31 Μαρ 2015

Τέσσερα περίεργα πειράματα ψυχολογίας

Αυτές τις ημέρες τα μεγαλύτερα blogs ψυχολογίας παγκοσμίως παρουσιάζουν μία λίστα με τα πιο περίεργα πειράματα ψυχολογίας στα οποία λίγοι θα ήθελαν να λάβουν μέρος. Τα πειράματα αυτά στην καλύτερη των περιπτώσεων προκάλεσαν ντροπή στους υποψήφιους ή τους έβαλαν να κάνουν κάτι το οποίο οι περισσότεροι θα θεωρούσαν σιχαμερό και στην χειρότερη τους προκάλεσαν σωματικό πόνο ή έντονη ψυχική δυσφορία. Οι περισσότερες έρευνες είναι σχετικά πρόσφατες και έγιναν έπειτα από σχετική συγκατάθεση των συμμετεχόντων και αφού ελήφθησαν όλα τα απαραίτητα μέτρα που να εξασφαλίζουν ότι οι συμμετέχοντες δεν διέτρεξαν κάποιον κίνδυνο. Η μία περίπτωση πειράματος που έγινε σε παλαιότερη εποχή αποτελεί εξαίρεση αυτού του κανόνα και με βάσει τα σημερινά δεδομένα και δικλίδες ασφαλείας θεωρείται σχεδόν καθολικά ανήθικο. Η λίστα θα μπορούσε να είναι πολύ μεγαλύτερη εάν προσθέταμε μερικά κλασικά πειράματα που έχω παρουσιάσει στο παρελθόν, όπως είναι το πείραμα του Μίλγκραμ και το πείραμα της φυλακής του Στάνφορντ, αλλά δεν τα παρουσιάζω εδώ, καθώς όποιος ενδιαφέρεται μπορεί να ανατρέξει στις παλαιότερες αναρτήσεις.

Μυρίστε την πάνα του μωρού σας

Μια ομάδα μητέρων δέχτηκαν να λάβουν μέρος σε μια τουλάχιστον περίεργη έρευνα1 . Έπρεπε να μυρίσουν διαδοχικά δύο κουβάδες που περιείχαν λερωμένες πάνες και να αξιολογήσουν πόσο σιχαμερή ήταν η μυρωδιά. Ο ένας από τους δύο κουβάδες περιείχε την λερωμένη πάνα του μωρού τους. Ακόμη και όταν οι μητέρες δεν γνώριζαν ποιανού μωρού είναι η κάθε πάνα, αξιολόγησαν την μυρωδιά από την πάνα του δικού τους μωρού ως λιγότερο σιχαμερή σε σχέση με την άλλη πάνα.

Σκοπός της έρευνας: Να αξιολογήσει κατά πόσο η Εξέλιξη μας έχει προικίσει με την ικανότητα να ελέγχουμε τις αυτόματες αντιδράσεις μας. Πράγματι, οι ερευνητές έφτασαν στο συμπέρασμα πως οι μητέρες είναι σε θέση να αναγνωρίζουν και να ανέχονται περισσότερο τις σωματικές εκκρίσεις των μωρών τους, κάτι που είναι λογικό εάν δεχτούμε πως υπάρχει ένας μηχανισμός ενστικτώδους προστασίας και αποδοχής των βρεφών από τις μητέρες τους.

Μη κάνετε τίποτα για μέρες

Πως θα σας φαινόταν εάν σας πλήρωναν για να λάβετε μέρος σε ένα πείραμα στο οποίο πολύ απλά δεν έπρεπε να κάνετε τίποτα; Πιο συγκεκριμένα, στο πείραμα που περιγράφω2 οι συμμετέχοντες κλείστηκαν εθελοντικά σε «λευκά κελιά», τα οποία περιείχαν μόνο ένα κρεβάτι, ενώ είχαν καλυμμένα τα χέρια και τα μάτια τους. Το μόνο που έπρεπε να κάνουν ήταν να αντέξουν όσο περισσότερο μπορούν. Οι περισσότεροι φυσικά δεν άντεξαν και πολύ, ενώ υπήρξαν συμμετέχοντες που ανέφεραν έντονες ψευδαισθήσεις.

Σκοπός της έρευνας: Οι ερευνητές ήθελαν να μελετήσουν τι συμβαίνει όταν δεν έχουμε απολύτως τίποτα να κάνουμε, ενώ οι αισθητηριακές πληροφορίες που λαμβάνουμε είναι περιορισμένες. Όπως γράφουν οι ερευνητές στο άρθρο τους, το πείραμά τους υποδεικνύει ότι η ποικιλία στις πληροφορίες που λαμβάνουμε με τις αισθήσεις μας είναι εξαιρετικά σημαντική για την καλή ψυχική μας υγεία. Η ποικιλία αυτή δεν είναι απλά «το αλάτι και το πιπέρι» που κάνει την καθημερινότητά μας καλύτερη, αλλά πρόκειται για βασική μας ανάγκη για επιβίωση.

