19 Μαρ 2012

Μέθοδος εγκεφαλικής απεικόνισης μπορεί να εντοπίσει τα βρέφη με αυξημένο κίνδυνο ανάπτυξης αυτισμού

Ο αυτισμός είναι μια νευροψυχολογική αναπτυξιακή διαταραχή η οποία εκδηλώνεται από μικρή ηλικία και χαρακτηρίζεται από εμφανή προβλήματα στις κοινωνικές δεξιότητες και την επικοινωνία του ατόμου. Νέα νευροψυχολογικά δεδομένα υποδεικνύουν ότι ίσως υπάρχει τρόπος να εντοπίσουμε από πολύ νωρίς εάν κάποιο παιδί θα αναπτύξει συμπτώματα αυτισμού στο μέλλον ή όχι. Τουλάχιστον αυτό είναι το συμπέρασμα μιας πρώτης έρευνας του Πανεπιστημίου της Βόρειας Καρολίνας στις ΗΠΑ12

Μέσα στα πλαίσια ενός μακροχρόνιου προγράμματος έρευνας της εγκεφαλικής δραστηριότητας και δομής των εγκεφάλων βρεφών οι ερευνητές ήταν σε θέση να ελέγξουν την ανάπτυξη του εγκεφάλου βρεφών στην ηλικία των 6, 12 και 24 μηνών. Τα βρέφη που συμμετείχαν στην εν λόγω έρευνα είχαν τουλάχιστον ένα αδερφάκι με αυτισμό, οπότε από τη στιγμή της γέννησής τους είχαν καταταχθεί σε μια ομάδα αυξημένου κινδύνου εμφάνισης αυτισμού. Μελετώντας την εκγεφαλική ανάπτυξη αυτών των βρεφών και συγκρίνοντάς τη με την ανάπτυξη των εγκεφάλων βρεφών που δεν ήταν στην ομάδα αυξημένου κινδύνου, ήταν σε θέση να καταγράψουν τις ειδοποιούς διαφορές που   θα μπορούσαν να αξιοποιηθούν ως «καμπανάκι κινδύνου» για τον εντοπισμό βρεφών με αυξημένο κίνδυνο εμφάνισης αυτισμού.

Χρησιμοποιώντας μια σύγχρονη τεχνική εγκεφαλικής απεικόνισης ονόματι DTI (Diffusion Tensor Imaging) οι ερευνητές δημιουργησαν ένα τρισδιάστατο μοντέλο της λευκής ουσίας των εγεφάλων των δύο ομάδων. Αυτό που παρατηρήθηκε είναι ότι τα βρέφη στην ομάδα αυξημένου κινδύνου παρουσίασαν ανωμαλίες στην ανάπτυξη του δικτύου λευκής ουσίας, ήδη από την ηλικία των 6 μηνών.

Τα αποτελέσματα αυτής της έρευνας υποδεικνύουν ότι αξιοποιόντας τη μέθοδο του DTI είναι δυνατόν να εντοπισθούν πολύ νωρίς τα βρέφη με κίνδυνο ανάπτυξης αυτισμού, πριν καν αρχίσουν να αναπτύσουν τα συμπεριφορικά συμπτώματα στην ηλικία των 12 μηνών. Αν και ακόμη δεν έχουν αναπτυχθεί επαρκείς μέθδοοι θεραπείας του αυτισμού, η όσο το δυνατόν πιο έγκαιρη διάγνωση είναι σημαντική για την επιστημονική κοινότητα. Ας μη ξεχνάμε ότι ο εγκέφαλος των παιδιών είναι εξαιρετικά εύπλαστος τους πρώτους μήνες της ζωής τους. Το γεγονός αυτό αυξάνει την πιθανότητα επιτυχίας μιας μελλοντικής θεραπείας σε αυτά τα πρώτα στάδια της ζωής. Αυτό που μένει να δούμε εάν οι επιστήμονες θα μπορέσουν να αξιοποιήσουν αυτή την έγκαιρη διάγνωση για την ανάπτυξη μιας θεραπείας για τον αυτισμό.

