να ακολουθούν, αφήνοντας πίσω τους τους ελεύθερους και τα ζευγάρια «κακών γάμων», τα οποία επιβαρύνουν την ψυχική και σωματική τους υγεία καθημερινά μέσω των κακών σχέσεών τους.

Επομένως ένας γάμος μπορεί να λειτουργήσει ως δίκοπο μαχαίρι. Εάν είναι καλός και η σχέση που έχει αναπτυχθεί ανάμεσα στους δύο συντρόφους είναι βαθιά και ουσιαστική, τότε ο γάμος τους θα αποτελέσει το καταφύγιό τους για τις δύσκολες στιγμές. Αντίθετα, αν ο γάμος είναι κακός και οι σύντροφοι δεν έχουν ουσιαστική επικοινωνία, βλέπουν ο ένας τον άλλο ανταγωνιστικά ή αν φοβούνται να δοθούν στο ταίρι τους και να δημιουργήσουν μια σχέση στοργής και κατανόησης, τότε μάλλον τα προβλήματα – ψυχικά και σωματικά- είναι σχεδόν βέβαιο πως θα τους χτυπήσουν την πόρτα.

Είναι σημαντικό να τονίσουμε πως ο γάμος δεν είναι μια ακόμη απλή κοινωνική σχέση, αλλά μια σχέση ζωής, όπου καλείσαι να συζήσεις, να αγαπήσεις και να ανοιχτείς στον σύντροφό σου θεωρώντας τον κομμάτι της ζωής σου. Θα μπορούσαμε να παρομοιάσουμε την διαφορά των απλών κοινωνικών σχέσεων και των σχέσεων μεταξύ των συντρόφων με την διαφορά μεταξύ «οικογένειας» και «γνωστών». Είναι αναμενόμενο οι σχέσεις με την οικογένειά μας να είναι πιο ουσιαστικές από τις σχέσεις μας με τρίτα άτομα, γεγονός που τις κάνει και πιο ουσιαστικές για την ζωή μας.

Εισαγωγική Φωτογραφία

Σχετικά άρθρα / Πηγές

]]>

16 Δεκ 2007

Ας μιλήσουμε για τα συναισθήματα

< ![CDATA[


Συναισθήματα. Όλοι τα έχουμε νιώσει, αλλά λίγοι μπορούν να περιγράψουν τι ακριβώς εννοούμε όταν μιλάμε για αυτά. Είναι σωματικές αντιδράσεις σε ερεθίσματα, όπως κάποιοι συμπεριφοριστές δήλωναν βασισμένοι στην δαρβινική θεωρία της εξέλιξης; Μήπως πρόκειται για γνωστικές αλλαγές που με την σειρά τους προκαλούν αλλαγές στην εγκεφαλική λειτουργία η οποίες έχουν ως αποτέλεσμα τα σωματικά συμπτώματα των συναισθημάτων; Μήπως πρόκειται για ένα κοινωνικό φαινόμενο;
Σε αυτό το post θα προσπαθήσουμε να εστιάσουμε στα συναισθήματα από μια πιο «ανθρώπινη» και λιγότερο «επιστημονική» ματιά, θα μιλήσουμε για τις πιο σημαντικές διαστάσεις των συναισθημάτων, αλλά και θα αναφερθούμε στα θετικά συναισθήματα και στον σημαντικό τους ρόλο στην ζωή μας.
Περισσότερα

19 Σεπ 2007

Οι κλάδοι της ψυχολογίας

Πολύ συχνά, όσο ήμουν στο προπτυχιακό πρόγραμμα, όποτε έλεγα πως σπουδάζω ψυχολογία η πρώτη αντίδραση ήταν να δεχθώ μια ερώτηση του τύπου: «Πολύ όμορφο επάγγελμα διάλεξες. Και μαθαίνεις και ψυχανάλυση από τώρα;». Ερωτήσεις αυτού του τύπου είναι εύλογες, μιας και η στερεότυπη εικόνα ενός ψυχολόγου είναι αυτή του ψυχοθεραπευτή, την οποία ανέλυσα σε γενικές γραμμές στην προηγούμενη εγγραφή.