Ξαπλώστε στον τομογράφο ενώ ο/η σύντροφός σας σάς φέρνει σε οργασμό

Ο τίτλος του πειράματος νομίζω τα λέει όλα. Οι ερευνητές της συγκεκριμένης έρευνας ((Huynh, H. K., Willemsen, A. T. M., & Holstege, G. (2013). Female orgasm but not male ejaculation activates the pituitary. A PET-neuro-imaging study. NeuroImage, 76, 178–182. http://doi.org/10.1016/j.neuroimage.2013.03.012)) έψαξαν και βρήκαν ζευγάρια τα οποία θέλησαν να φέρουν ο ένας τον άλλο σε οργασμό, ενώ ο/η σύντροφός τους ξάπλωνε σε έναν τομογράφο εκπομπής ποζιτρονίων. Οι συμμετέχοντες είχαν όσο το δυνατόν περισσότερο ιδιωτικό χώρο (δεδομένων των συνθηκών), ενώ οι ερευνητές στο δίπλα δωμάτιο παρακολουθούσαν την εγκεφαλική δραστηριότητα του συμμετέχοντα σε όλη τη διάρκεια του πειράματος.

Σκοπός του πειράματος: Οι ερευνητές ήθελαν να μελετήσουν την λειτουργία της υπόφυσης, ενός μέρους του εγκεφάλου το οποίο μεταξύ άλλων σχετίζεται με την σεξουαλική ορμή και την έκκριση ορμονών. Συγκεκριμένα, ήθελαν να δουν εάν είναι δυνατόν να δουν οπτικά την λειτουργία της υπόφυσης, κάτι που έως και την πραγματοποίηση του πειράματος δεν είχαν καταφέρει να κάνουν με μεγάλη επιτυχία. Η έρευνα έφτασε στο συμπέρασμα πάντως πως η υπόφυση ενεργοποιείται κατά τη διάρκεια του οργασμού στις γυναίκες, αλλά όχι κατά τη διάρκεια της εκσπερμάτισης στους άνδρες, υπογραμμίζοντας τη διαφορά στη φυσιολογία του οργασμού ανάμεσα στα δύο φύλα.

Πάρτε οικονομικές αποφάσεις, ενώ κρατιέστε και δεν πηγαίνετε στην τουαλέτα

Οι συμμετέχοντες της συγκεκριμένης έρευνας ((Tuk, M. A., Trampe, D., & Warlop, L. (2011). Inhibitory Spillover: Increased Urination Urgency Facilitates Impulse Control in Unrelated Domains. Psychological Science, 22(5), 627–633. http://doi.org/10.1177/0956797611404901)) νόμιζαν ότι συμμετείχαν σε ένα πείραμα όπου έπρεπε να δοκιμάσουν διαφορετικούς τύπους νερού. Οι μισοί ήπιαν από μια γουλιά από πέντε διαφορετικά ποτήρια νερό, ενώ οι άλλοι μισοί από ένα ποτήρι από το κάθε «τύπο» νερού. Όπως είναι φυσικό η δεύτερη ομάδα άρχισε να έχει φυσικές ανάγκες μετά από λίγο λόγω της μεγάλης κατανάλωσης νερού. Όμως πριν μπορέσουν να πάνε στην τουαλέτα έπρεπε να τελειώσουν το πείραμα, το οποίο απαιτούσε να πάρουν μια οικονομική απόφαση. Συγκεκριμένα οι συμμετέχοντες μπορούσαν να αποφασίσουν να πάρουν: 1)μια μικρότερη ανταμοιβή τώρα ή 2)μια μεγαλύτερη ανταμοιβή στο μέλλον.

Σκοπός του πειράματος: Οι ερευνητές ήθελαν να δουν εάν το γεγονός ότι η δεύτερη ομάδα ήταν υποχρεωμένη να είναι εγκρατείς όσον αφορά τις φυσικές της ανάγκες επηρέαζε τις οικονομικές αποφάσεις που θα έπαιρναν σε σχέση με τους άλλους συμμετέχοντες που δεν είχαν τη φυσική ανάγκη για ενούρηση. Τα αποτελέσματα της έρευνας έδειξαν ότι πράγματι υπήρχαν διαφορές ανάμεσα στις δύο ομάδες. Όσοι έπρεπε να συγκρατήσουν τις φυσικές τους ανάγκες ήταν και πιο εγκρατείς στις οικονομικές αποφάσεις που έπαιρναν, επιλέγοντας να περιμένουν ώστε να πάρουν μεγαλύτερη ανταμοιβή στο μέλλον.