Εισαγωγική Φωτογραφία

]]>

Πηγές / Διαβάστε περισσότερα

  1. Wolff, J. J. (2012). Differences in White Matter Fiber Tract Development Present From 6 to 24 Months in Infants With Autism. American Journal of Psychiatry. doi:10.1176/appi.ajp.2011.11091447  []
  2. Psychiatric News: Imaging May Identify Babies With Autism Risk []
24 Ιαν 2012

Περί αυτισμού, παρενεργειών λιθίου και προστατευτικών γονέων

Μικρά και Ενδιαφέροντα #32

  • Ο αυτισμός είναι μια σύνθετη νευροψυχολογική διαταραχή η οποία εμφανίζεται ήδη από την ηλικία των 3 ετών και επηρεάζει τη συμπεριφορά και την ανάπτυξη των ατόμων. Υπολογίζεται πως ένα ποσοστό της τάξεως του 0.6% του πληθυσμού έχει κάποια μορφή αυτισμού. Σύμφωνα με τις τελευταίες έρευνες όμως φαίνεται πως ο πραγματικός αριθμός είναι μικρότερος, καθώς πολλά παιδιά που αρχικά διαγιγνώσκονται με αυτισμό στη συνέχεια καταφέρνουν να εξαφανίσουν πολλά από τα συμπτώματά του, με αποτέλεσμα σε λίγα χρόνια να μην μπορούν πλέον να χαρακτηριστούν ως αυτιστικά. [Medical News Today]
  • Το λίθιο θεωρείται μία από τις πιο αποτελεσματικές ουσίες αντιμετώπισης της μανιοκατάθλιψης, καθώς μειώνει τα συμπτώματα της κατάθλιψης και της μανίας και τις πιθανότητες αυτοκτονίας. Μια νέα έρευνα όμως έρχεται να ταράξει τα νερά καθώς υποστηρίζει ότι η μακροχρόνια χρήση λιθίου προκαλεί πολλά ιατρικά προβλήματα, καθώς επηρεάζει την λειτουργία των θυρεοειδών και παραθυρεοειδών αδένων, αυξάνει το βάρος και προκαλεί πρόβλημα στο συκώτι. [Medical News Today]
  • Όταν ήμασταν μικροί κοροϊδεύαμε τα παιδιά των οποίων οι μητέρες έτρεχαν από πίσω τους να τα φροντίζουν όταν έπεφταν και χτυπούσαν στα γόνατα ή φώναζαν από τα μπαλκόνια να φορέσουν τα μπουφάν τους μη τυχόν και κρυώσουν. Φαίνεται όμως πως αυτή η συμπεριφορά έχει θετικό αντίκτυπο στην υγεία των παιδιών. Συγκεκριμένα, μια έρευνα υπογραμμίζει ότι τα παιδιά προστατευτικών γονέων τείνουν να είναι πιο υγιή όταν φτάσουν στην μέση ηλικία σε σχέση με τα παιδιά λιγότερο προστατευτικών γονέων. [PsyPost]
Υ.Γ. Τα ψυχοϊστορικά που συνόδευαν τα Μικρά Νέα θα αρχίζουν να εμφανίζονται ως αυτόνομα posts, καθώς είναι δύσκολο να βρίσκεται πάντοτε ένα ενδιαφέρον γεγονός από την ιστορία της ψυχολογίας για να συνοδεύει αυτά τα posts. Εισαγωγική Φωτογραφία ]]>

12 Οκτ 2011

Μια προσπάθεια κατανόησης της αυτιστικής συμπεριφοράς μεσα από τη Θεωρία του Νού

 

Εκτιμάται ότι υπάρχουν 1-2 παιδιά με αυτισμό ανά 1.000 παιδιά, ενώ μετρώντας τα παιδιά με Διάχυτες Αναπτυξιακές Διαταραχές (Δ.Α.Δ.) , το νούμερο ανέρχεται σε 6-7 περιπτώσεις ανά 1.000. Είναι 3 έως 5 φορές πιο συχνή στα αγόρια από ότι στα κορίτσια. Δεν είναι ξεκάθαρο αν πράγματι υπάρχει αύξηση των περιστατικών αυτισμού ή αν η αύξηση αυτή αντανακλά το γεγονός ότι τα διαγνωστικά κριτήρια έχουν διευρυνθεί και αναγνωρίζονται γενικά οι αυτιστικές διαταραχές και λόγω της διάδοσης της γνώσης αναγνωρίζονται ευκολότερα τα στοιχεία του αυτισμού και γίνονται περισσότερες και ακριβέστερες διαγνώσεις. Παραμένει σημαντικό, ωστόσο, το ότι ολοένα και περισσότερα παιδιά εμφανίζονται στους επαγγελματίες του χώρου της υγείας, παρουσιάζοντας προβληματικές συμπεριφορές στο φάσμα του αυτισμού.