Η αλήθεια όμως είναι πως το πτυχίο της ψυχολογίας δεν οδηγεί σε επαγγελματικό μονόδρομο. Αντίθετα, αυτή η επιστήμη έχει τόσες πολλές εφαρμογές, μέσα από τόσους πολλούς διαφορετικούς κλάδους, που δύσκολα μπορεί κανείς να την θεωρήσει ως κάτι αυστηρά ενιαίο.

Φυσικά ο κοινός παράγοντας όλων των κλάδων είναι η παρατήρηση, η επεξήγηση αλλά και η αλλαγή της ανθρώπινης συμπεριφοράς, βασικές έννοιες που είναι και η ραχοκοκαλιά της Ψυχολογίας. Αυτή την φορά θα προσπαθήσω να παρουσιάσω εν συντομία τις πιο γνωστές ειδικότητες στην Ψυχολογία, ελπίζοντας να ραγίσω λίγο ακόμη το στερεότυπο του Ψυχολόγου-Ψυχοθεραπευτή. Ζητώ προκαταβολικά συγνώμη για το τεράστιο κείμενο, αλλά δεν ήθελα να το χωρίσω για να μην χαθεί η συνοχή του.

Οι κλάδοι στους οποίους θα αναφερθώ είναι οι ακόλουθοι:

  1. Κλινική Ψυχολογία
  2. Συμβουλευτική Ψυχολογία
  3. Γνωστική Ψυχολογία
  4. Νευροψυχολογία
  5. Ψυχολογία Υγείας
  6. Εργασιακή/Οργανωσιακή Ψυχολογία
  7. Κοινωνική Ψυχολογία
  8. Αναπτυξιακή Ψυχολογία
  9. Νομική Ψυχολογία
  10. Εκπαιδευτική Ψυχολογία

1. Κλινική Ψυχολογία Η Κλινική Ψυχολογία είναι αυτή που βρίσκεται πιο κοντά στην στερεότυπη εικόνα του ψυχολόγου-ψυχοθεραπευτή. Το κεντρικό θέμα της Κλινικής Ψυχολογίας είναι η παρατήρηση, η επεξήγηση και η αλλαγή της αποκλίνουσας συμπεριφοράς. Ουσιαστικά δηλαδή ο κλινικός ψυχολόγος προσπαθεί να βοηθήσει άτομα με ψυχικές διαταραχές.

Ο ορισμός του τι είναι αποκλίνουσα συμπεριφορά και τι όχι είναι φυσικά δύσκολος και ακόμη και σήμερα υπάρχουν πολλές διαφορετικές απόψεις για το θέμα. Αλλά σε γενικές γραμμές οι κλινικοί ψυχολόγοι ανά το παγκόσμιο βαδίζουν σύμφωνα με διεθνή εγχειρίδια για την αποκλίνουσα συμπεριφορά, όπως π.χ. του Αμερικάνικού Συνδέσμου Ψυχολογίας (APA) ή το αντίστοιχο εγχειρίδιο του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (WHO), το ICD, τα οποία προσπαθούν να δώσουν κάποιες κατευθυντήριες γραμμές για την διάγνωση. Η κλινική ψυχολογία είναι κυρίως εφαρμοσμένος κλάδος της ψυχολογίας (εφαρμόζει την ψυχολογική γνώση πάνω στον γενικό πληθυσμό), χωρίς όμως να αποκλείεται και μια ερευνητική καριέρα πάνω στον κλάδο αυτό.

2. Συμβουλευτική Ψυχολογία Η Συμβουλευτική Ψυχολογία είναι το αντίστοιχο της Κλινικής Ψυχολογίας, μόνο που ο πληθυσμός στον οποίο απευθύνεται είναι αυτός που βρίσκεται μέσα στα ευρύτερα πλαίσια του μέσου όρου και άνω, και όχι αυτούς που παρουσιάζουν την αποκλίνουσα συμπεριφορά (όπως και αν ορίζεται αυτή). Για παράδειγμα, αν η κλινική ψυχολογία απευθύνεται σε άτομα που το επίπεδο της ομαλής ψυχικής λειτουργίας τους είναι χαμηλό, η συμβουλευτική απευθύνεται σε αυτούς που είναι τουλάχιστον μέσα στα επίπεδα του μέσου όρου. Είναι κάπως απλοϊκή αυτή η επεξήγηση, αλλά νομίζω ότι είναι ένα καλό οπτικό σχήμα που δίνει μια γενική εικόνα της διαφοροποίησης μεταξύ των δύο κλάδων.