Εισαγωγική Εικόνα

]]>

Πηγές / Διαβάστε περισσότερα

  1. Case, T. I., Repacholi, B. M., & Stevenson, R. J. (2006). My baby doesn’t smell as bad as yours. Evolution and Human Behavior, 27(5), 357–365. http://doi.org/10.1016/j.evolhumbehav.2006.03.003 []
  2. Heron. (1957) The Pathology of Boredom. Scientific American []
22 Οκτ 2014

Χαρτογράφηση των συναισθημάτων στο ανθρώπινο σώμα

Τα συναισθήματα είναι ένα θέμα το οποίο απασχολεί την επιστημονική κοινότητα εδώ και πολλές δεκαετίες. Τα συναισθήματα έχουν τραβήξει τα φώτα της επιστήμης γιατί φαίνεται πως έχουν σημαντική αξία τόσο από εξελικτική σκοπιά, όσο και ως βασικοί παράγοντες που μας βοηθούν ακόμη και σήμερα στην λήψη αποφάσεων που πολλές φορές μπορούν να κάνουν τη διαφορά μεταξύ ζωής και θανάτου. Ένας γονέας που αγαπάει το παιδί του σε σημείο που θυσιάζεται για να το σώσει ή το αίσθημα του φόβου που μας βοηθάει να αποφύγουμε επικίνδυνες καταστάσεις και ανθρώπους είναι μόνο δύο χαρακτηριστικά παραδείγματα της χρησιμότητας των συναισθημάτων.

Σε μια πρόσφατη έρευνα, επιστήμονες από την Φινλανδία, την Σουηδία και την Ταϊβάν υλοποίησαν ένα πείραμα που σκοπό είχε να καταγράψει την φυσιολογία των συναισθημάτων σε όλο το σώμα1 . Είναι γνωστό ότι διαφορετικά συναισθήματα προκαλούν διαφορετικές φυσιολογικές αντιδράσεις σε όλο το σώμα: έκκριση ορμονών, αλλαγή στην κυκλοφορία του αίματος, ευαισθησία συγκεκριμένων περιοχών του σώματος. Αλλά ένα γενικό ερώτημα που απασχολεί τους ερευνητές είναι αφενός η ακριβής καταγραφή των φυσιολογικών αντιδράσεων των συναισθημάτων αλλά και το σε ποιο βαθμό η εικόνα των αλλαγών αυτών είναι πανανθρώπινη και παρόμοια σε όλες τις κουλτούρες του κόσμου. Η έρευνα στις τρεις αυτές χώρες είχε ως απώτερο σκοπό την χαρτογράφηση των φυσιολογικών αλλαγών σε όλο το σώμα ανάλογα με το συναίσθημα που βιώνουν οι συμμετέχοντες.

[caption id="attachment_4424" align="aligncenter" width="300"]Bodily maps of emotions Χάρτης των συναισθήματων (doi: 10.1073/pnas.1321664111) – κλικ για μεγέθυνση[/caption]

Η υλοποίηση του πειράματος ήταν αρκετά απλή. Επτακόσιοι συμμετέχοντες (άνδρες και γυναίκες) κλήθηκαν να διαβάσουν συναισθηματικά φορτισμένες λέξεις και σύντομες ιστορίες αλλά και να δουν βίντεο και εκφράσεις προσώπου που σχετίζονταν με συγκεκριμένα συναισθήματα. Έπειτα, τους ζητήθηκε να χρωματίσουν μια απεικόνιση του ανθρώπινου σώματος τα σημεία στα οποία αισθάνονταν διαφορετικά σε σχέση με την αίσθηση πριν ξεκινήσουν το πείραμα. Με ένα χρώμα υποδείκνυαν την αυξημένη ευαισθησία και σωματική διέγερση και με ένα άλλο την μειωμένη. Στη συνέχεια οι ερευνητές έκαναν έναν σχετικό έλεγχο ώστε να μειώσουν την επιρροή γλωσσικών ιδιωματισμών (όπως π.χ. λέμε «θερμοκέφαλος» στα ελληνικά για να πούμε ότι κάποιος είναι εξαγριωμένος). Παρακάτω βλέπετε τα αποτελέσματα της έρευνας.

Αυτό το οποίο βλέπουμε ξεκάθαρα είναι ότι τα βασικά συναισθήματα του θυμού, του φόβου, του άγχους, της αηδίας, της ντροπής, της ζήλιας και της έκπληξης αυξάνουν την αίσθηση στο πάνω μέρος του σώματος, κάτι που ενδεχομένως σχετίζεται με την αύξηση της πίεσης και του ρυθμού αναπνοής που προετοιμάζει το σώμα μας σε αυτές τις περιπτώσεις για φυγή ή πάλη με το εχθρικό αντικείμενο/πρόσωπο. Από την άλλη βλέπουμε πως η θλίψη και η κατάθλιψη μειώνουν σημαντικά την αίσθηση στα κάτω άκρα, ουσιαστικά σωματικοποιώντας την συναισθηματική «ακινησία» που χαρακτηρίζει αυτές τις συναισθηματικές καταστάσεις.

Τέλος, βλέπουμε πως τα θετικά και επιθυμητά συναισθήματα της χαράς και της αγάπης αυξάνουν την αίσθηση σε όλο μας το σώμα, από το κεφάλι έως και τα πόδια, αντικατοπτρίζοντας την γενική ευεξία που προκαλούν αυτά τα συναισθήματα.