Σύμφωνα με την Αμερικανική Ψυχιατρική Εταιρία (American Psychiatric Association), ο αυτισμός ορίζεται ως «μία διάχυτη αναπτυξιακή διαταραχή που αποτελείται από μία ή περισσότερες συγκεκριμένες ανωμαλίες. Οι Διάχυτες αναπτυξιακές διαταραχές χαρακτηρίζονται από σοβαρή και διάχυτη βλάβη σε αρκετούς αναπτυξιακούς τομείς όπως στις δεξιότητες κοινωνικής αλληλεπίδρασης στις δεξιότητες επικοινωνίας ή στην παρουσία στερεοτυπικής συμπεριφοράς, ενδιαφερόντων και δραστηριοτήτων». Ακόμα, ο ορισµός που δίνεται για τον αυτισµό από την Αutism Society of America στο άρθρο Defining Autism διευκρινίζει ότι: «Ο αυτισμός είναι µια διαδεδομένη αναπτυξιακή διαταραχή χωρίς πλήρη θεραπεία που κυρίως εµφανίζεται στα πρώτα τρία χρόνια της ζωής κάποιου ατόµου και είναι το αποτέλεσμα νευρολογικών ανωµαλιών που αλλάζουν την κανονική λειτουργία του εγκεφάλου και έχουν συνέπειες στην ανάπτυξη των κοινωνικών συναναστροφών και των επικοινωνιακών ικανοτήτων. Τα παιδιά, αλλά και οι ενήλικες που είναι αυτιστικοί έχουν δυσκολίες στην προφορική και µη-προφορική επικοινωνία και στις δραστηριότητες που αφορούν παιχνίδια.»

Τα βασικά συμπτώματα που συναντούμε στο Αυτιστικό Φάσμα περιλαμβάνονται στην έννοια που εισήγαγε η Lorna Wing, μετά από μελέτες, της τριάδας ελλειμμάτων του Αυτισμού: Μειονεκτούσα Κοινωνική Αλληλεπίδραση, Μειονεκτούσα Κοινωνική Επικοινωνία και Περιορισμένα, Επαναληπτικά Ενδιαφέροντα & Δραστηριότητες. Έτσι ο αυτισμός σήμερα γίνεται αντιληπτός ως ένα φάσμα διαταραχών, με κοινή βάση (τα ελλείμματα στην τριάδα), αλλά με διαφορετική ένταση στις κλινικές εκδηλώσεις και στη λειτουργικότητα του πάσχοντα.

Προκειμένου κανείς να κατανοήσει καλύτερα τη συγκεκριμένη διαταραχή δεν αρκεί να εστιάσει μόνο στην κλινική της εικόνα, αλλά χρειάζεται και να λάβει υπόψη του τα υποκείμενα γνωσιακά ελλείμματα που την χαρακτηρίζουν και την καθορίζουν. Πρέπει κατά κάποιο τρόπο να κατανοήσουμε την ιδιαίτερη «κουλτούρα του Αυτισμού», το ιδιαίτερο γνωσιακό του στυλ, έτσι ώστε να μπορούμε να προβλέπουμε και να αντιμετωπίζουμε, κατά το δυνατό, τα συμπτώματα. Χωρίς αυτό η συμπεριφορά των παιδιών θα παραμένει ακατανόητη και απειλητικά απρόβλεπτη. Ένα από τα υποκείμενα γνωσιακά ελλείμματα είναι αυτό που σχετίζεται με τη Θεωρία του Νου.

Θεωρία του Νου

Η «θεωρία του νου» (Theory of Mind) αναφέρεται, σύμφωνα με την Frith (1996) στη δυνατότητα του ατόμου να συνάγει συμπεράσματα για τις νοητικές διεργασίες, τόσο τις δικές του όσο και των άλλων και να χρησιμοποιεί τα συμπεράσματά του, για να ερμηνεύσει, να κατανοήσει και να προβλέψει τη δική του συμπεριφορά, καθώς και τη συμπεριφορά των άλλων. Επίσης η ικανότητα ανάγνωσης του νου αναφέρεται στην ικανότητά μας να αποδίδουμε νοητικές καταστάσεις σε άλλους, οι οποίες ερμηνεύουν τη συμπεριφορά τους και ταυτόχρονα μας βοηθούν να προβλέψουμε τη μελλοντική τους συμπεριφορά, αλλά και γενικότερα μας βοηθούν να κατανοήσουμε την επικοινωνία. Έχοντας αναπτύξει πλήρως την θεωρία του νου είμαστε σε θέση να κατανοήσουμε αστεία/χιούμορ, να αναπτύξουμε ενσυναίσθηση, να αντιληφθούμε έννοιες όπως προσποίηση, εξαπάτηση, κολακεία κ.α.