Πιο συγκεκριμένα τώρα, η συμβουλευτική ψυχολογία έχει ως σκοπό να στηρίζει, να ενδυναμώνει και τελικά να δίνει κάποιες λύσεις σε άτομα που αντιμετωπίζουν κάποιο ψυχικό εμπόδιο στην ζωή τους (π.χ. άγχος, πένθος, δυσπροσαρμογή σε νέο περιβάλλον, οικογενειακά προβλήματα ομαλής συμβίωσης ή ακόμη και–μη οργανικά- σεξουαλικά προβλήματα). Με την βοήθεια του συμβουλευτικού ψυχολόγου το άτομο θα μπορέσει να αναλύσει το πρόβλημά του, να πάρει δυνάμεις για να αντιμετωπίσει αυτό που το απασχολεί, να καταφέρει να δει το εμπόδιο αυτό από κάποια άλλη οπτική γωνία και εν τέλει να ανακαλύψει μόνο του την καταλληλότερη λύση. Μέσα από την συμβουλευτική διαδικασία τα άτομα παίρνουν επίσης και πολύτιμα εφόδια αντιμετώπισης τέτοιου είδους ψυχικών εμποδίων, τα οποία μπορούν να αξιοποιήσουν και στο μέλλον σε πιθανά νέα εμπόδια. Έτσι εξασφαλίζεται μια ακόμη πιο ομαλή ψυχική λειτουργία του συμβουλευόμενου. Και αυτός ο κλάδος, όπως και η κλινική ψυχολογία είναι κατευθυνόμενος –από την «φύση» του ίσως- περισσότερο προς την εφαρμογή της γνώσης, παρά στην έρευνα.

3. Γνωστική Ψυχολογία Ο επόμενος κλάδος θα λέγαμε ότι είναι ένας καθαρά ερευνητικός τομέας, μιας και η Γνωστική Ψυχολογία ασχολείται με την έρευνα των τρόπων με τους οποίους το ανθρώπινο μυαλό (όχι απαραίτητα με την έννοια του οργάνου του εγκεφάλου) δέχεται, επεξεργάζεται, οργανώνει, αναζητεί και εξάγει πληροφορίες (ακοή, όραση, ομιλία, μάθηση κτλ). Οι γνωστικοί ψυχολόγοι είναι οι «υπεύθυνοι» για κάποια πολύ βασικά θεωρητικά μοντέλα σύμφωνα με τα οποία προσπαθούμε να επεξηγήσουμε τον τρόπο με τον οποίο λειτουργούμε ως άνθρωποι, όπως το γνωστό μοντέλο του «Ηλεκτρονικού Υπολογιστή», το οποίο παρομοιάζει το μυαλό μας με έναν υπολογιστή ο οποίος δέχεται, επεξεργάζεται και εξάγει πληροφορίες με την βοήθεια προγραμμάτων (software) και υλικού (hardware).

Η κατεύθυνση δηλαδή του γνωστικου ψυχολόγου είναι καθαρά θεωρητική και ερευνητική και συνήθως τέτοιου είδους ψυχολόγοι απασχολούνται σε πανεπιστήμια και ερευνητικά κέντρα. Φυσικά σε έναν σχετικά μεγάλο βαθμό ασχολούνται και με τις βιολογικές λειτουργίες του ανθρώπινου εγκεφάλου, αφού η βιολογία είναι η βάση των μοντέλων σκέψης και συμπεριφοράς.