Η έρευνα αυτή είναι σημαντική για την επιστημονική κοινότητα καθώς εμπλουτίζει τις γνώσεις μας για το πώς αντιλαμβανόμαστε τα συναισθήματα. Ανεξάρτητα από τις κοινωνικές και γλωσσικές μας διαφορές, φαίνεται πως η σωματική εμπειρία των συναισθημάτων είναι παρόμοια σε πολλούς και διαφορετικούς πληθυσμούς. Η περεταίρω χαρτογράφηση των συναισθηματικών αντιδράσεων έχει και κλινικές προεκτάσεις, καθώς στο μέλλον μπορεί να βοηθήσει στην ανάπτυξη συγκεκριμένων θεραπευτικών μεθόδων για συναισθηματικές διαταραχές (π.χ. αυξομειώνοντας την αίσθηση συγκεκριμένων σωματικών περιοχών ουσιαστικά μπορούμε να ενισχύσουμε ή να μειώσουμε την αντίληψη συγκεκριμένων συναισθημάτων).

Εισαγωγική Εικόνα

]]>

Πηγές / Διαβάστε περισσότερα

  1. Nummenmaa, L., Glerean, E., Hari, R., & Hietanen, J. K. (2014). Bodily maps of emotions. Proceedings of the National Academy of Sciences, 111(2), 646–651. doi:10.1073/pnas.1321664111 []
29 Μαρ 2012

Οι επιβάτες των τραίνων ρυπαίνουν λιγότερο όταν το τραίνο μυρίζει καθαριότητα

Το πρόβλημα με τα βρώμικα τραίνα δεν είναι μονάχα ελληνική υπόθεση. Φαίνεται πως οι φίλοι μας στον Βορρά έχουν παρόμοια προβλήματα με την καθαριότητα των τραίνων, ιδιαίτερα στα μεγάλα ταξίδια, καθώς μια Ολλανδή κοινωνική ψυχολόγος αποφάσισε να ερευνήσει το θέμα και να βρει μια λύση. Η ερευνητική ομάδα της Martinijn de Lange έστησε ένα πολύ απλό πείραμα για να αξιολογήσει την υπόθεση πως εάν ένα βαγόνι μυρίζει καθαριστικό, οι επιβάτες τείνουν να ρυπαίνουν λιγότερο12 .

Η ομάδα τοποθέτησε ανοιχτά δοχεία καθαριστικών προϊόντων σε δύο βαγόνια τραίνων που έκαναν ένα ταξίδι εντός Ολλανδίας, με αποτέλεσμα τα βαγόνια να έχουν μια ελαφριά μυρωδιά καθαριστικού προϊόντος. Στο τέλος της διαδρομής συνέλλεξαν τα σκουπίδια που άφησαν οι επιβάτες των συγκεκριμένων βαγονιών και συνεκριναν το βάρος τους με αυτό των σκουπιδιών από δύο άλλα βαγόνια του ίδιου τραίνου που δεν περιείχαν καθαριστικό προϊόν. Επαναλαμβάνοντας το πείραμα μερικές δεκάδες φορές, στο τέλος διαπίστωσαν ότι το μέσο βάρος των σκουπιδιών από τα «καθαρά» βαγόνια ήταν τρεις φορές μικρότερο από αυτό των «βρώμικων» βαγονιών.

Οι ερευνητές πιστεύουν ότι ο λόγος που η μυρωδιά του καθαριστικού είχε ένα τόσο εντυπωσιακό αποτέλεσμα στην μείωση των ρύπων είναι πως ασυνείδητα ενεργοποιείται μια ρουτίνα συμπεριφορών σχετιζόμενων με την καθαριότητα, κάτι που λειτουργεί ως αποτρεπτικός παράγοντας για την ρύπανση του χώρου. Παρόμοιες έρευνες στο παρελθόν3 είχαν δείξει πως όταν οι συμμετέχοντες μιας έρευνας μύριζαν καθαριστικό έτειναν να δηλώνουν πως στην καθημερινότητά τους κάνουν περισσότερες συμπεριφορές σχετικές με την καθαριότητα και την υγιεινή.

Τα αποτελέσματα ερευνών όπως η παραπάνω μπορούν να αξιοποιηθούν από υπηρεσίες, οργανισμούς και επιχειρήσεις που θέλουν να μειώσουν τους ρύπους και να προωθήσουν συγκεκριμένες συμπεριφορές ώστε ο εκάστοτε χώρος να παραμένει τακτοποιημένος και καθαρός.

Εισαγωγική Φωτογραφία

]]>

Πηγές / Διαβάστε περισσότερα

  1. de Lange, M., Debets, L., Ruitenburg, K., and Holland, R. (2012). Making less of a mess: Scent exposure as a tool for behavioral change. Social Influence, 7 (2), 90-97 DOI: 10.1080/15534510.2012.659509 []
  2. Research Digest: Passengers litter less on carriages that smell of cleaning product []
  3. Holland, R. W., Hendriks, M., & Aarts, H. (2005). Smells Like Clean Spirit Nonconscious Effects of Scent on Cognition and Behavior. Psychological Science, 16(9), 689–693. doi:10.1111/j.1467-9280.2005.01597.x []
15 Νοέ 2011

Change Deafness: Εσείς προσέχετε αλλαγές στον τόνο της φωνής των συνομιλητών σας στο τηλέφωνο;