Ο Baron-Cohen περιγράφει ως «θεωρία του νου» το σύνολο των πνευματικών καταστάσεων, όπως επιθυμίες, σκοπούς, φαντασία, συναισθήματα κ.α., που προκαλούν δράση. Εφόσον κάποιος είναι ικανός να έχει επίγνωση της ατομικής συναισθηματικής και πνευματικής του κατάστασης και μπορεί να έχει ενσυναίσθηση, δηλαδή μπορεί να αντιλαμβάνεται τα δικά του συναισθήματα, κίνητρα και ιδέες, καθώς και αυτά των άλλων, και κατανοεί ότι είναι υποκειμενικά και άρα διαφορετικά, αυτό το άτομο έχει αναπτύξει τη θεωρία του νου.

Ερευνητές υποστηρίζουν ότι τα άτομα με αυτισμό έχουν περιορισμένη ή ελλιπή Θεωρία του Νου, δηλαδή δεν είναι σε θέση να διεισδύσουν στην πνευματική κατάσταση των άλλων, δεν διαθέτουν την διαισθαντική ικανότητα να αντιλαμβάνονται ότι οι άλλοι έχουν αισθήματα και σκέψεις που διαφέρουν από τα δικά τους. Τα άτομα με αυτισμό δυσκολεύονται να «διαβάσουν το νου» των άλλων ανθρώπων, τους είναι δύσκολο να καταλάβουν ότι ο άλλος ίσως αισθάνεται, επιθυμεί, γνωρίζει ή πιστεύει κάτι διαφορετικό απ’ αυτούς. Αυτή η έλλειψη «θεωρίας του νου» των ανθρώπων με αυτισμό μπορεί να εξηγήσει κάποιες απ’ τις δυσκολίες τους στην επικοινωνία και κάποιες από τις προφανώς ακατάλληλες συμπεριφορές τους. Στην καθημερινή ζωή, ακόμα και τα πολύ ικανά αυτιστικά άτομα βρίσκουν πολύ δύσκολο να συγκρατούν στο μυαλό τους ταυτόχρονα μια πραγματικότητα και ένα γεγονός το οποίο κάποιος φαντάζεται.

Συγκεκριμένα ο Baron-Cohen θεωρεί ότι ο αυτισμός προκαλεί ένα είδος «πνευματικής τύφλωσης» (Mind-blindness) στο παιδί και κατά συνέπεια το καθιστά ανίκανο να ασχοληθεί με τις ανθρώπινες αλληλεπιδράσεις. Με τον όρο πνευματική τύφλωση εννοούμε την έλλειψη της ικανότητας επεξεργασίας τον νοητικών καταστάσεων του εαυτού και του άλλου. Μπορεί ακόμα να μην μπορούν να προβλέψουν αυτά που οι άλλοι θα πουν ή θα κάνουν σε διάφορες καταστάσεις και επιπλέον, έχουν δυσκολία να αντιληφθούν ότι οι άλλοι έχουν διαφορετικά συναισθήματα και σκέψεις από τις δικές τους με αποτέλεσμα να καθίστανται ιδιαίτερα ευάλωτοι στη δολιότητα, στην εξαπάτηση ή και την υστεροβουλία των άλλων.

Θεωρία του Νου και Εγκέφαλος

Το συγκεκριμένο σημείο του εγκεφάλου που στις φυσιολογικές περιπτώσεις είναι υπεύθυνο για την ικανότητα για «νοητική ανάγνωση» κοινωνικών καταστάσεων μειονεκτεί στον αυτισμό. Δέν είναι ακόμα ξεκάθαρο ποιά ακριβώς σημεία του εγκεφάλου εμπλέκονται, αλλά οι υποψήφιες περιοχές περιλαμβάνουν το δεξιό κογχικο-μετωπιαίο φλοιό, ο οποίος είναι ενεργός όταν τα υποκείμενα σκέφτονται νοητικές καταστάσεις κατα τη διάρκεια λειτουργικών απεικονιστικών τεχνικών, όπως έχει βρεθεί χρησιμοποιώντας τη μέθοδο SECT και τον αριστερό μεσοπρόσθιο φλοιό, που είναι ενεργός όταν τα υποκείμενα διεξάγουν συμπεράσματα για σκέψεις, ενώ εξετάζονται απο τον τομογράφο εκπομπής ποζιτρονίων. Άλλες υποψήφιες περιοχές περιλαμβάνουν την ανώτερη κροταφική αύλακα και τη αμυγδαλή. Αυτές οι περιοχές μπορεί να σχηματίζουν ένα τμήμα ενός νευρωνικού κυκλώματος που στηρίζει την πορεία της θεωρίας του νου.