4. Νευροψυχολογία Η Νευροψυχολογία είναι ένας κλάδος συσχετιζόμενος με την γνωστική ψυχολογία, αλλά ταυτόχρονα και εντελώς διαφορετικός. Αντικείμενό της είναι καθαρά το νευρικό σύστημα και ο ανθρώπινος εγκέφαλος και ο ρόλος τους στην παρατηρήσιμη ανθρώπινη συμπεριφορά, κανονική ή όχι. Η νευροψυχολογία μπορεί να είναι τόσο εφαρμοσμένος, όσο και ερευνητικός κλάδος. Μέσα από την έρευνα προσπαθεί να δει πως η βιολογική δομή επηρεάζει την συμπεριφορά. Για παράδειγμα ένας νευροψυχολόγος μπορεί να ερευνά ποια εγκεφαλικά κέντρα παίζουν ρόλο στην μάθηση, με τι είδους βιολογικές αντιδράσεις, πως μπορούμε να τις ελέγξουμε, αλλά και πως μπορούμε να βοηθήσουμε τον εγκέφαλο για να «μάθει» καλύτερα. Φυσικά η μάθηση είναι ένα μόνο απλό παράδειγμα. Για την ακρίβεια οι νευροψυχολόγοι ασχολούνται περισσότερο συχνά με κάποιες εγκεφαλικές ανωμαλίες και βλάβες που δημιουργούν πρόβλημα στην ανθρώπινη συμπεριφορά, όπως τραυματισμοί του εγκεφάλου, εκφυλιστικές νόσοι, βιολογικά επιβαρημένες νόσοι όπως η σχιζοφρένεια κτλ.

Στον εφαρμοσμένο τομέα βλέπουμε τους νευροψυχολόγους να ασχολούνται κυρίως με δύο διαφορετικά πεδία. Πρώτον, με τις κλινικά αποκλίνουσες περιπτώσεις και την αντιμετώπισή τους (κάτι αντίστοιχο με την κλινική ψυχολογία δηλαδή, αλλά με μεγαλύτερη έμφαση στις βιολογικές βάσεις των ψυχικών δυσλειτουργιών). Δεύτερον οι νευροψυχολόγοι βοηθάνε ακόμη και σε περιπτώσεις χειρουργικής επέμβασης του εγκεφάλου, τόσο κατά τη διάρκεια της εγχείρισης, όσο και μετεγχειρητικά με την αποκατάσταση της ομαλής λειτουργίας του ατόμου. Κατά τη διάρκεια των εγχειρήσεων συνήθως ελέγχουν τους ασθενείς μέσω διαφόρων μικρών τεστ (οι ασθενείς είναι ξύπνιοι κ ναρκωμένοι μόνο τοπικά) για να δουν μήπως κατά την διάρκεια του χειρουργείου έχει τραυματιστεί κάποιο μέρος του εγκεφάλου που έπρεπε να μείνει ανέπαφο και συνεργάζονται ανάλογα με τον νευροχειρούργο.

5. Ψυχολογία Υγείας Η Ψυχολογία Υγείας είναι μια σχετικά νέα κατεύθυνση της ψυχολογίας που εστιάζεται πάνω στην προώθηση της ψυχικής και σωματικής υγείας, την ομαλή προσαρμογή των ατόμων σε νοσοκομειακά περιβάλλοντα, στην αλλαγή αυτών των περιβαλλόντων ώστε να βοηθάνε καλύτερα τον ασθενή, στην εκπαίδευση του ιατρικού προσωπικού σε θέματα ψυχολογίας του ασθενή, αλλά και στην στήριξη ασθενών με βαριές και τερματικές ασθένειες (π.χ. AIDS, καρκίνος).

Οι ψυχολόγοι Υγείας συνήθως εργάζονται σε νοσοκομειακά περιβάλλοντα και είναι αυτοί που πολλές φορές αναλαμβάνουν να ανακοινώσουν τα ιατρικά αποτελέσματα στους ασθενείς, ιδιαίτερα δε σε αυτούς που διαγνώστηκαν με κάποια ανίατη ασθένεια, οι οποίοι και υπόκεινται και το μεγαλύτερο σοκ. Ο ρόλος τους φυσικά είναι και υποστηριχτικός και είναι στο πλάι του ασθενή και του περιβάλλοντός του καθ’ όλη την διάρκεια της θεραπείας του μέχρι και την ίαση ή ακόμη και μέχρι τον θάνατο. Προσπαθούν να βοηθήσουν το άτομο να δει την κατάστασή του από την σωστή οπτική γωνία, να αναζητήσει τις κατάλληλες θεραπείες αν αυτό είναι δυνατό, να το ενδυναμώσουν αλλά και να το προετοιμάσουν ψυχολογικά και για τον ίδιο του τον θάνατο, αν κάτι τέτοιο είναι αναπόφευκτο.