Σκεφτείτε ότι παίρνετε τηλέφωνο και μιλάτε με τον πιθανό εργοδότη σας. Ξαφνικά κατά τη διάρκεια της συζήτησης η φωνή στην άλλη άκρη της γραμμής αλλάζει χροιά. Προφανώς κάποιος πήρε το τηλέφωνο από τα χέρια του συνομιλητή σας και πλέον μιλάτε με άλλο άτομο! Τι θα κάνατε;

Ίσως πολλοί από εσάς να λέγανε ότι θα ρωτούσαν τι έγινε και με ποιον μιλάνε τώρα. Μια τελευταία έρευνα όμως υποστηρίζει ότι υπάρχουν πολύ μεγάλες πιθανότητες ότι δεν θα κάνατε απολύτως τίποτα. Γιατί; Γιατί πολύ απλά ούτε που θα προσέχατε την αλλαγή στη φωνή.

Η εν λόγω έρευνα έγινε από την ομάδα της Δρ. Fenn του πανεπιστημίου του Μίσιγκαν1 και σκοπό είχε να ερευνήσει ένα φαινόμενο στην γνωστική ψυχολογία γνωστό ως “Change Blindness”. Ο όρος αυτός αναφέρεται στην ανικανότητά μας να εντοπίσουμε αλλαγές στο οπτικό μας περιβάλλον όταν αυτές συμβαίνουν τη στιγμή που κοιτάμε κάπου αλλού. Για παράδειγμα, εάν κάποιος αλλάξει τα πρόσωπα σε ένα βίντεο τη στιγμή που εμείς κοιτάμε τα ρούχα των ατόμων, είναι πολύ πιθανό ότι δεν θα προσέξουμε την αλλαγή.

Τα πειράματα έως τώρα επικεντρώνονταν αποκλειστικά στην αίσθηση της όρασης. Η Δρ. Fenn αποφάσισε να επεκτείνει την έρευνα και σε άλλες αισθήσεις, και πιο συγκεκριμένα, στην ακοή. Η ομάδα της ετοίμασε μια σειρά πειραμάτων όπου ο συμμετέχοντας έπαιρνε μέρος σε μια τηλεφωνική συνέντευξη στην οποία οι πειραματιστές του έκαναν μια σειρά από άσχετες ερωτήσεις υποτίθεται για να συλλέξουν δεδομένα για μια έρευνα που αφορούσε την μνήμη και την σχέση της με την όσφρηση. Κατα τη διάρκεια της συνέντευξης ο συνομιλητής  άλλαζε δύο φορές χωρίς φυσικά να δοθεί κάποια προειδοποίηση στον συμμετέχοντα. Σκοπός του πειράματος ήταν να υπολογιστεί το ποσοστό των ατόμων που θα καταλάβαιναν την αλλαγή. Τα αποτελέσματα είναι εντυπωσιακά: μόλις 1% των συμμετεχόντων κατάλαβε την αλλαγή στην φωνή (η αλλαγή ήταν από 15-18 Hz). Εάν όμως πριν την συνέντευξη οι συμμετέχοντες είχαν προειδοποιηθεί ότι μπορεί να αλλάξει η χροιά της φωνής τότε το ποσοστό που στο τέλος είχε καταλάβει την αλλαγή έφτανε το 75%.

Τα πειράματα αυτά δείχνουν ότι το φαινόμενο του “change blindness” μπορεί να επεκταθεί και στην ακοή (“change deafness”). Επιπλέον, δεδομένου πως το 75% των συμμετεχόντων καταλάβαινε τη διαφορά εάν είχαν προειδοποιηθεί πρώτα δείχνει ότι το φαινόμενο αυτό δεν οφείλεται στην ανικανότητα των ατόμων να αντιληφθούν την διαφορά μεταξύ των φωνών, αλλά στην ελλειπή επεξεργασία των ερεθισμάτων. Προφανώς ο εγκέφαλος δεν μπορεί να ελέγχει πάντοτε τα πάντα. Πρέπει να επιλέξει που θα εστιάσει και τι είναι σημαντικό να επεξεργαστεί κάθε δεδομένη στιγμή. Κατά τη διάρκεια της τηλεφωνικής συνέντευξης οι περισσότεροι είναι απασχολημένοι με το να απαντάνε στις ερωτήσεις που τους γίνονται και όχι με το να ελέγχουν εάν ο συνομιλητής παραμένει ο ίδιος. Εάν όμως υπάρξει κάποια προειδοποίηση για την πιθανή αλλαγή στα ακουστικά ερεθίσματα, τότε, θα λέγαμε αυτόματα, ο εγκέφαλος «σκανάρει» για αλλαγές στην φωνή.

Φυσικά θα πρέπει να υπογραμμιστεί ότι οι διαφορές στις φωνές ήταν σχετικά μικρές. Μια αλλαγή της τάξεως των 15-18 Hz δεν είναι τεράστια. Εάν η διαφορά μεταξύ των φωνών είναι μεγαλύτερη (π.χ. εάν αλλάξει το φύλο των πειραματιστών που μιλάνε στον συμμετέχοντα) τότε 95% των ατόμων θα προσέξουν αυτή την σημαντική αλλαγή.

Τέτοιου είδους πειράματα φωτίζουν τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί ο εγκέφαλος χωρίζοντας τα ερεθίσματα σε σημαντικά και μη σημαντικά ανάλογα με την περίπτωση. Εάν ο εγκέφαλος επεξεργαζόταν όλα τα ερεθίσματα που λαμβάνουμε κάθε δεδομένη στιγμή θα ήμασταν εντελώς αντιπαραγωγικοί και θα χρειαζόμασταν περισσότερο χρόνο για να αντιδράσουμε ή να πάρουμε αποφάσεις σε καταστάσεις που απαιτείται ταχύτητα.

Εισαγωγική Φωτογραφία

]]>

Πηγές / Διαβάστε περισσότερα

  1. Fenn, K. M., Shintel, H., Atkins, A. S., Skipper, J. I., Bond, V. C., & Nusbaum, H. C. (2011). When less is heard than meets the ear: Change deafness in a telephone conversation. The Quarterly Journal of Experimental Psychology, 64, 1442-1456. doi:10.1080/17470218.2011.570353 []
01 Φεβ 2009

Μικρά πειράματα γνωστικής ψυχολογίας

Optical IllusionΚαλή χρονιά σε όλους και όλες! Επιστροφή μετά από απουσία περίπου 20 ημερών και ο Ιανουάριος μας βρίσκει εν μέσω πυρετώδους προετοιμασίας για κάτι αρκετά μεγάλο που ετοιμάζεται σε σχέση με αυτό το blog (και όχι μόνο). Μιας και αυτή είναι η πρώτη εγγραφή στο Ψυχολογείν για το 2009, ήθελα να ξεκινήσουμε με κάτι πιο ανάλαφρο σε σχέση με τις συνηθισμένες εγγραφές στις οποίες μιλάμε για ψυχολογικά/ψυχιατρικά σύνδρομα και κοινωνικά φαινόμενα. Έτσι αποφάσισα να παρουσιάσω μια σειρά από ενδιαφέροντα μικρά πειράματα που μπορούν να γίνουν από τον καθένα μας, μιας και δεν απαιτούν κάποιον ιδιαίτερα δυσεύρετο εξοπλισμό.

Πείραμα 1: Το «ψεύτικο χέρι»

hand_ahand_bhand_c

Από τα συνολικά πέντε πειράματα που θα ακολουθήσουν αυτό είναι το μόνο για το οποίο χρειάζεστε κάτι που ίσως είναι δυσεύρετο. Συγκεκριμένα, για το πείραμα αυτό θα χρειαστείτε ένα χαρτόκουτο στο οποίο έχετε ανοίξει δύο μεγάλες τρύπες σε γωνία 90 μοιρών (π.χ. μία σε μια μεγάλη πλευρά και μία σε μια από τις μικρές, βλ. Εικόνα Α), ενα σφυράκι αλλά και ένα ψεύτικο πλαστικό χέρι. Φαντάζομαι το ψεύτικο χέρι μπορείτε να το προμηθευτείτε από κάποιο κατάστημα το οποίο πουλάει ήδη για μαγικά κόλπα ή να το πάρετε από καμιά κούκλα (τεραστίων διαστάσεων βεβαίως…). Αν είστε από τους τυχερούς και βρείτε τα υλικά αυτά ετοιμαστείτε για ένα πολύ έξυπνο πείραμα.

Τοποθετήστε το χαρτόνι στα αριστερά σας και βάλτε το χέρι σας μέσα στην τρύπα του που βλέπει προς εσάς. Τεντώστε το χέρι σας όπως φαίνεται στην Εικόνα Α. Στην άλλη τρύπα βάλτε το ψεύτικο χέρι με τέτοιο τρόπο ώστε να προεξέχει και από το σημείο που βλέπετε να μην είναι ορατό το σημείο που «κόβεται». Με άλλα λόγια, πρέπει να βλέπετε το ψεύτικο χέρι από τέτοιο σημείο ώστε να μην φαίνεται πως είναι ξένο αντικείμενο, αλλά προέκταση ενός υποτιθέμενου κρυμμένου χεριού σας (βλ. Εικόνα Β).

Ζητήστε από κάποιον φίλο σας να τσιμπάει/αγγιζει ελαφρά για λίγα λεπτά (2 λεπτά είναι αρκετά) ταυτόχρονα τόσο το αληθινό σας χέρι, όσο και το ψεύτικο. Ενόσω κρατάει αυτή η διαδικασία εσείς πρέπει να παρακολουθείτε το «ψεύτικο χέρι» σας. Μετά την πάροδο των λίγων αυτών λεπτών κ σε ανύποπτο χρόνο ο φίλος σας θα πρέπει να χτυπήσει απότομα το ψεύτικο χέρι. Κατά πάσα πιθανότητα θα ταραχθείτε και η αυτόματη αντίδρασή σας θα είναι να μαζέψετε το πραγματικό σας χέρι όπως θα κάνατε αν το σφυρί κατευθυνόταν εναντίον σας.