Πέρα από τις πιο πάνω δραστηριότητες ένας ψυχολόγος Υγείας σχεδιάζει προγράμματα προώθησης της υγείας των πολιτών, μέσα από ενημερωτικά σεμινάρια για τις διάφορες ασθένειες, την σημαντικότητα της πρόληψης ή ακόμη και μέσα από την οργάνωση του τρόπου λειτουργίας και συνεργασίας των διαφόρων νοσοκομειακών συστημάτων, πάντα προς το όφελος των πολιτών/ασθενών.

6. Εργασιακή (ή Οργανωσιακή) Ψυχολογία Ο επόμενος πολύ γνωστός κλάδος ψυχολογίας, με ιδιαίτερη απήχηση στην αγορά εργασίας στο εξωτερικό, είναι η Εργασιακή Ψυχολογία. Και πάλι υπάρχει η ακαδημαϊκή/ερευνητική πλευρά του κλάδου, αλλά και η εφαρμοσμένη. Η Εργασιακή Ψυχολογία στοχεύει στον εργασιακό πληθυσμό και το περιβάλλον του (εργοστάσια, γραφεία, υπηρεσίες κτλ) και προσπαθεί να αλλάξει τις συνθήκες και τους όρους εργασίας προς όφελος τόσο του εργαζόμενου, όσο και του εργοδότη/εταιρίας. Με αλλαγές στον περιβάλλοντα εργασιακό χώρο, στους όρους μισθοδοσίας (π.χ. κάθε πόσες μέρες πρέπει να γίνεται, έξτρα μπόνους για επιτυχή εργασία κτλ), στις σχέσεις μεταξύ εργοδότη και εργαζόμενου, αλλά και στον τρόπο παραγωγής εργασίας, έχει αποδειχθεί ότι μπορεί να αυξηθεί τόσο η αυτοεκτίμηση και η ευχαρίστηση του εργαζόμενου ως αποτέλεσμα της δουλειάς του, αλλά και η παραγωγικότητα (=κέρδος της εταιρίας).

Οι Εργασιακοί Ψυχολόγοι επομένως είναι εκείνα τα άτομα-κλειδιά στις επιχειρήσεις που φροντίζουν ώστε και οι δύο πλευρές (εργαζόμενος-εργοδότης) να είναι όσο το δυνατόν πιο ευχαριστημένοι από την εργασία που γίνεται. Ένας πολύ ενδιαφέρον ρόλος που μπορούν να παίξουν οι ψυχολόγοι εργασίας είναι στον τομέα της τοποθέτησης του προσωπικού στα κατάλληλα τμήματα, πάντα με την βοήθεια σταθμισμένων και έγκυρων τεστ που έχουν δημιουργηθεί για τους σκοπούς αυτούς.

7. Κοινωνική Ψυχολογία Ο άνθρωπος δεν είναι ένα μονοδιάστατο ων και σίγουρα ποτέ δεν μπορείς να εξετάσεις ένα άτομο ανεξάρτητα από το περιβάλλον του. Βασισμένη πάνω σε αυτό το σκεπτικό η Κοινωνική Ψυχολογία έρχεται για να ερευνήσει πως το κοινωνικό περιβάλλον επηρεάζει την συμπεριφορά του ατόμου, αλλά και τι είδους ψυχολογικές συνδέσεις δημιουργούνται μεταξύ των μελών μιας κοινωνίας (οικογένεια, χωριό, κράτος κ.ο.κ.).