Αυτό φυσικά συμβαίνει γιατί με τη συνεχή απτική αίσθηση του αγγίγματος του χεριού σας και την ταυτόχρονη παρατήρηση του αγγίγματος του ψεύτικου χεριού ο εγκέφαλός μετά από λίγο αντιλαμβάνεται το ψεύτικο χέρι ως δικό σας μέλος και αντιδρά ανάλογα όταν ένας κίνδυνος το απειλεί.

Πείραμα 2: Δημιουργία ψευδαισθήσεων

ping_pong

Το δεύτερο πείραμα δεν το έχω δοκιμάσει, οπότε δεν υπόσχομαι πως θα λειτουργήσει, αλλά παρόλα αυτά από όσο ξέρω έχει αρκετά μεγάλα ποσοστά «επιτυχίας». Σκοπός του πειράματος είναι η δημιουργία ψευδαισθήσεων και τα μόνα υλικά που θα χρειαστείτε είναι ένα ραδιοκασετοφωνάκι και μία μάσκα ύπνου (ή κάτι τέλος πάντων για να καλύψετε επαρκώς τα μάτια σας ώστε να μην τα χτυπάει καθόλου το φως). Για να πετύχει το πείραμα επιβάλλεται αρχικά να βάλετε μία πολύ επαναλαμβανόμενη μουσική ή κάποιον μονότονο ήχο να παίζει στο ραδιοκασετοφωνάκι σας. Όσο πιο μονότονα ηχητικά μηνύματα λαμβάνει ο εγκέφαλός σας τόσο μεγαλύτερα ποσοστά επιτυχίας έχετε. Αφού βρείτε τον κατάλληλο ήχο ανεβάστε την ένταση ώστε να μπορείτε να ακούτε καθαρά αυτό που επιλέξατε, ξαπλώστε και κλείστε τα μάτια σας με τη μάσκα. Προσπαθήστε να αφεθείτε στις αισθήσεις σας και να μη σκέφτεστε κάτι άλλο.

Αν όλα πάνε καλά, μετά από 4-5 λεπτά θα αρχίσετε να «βλέπετε» (εννοείται ενώσω είστε με κλειστά μάτια) κάποιες περίεργες εικόνες και χρώματα. Οι οπτικές ψευδαισθήσεις μάλιστα τείνουν να ακολουθούν το μοτίβο των ηχητικών μηνυμάτων. Ο λόγος που συμβαίνει αυτό είναι η προδιάθεση που έχει ο εγκέφαλος να προσπαθεί να βγάλει νόημα από τις διαθέσιμες πληροφορίες που παίρνει μέσω των αισθήσεων. Όταν το περιβάλλον πάψει να δίνει τροφή για επεξεργασία τότε ο εγκέφαλος απλά βασίζεται στις λίγες πληροφορίες που δέχεται και δημιουργεί τη «δική του» αντίληψη για τον κόσμο. Πάνω σε αυτή την αρχή βεβαίως βασίζονται γενικότερα οι ψευδαισθήσεις, είτε αυτές είναι λόγω κάποιας εγκεφαλικής δυσλειτουργίας (π.χ. σχιζοφρένεια, επιληψία), είτε λόγω χρήσης ναρκωτικών ουσιών (π.χ. LSD).

Πείραμα 3: Κάνοντας το ένα δύο

hand-crossΤο τρίτο στη σειρά πείραμα δημιουργεί μία από τις πιο ισχυρές απτικές παρερμηνείες που μπορούν να αναπαραχθούν με πολύ απλά μέσα. Για την ακρίβεια το μόνο πράγμα που χρειάζεστε είναι ένα αντικείμενο, κατά προτίμηση σφαιρικό (π.χ. μπίλια ή ένα μικρό φρούτο) ή με γωνίες (π.χ. ζάρι). Το μόνο που έχετε να κάνετε είναι να σταυρώσετε τον δείκτη και το μέσο δάχτυλο του χεριού σας και να βάλετε το αντικείμενο στην γωνία που σχηματίζουν τα δάχτυλα (βλ. σχετική Εικόνα). Τότε θα δείτε πως αντί για ένα αντικείμενο αισθάνεστε δύο! Ακόμη και αν κοιτάτε το αντικείμενο ενώ το ακουμπάτε η παρερμηνεία παραμένει.

Οι αισθητήριοι νευρώνες που βρίσκονται περιμετρικά των δαχτύλων μας στέλνουν κανονικά τις πληροφορίες, αλλά ο εγκέφαλος «γνωρίζει» πως όταν ο δείκτης αισθάνεται κάτι από την αριστερή του πλευρά και ο μέσος από την δεξιά του, σχεδόν πάντοτε πρόκειται για δύο διαφορετικά αντικείμενα, μιας και πάρα πολύ σπάνια θα χρειαστεί να πιάσουμε ένα και μόνο αντικείμενο καθ’ αυτόν τον τρόπο. Ουσιαστικά δηλαδή δεν πρόκειται για επίδειξη μιας παρερμηνείας που κάνει ο εγκέφαλος, αλλά για παρουσίαση του εκπληκτικά απλού -αλλά και τόσο αποτελεσματικού- τρόπου με τον οποίο έχει αναπτυχθεί το νευρικό μας σύστημα ώστε να μας επιτρέπει να κάνουμε όσο το δυνατόν πιο σωστές αποφάσεις στις πλείστες των περιπτώσεων.

Πείραμα 4: Ποιος κύκλος είναι μεγαλύτερος;

opticaldotsgif

Στο προτελευταίο πείραμα του post αυτού θα δούμε ένα από τα πιο παλιά οπτικά τρικ το οποίο έχει χρησιμοποιηθεί σε τόσα πειράματα γνωστικής ψυχολογίας που πλέον είναι κλασσικό. Παρατηρήστε τον κεντρικό κύκλο στην αριστερή ομάδα των κύκλων και τον κεντρικό κύκλο στην αντίστοιχη δεξιά ομάδα και προσπαθήστε να απαντήσετε στο απλό ερώτημα: Ποιος κύκλος είναι μεγαλύτερος; Είμαι σίγουρος πως οι περισσότεροι γνωρίζετε ήδη την απάντηση η οποία δεν είναι άλλη από το ότι οι δύο κύκλοι έχουν ακριβώς το ίδιο μέγεθος. Ακόμη και αν γνωρίζατε εκ των προτέρων την απάντηση ή αν απλά την υποψιαστήκατε, είμαι σίγουρος πως θα συμφωνήσετε πως είναι πολύ δύσκολο να τους αντιληφθεί κανείς ως ισομεγέθεις.

Ο λόγος που συμβαίνει αυτό είναι γιατί το οπτικό μας σύστημα δεν έχει κάποια σταθερά, αντικειμενικά κριτήρια με τα οποία καθορίζει το μέγεθος των αντικειμένων γύρω μας. Αντίθετα, η κρίση του μεγέθους ενός αντικειμένου γίνεται βάσει μιας σειράς μηχανισμών οπτικής αντίληψης οι οποίοι εξαρτώνται από το περιβάλλον του ερεθίσματος. Έτσι, ένας κύκλος ανάμεσα σε κύκλους που είναι μεγαλύτεροι από αυτόν, φαντάζει αυτόματα μικρός, ενώ ένας άλλος κύκλος που βρίσκεται ανάμεσα σε μικρότερους κύκλους αυτόματα κατατάσεται ως μεγάλος.

Πείραμα 5: Stroop Effect

stroopΓια το τέλος σας έχω κρατήσει το κλασσικότερο πείραμα γνωστικής/πειραματικής ψυχολογίας όλων των εποχών, το λεγόμενο πείραμα Stroop. Σκοπός του πειράματος αυτού είναι να πείτε φωναχτά το χρώμα (και όχι να διαβάσετε τη λέξη) των αντικειμένων και των λέξεων που εμφανίζονται μπροστά στην οθόνη σας (εν προκειμένω, στην εικόνα που συνοδεύει το post). Προσπαθήστε να πείτε το χρώμα όσο πιο γρήγορα μπορείτε. Ξεκινήστε με την πρώτη στήλη με τα ορθογώνια, έπειτα πηγαίνετε στην δεύτερη στήλη με τις λέξεις και τέλος διαβάστε την τρίτη στήλη με τα χρώματα. Θα διαπιστώσετε ότι σας παίρνει πολύ περισσότερο χρόνο να διαβάσετε την τρίτη στήλη, πάντα σε σχέση με τις άλλες δύο στήλες.

Μέσα από τις εκατοντάδες επαναλήψεις του πειράματος που έχουν τα τελευταία 70 χρόνια έχει βρεθεί πως ο χρόνος που χρειάζεται ο μέσος άνθρωπος για να πει τα χρώματα κάποιων αφηρημένων αντικειμένων (π.χ. ορθογώνια) και άσχετων λέξεων (π.χ. οι λέξεις της δεύτερη στήλης) είναι γενικά ο ίδιος. Όταν όμως οι άσχετες λέξεις αντικατασταθούν με λέξεις χρωμάτων (τρίτη στήλη), τότε ο χρόνος υπερδιπλασιάζεται. Αυτό γίνεται γιατί η τρίτη περίπτωση δημιουργεί μια σύγκρουση μεταξύ δύο διαφορετικών μηχανισμών: αυτού της αυτόματης ανάγνωσης και ανάκλησης του νοήματος μιας λέξης από τη μνήμη μας και αυτού της ανάκλησης μιας έννοιας εκ προθέσεως. Καθώς αυτοί οι δύο μηχανισμοί δουλεύουν ταυτόχρονα και σχεδόν αυτοματοποιημένα γίνεται μια διπλή ανάκληση από τη μνήμη μας. Από τη μία ανακαλούμε τη λέξη (π.χ. «κόκκινο») και από την άλλη το χρώμα (π.χ. πράσινο). Γνωρίζουμε πως ο στόχος μας είναι να ονοματίσουμε ένα χρώμα, αλλά στη βραχύχρονη μνήμη μας υπάρχουν πλέον δύο διαφορετικά χρώματα/έννοιες, οπότε το γνωστικό μας σύστημα απαιτεί περισσότερο χρόνο να τα επεξεργαστεί ώστε να δώσει την σωστή απάντηση.

Εικόνες ]]>