Οι Κοινωνικοί Ψυχολόγοι, εστιασμένοι κατά κόρον στην έρευνα, κάνουν παρατηρήσεις για την ανθρώπινη συμπεριφορά, οργανώνουν πειράματα και βγάζουν τα συμπεράσματά τους. Παράδειγμα τέτοιων ερευνών μπορείτε να βρείτε και στην σχετική εγγραφή που έκανα για τα πορίσματα της κοινωνικής ψυχολογίας όσον αφορά την ανάπτυξη του εθνικισμού από την παιδική ηλικία. Βεβαίως τα αποτελέσματα των κοινωνικών ψυχολόγων έχουν τεράστια σημασία και χρησιμοποιούνται ευρέως στις δυτικές κοινωνίες, δυστυχώς άλλοτε για καλό και άλλοτε για κακό σκοπό.

Μέσα από την κοινωνική ψυχολογία μπορούμε να ερμηνεύσουμε κάτι όπως την διαμόρφωση της προσωπικότητας κάποιου ώστε να γίνει τυφλός δούλος αυταρχικών δικτατόρων και να διαπράξει απάνθρωπα εγκλήματα χωρίς την παραμικρή συνειδητοποίηση του τι κάνει, έως και την υπερκαταναλωτική συμπεριφορά των ατόμων απέναντι στα διαφημιζόμενα προϊόντα. Η κοινωνική ψυχολογία αποτελεί έναν από τους πιο αγαπημένους μου κλάδους, μιας και ερευνά κάτι πολύ ουσιαστικό κατά τη γνώμη μου και είναι σε θέση να δίνει απαντήσεις σε πολλά ερωτήματα σχετικά με την διαμόρφωση της προσωπικότητας ενός ατόμου. Σίγουρα αν δεν συνέχιζα στις Νευροεπιστήμες, θα σκεφτόμουν σοβαρά μια πορεία στην Κοινωνική Ψυχολογία.

8. Αναπτυξιακή Ψυχολογία Η Αναπτυξιακή Ψυχολογία είναι ίσως ένας πολύ γενικός τίτλος για έναν κλάδο που έχει τις δικές του υποκατηγορίες. Σε γενικές γραμμές οι αναπτυξιακοί ψυχολόγοι ασχολούνται με την πορεία του ανθρώπου, τις ψυχολογικές και κοινωνικές ανάγκες, την νευρολογική ανάπτυξη αλλά και την συμπεριφορά του από την στιγμή της σύλληψης και την εμβρυακή κατάσταση έως και τον θάνατό του. Όπως καταλαβαίνετε το φάσμα εστίασης είναι αρκετά μεγάλο και γι’ αυτό συνήθως οι αναπτυξιακοί ψυχολόγοι ειδικεύονται σε μια συγκεκριμένη ηλικία. Άλλοι ασχολούνται με την παιδική ηλικία και την εφηβεία, άλλοι με την νεότητα και την μέση ηλικία και άλλοι με την τρίτη ηλικία.

Σε κάθε φάση της ζωής του ο άνθρωπος έχει διαφορετικές ικανότητες, ανάγκες και σχέσεις με τον κοινωνικό περίγυρο, πάντα αναλόγως του περιβάλλοντος, γι’ αυτό και υπάρχει τόση εστιασμένη έρευνα στην κάθε φάση της ζωής. Μέσα από την κατανόηση όλων αυτών των παραγόντων ο αναπτυξιακός ψυχολόγος είναι σε θέση να στηρίξει ουσιαστικά το άτομο που τον χρειάζεται, μιας και γνωρίζει τις ουσιαστικές ανάγκες του και μπορεί να διαμορφώσει κατάλληλα το περιβάλλον, να βοηθήσει στην ανάπτυξη των κοινωνικών σχέσεων που έχει ανάγκη το άτομο κτλ

Η αναπτυξιακή ψυχολογία είναι ένας κλάδος τόσο ερευνητικός, όσο και εφαρμοσμένος, μιας και οι αναπτυξιακοί ψυχολόγοι, ανάλογα της ειδίκευσής τους, δουλεύουν συνήθως σε ειδικευμένα κέντρα φροντίδας (παιδικοί σταθμοί, γηροκομεία κτλ). Σε ακαδημαϊκό επίπεδο οι αναπτυξιακοί ψυχολόγοι ερευνούν συνεχώς τις διάφορες θεωρίες ανάπτυξης που έχουν διαμορφωθεί και τις εμπλουτίζουν με τα αποτελέσματα των δικών τους ερευνών.

9. Νομική Ψυχολογία Ακολουθεί ένας κλάδος με ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τους περισσότερους, μιας και θυμίζει πολύ συγκεκριμένους χαρακτήρες από πολλές αμερικανικές ταινίες. Η Νομική Ψυχολογία είναι εκείνος ο κλάδος που ασχολείται με την παραβατική / εγκληματική συμπεριφορά του ανθρώπου. Οι νομικοί ψυχολόγοι απασχολούνται κυρίως στην αστυνομία μιας και με τις γνώσεις τους γύρω από την εγκληματολογία και την ψυχολογία του εγκληματία είναι σε θέση να βοηθήσουν είτε στον εντοπισμό κάποιου εγκληματία / δραπέτη, είτε στην ανάπτυξη καλύτερων μεθόδων για την μείωση της εγκληματικότητας σε μια περιοχή. Επιπλέον ο νομικός ψυχολόγος μπορεί να απασχολείται και μέσα στα σωφρονιστικά καταστήματα, βοηθώντας στην ανάπτυξη ενός καλύτερου και με λιγότερες εντάσεις κλίματος μέσα στις φυλακές, αλλά και στον ουσιαστικό σωφρονισμό των κρατουμένων.

10. Εκπαιδευτική Ψυχολογία Για το τέλος άφησα μια ειδίκευση που είναι πραγματικά ζωτικής σημασίας και η οποία δυστυχώς λείπει από την ελληνική κοινωνία. Η εκπαιδευτική ψυχολογία είναι ο κλάδος της ψυχολογίας που ασχολείται αποκλειστικά με τον τρόπο μάθησης, το μαθησιακό περιβάλλον αλλά και τις μαθησιακές δυσκολίες, δηλαδή με οτιδήποτε έχει σχέση με τον τρόπο ανάπτυξης των γνώσεων στον άνθρωπο. Όπως καταλαβαίνετε οι περισσότεροι εκπαιδευτικοί (θα έπρεπε να) απασχολούνται σε σχολεία και βοηθούν τόσο τους δασκάλους να κάνουν πιο εύκολο, ξεκούραστο και κατανοητό το μάθημα, όσο και τους μαθητές να αναπτύξουν τα ταλέντα και τις κλίσεις τους. Επιπλέον είναι σε θέση να επέμβουν αν κάποιο παιδί αρχίσει να αναπτύσσει μαθησιακές δυσκολίες (π.χ. δυσλεξία) και να το βοηθήσουν είτε να ξεπεράσει το πρόβλημα πλήρως, είτε – αν αυτό δεν είναι δυνατό- να μπορέσει να μειώσει στο ελάχιστον τις δυσκολίες που προκαλεί στην μάθηση του παιδιού.

Και αυτός ο κλάδος όμως έχει και ερευνητική κατεύθυνση, μιας και πολλοί εκπαιδευτικοί ψυχολόγοι απασχολούνται με την ανάπτυξη μεθόδων καλύτερης και ουσιαστικότερης μάθησης (π.χ. διδασκαλία σε ομάδες, μπόνους για κάθε σωστή απάντηση κ.α.), αλλά και με την έγκαιρη διάγνωση και αντιμετώπιση των μαθησιακών προβλημάτων.

Ελπίζω πως με την σύντομη παρουσίαση ορισμένων από τους βασικότερους κλάδους της Ψυχολογίας να σας βοήθησα να σχηματίσετε μια καλύτερη και πιο κοντά στην πραγματικότητα εικόνα για το τι εστί «Ψυχολόγος». Όπως βλέπετε η λέξη «ψυχολόγος» δεν σημαίνει ένα και μόνο πράγμα, αλλά αντίθετα είναι απλά μία βασική πύλη που οδηγεί σε μια σειρά από διαφορετικές προσεγγίσεις και ερμηνείες της ανθρώπινης συμπεριφοράς.

Περισσότερες πληροφορίες για τους τομείς απασχόλησης των ψυχολόγων: Robert Sternberg: Career Paths in Psychology: Where your degree can take you

]]>