Tα αυτιστικά παιδιά, σύμφωνα με την Frith (1996), είναι συμπεριφοριστές. Δεν περιμένουν από τους ανθρώπους να είναι ευγενικοί ή σκληροί. Αντιλαμβάνονται την εκδηλώμενη συμπεριφορά όπως ακριβώς παρουσιάζεται: κυριολεκτικά. Επομένως οι προθέσεις που αλλάζουν τη σημασία της συμπεριφοράς, για παράδειγμα η κολακεία, η εξαπάτηση, η ειρωνεία και η πειστικότητα συνιστούν δυσεπίλυτα προβλήματα ερμηνείας. Το γεγονός ότι πολλές φορές οι άνθρωποι εξαπατούν και ξεγελούν τους άλλους αποτελεί κίνδυνο για τους αυτιστικούς ανθρώπους και είναι ένα αίνιγμα χωρίς καμία λογική βάση.

Η σπουδαιότητα αυτής της αναπτυξιακής κατάκτησης (θεωρία του νου) είναι υψίστης σημασίας για όλες τις ανώτερες νοητικές λειτουργίες. Ο Alan Leslie, προτείνει έναν μηχανισμό, τον αποζευκτικό, που εξηγεί τον τρόπο με τον οποίο οι μεταπαραστάσεις (ή αλλιώς δευτερεύουσες αναπαραστατικές διαδικασίες) μπορεί να λειτουργούν. Σύμφωνα με τον Leslie ο μηχανισμός αυτός είναι έμφυτος και ωριμάζει μόνο κατά το δεύτερο έτος της ζωής του παιδιού. Στο σημείο αυτό αρχίζει να αναπτύσσεται η ικανότητα της προσποίησης – συμβολοποίησης και ακολουθεί σταδιακά η ικανότητα της νοητικοποίησης. Το γεγονός αυτό, μεταξύ άλλων, επιτρέπει τελικά τη διαμόρφωση μίας πλήρους θεωρίας της νόησης. Το στοιχείο που καθιστά τη θεωρία του Leslie σχετική με τον αυτισμό είναι ότι μπορούμε να υποθέσουμε ότι και το συμβολικό παιχνίδι και η νοητικοποίηση μειονεκτούν στα αυτιστικά παιδιά. Τα αυτιστικά παιδιά δεν μπορούν να καταλάβουν την υποκριτική ικανότητα και δεν μπορούν να υποκριθούν ότι παίζουν. Υπάρχουν ενδείξεις ότι τα αυτιστικά παιδιά εκδηλώνουν ελάχιστο ή καθόλου προσποιητό παιχνίδι. Περνούν τον περισσότερο χρόνο τους παίζοντας με σημείο αναφοράς την πραγματικότητα. Σπανίως συναντάμε στα αυτιστικά παιδιά πειστικές αναφορές επινοητικού και ευρηματικού παιχνιδιού, όπως αυτό που παρατηρείται συνήθως στα φυσιολογικά παιδιά προσχολικής ηλικίας. Η διαφορά μπορεί να παρατηρηθεί σε ένα τυπικό παιχνίδι φροντίδας, όπως το τάισμα μίας κούκλας με ένα άδειο κουτάλι. Το κανονικό παιδί περνά μέσα από τις απαραίτητες διαδικασίες ταΐσματος και συνοδεύει την πράξη με τους απαραίτητους συνοδευτικούς ήχους. Τα αυτιστικό παιδί αντίθετα στριφογυρίζει ή χτύπα το κουτάλι κατ’επανάληψη. Γενικότερα τα αυτιστικά παιδιά έλκονται από στοιχεία της φύσης: το νερό, το φώς, τον αέρα, τη φωτιά, τον ρυθμό.

Εφόσον, λοιπόν, η αντίληψη και κατανόηση του κόσμου μπορεί να είναι δύσκολη για τους ανθρώπους με αυτισμό, δεν θα πρέπει να μας προκαλεί έκπληξη ότι προσπαθούν να αντισταθμίσουν αυτή τη δυσκολία, διατηρώντας σταθερά και ίδια τα πράγματα γύρω τους και δείχνοντας προτίμηση στην τάξη και στις ρουτίνες. Η εμμονή τους για διατήρηση της ομοιότητας, όπως έλεγε και ο Kanner (ο οποίος δημοσίευσε για πρώτη φορά μελέτες για τον αυτισμό το 1943 και για κάποιο διάστημα ο αυτισμός προσδιορίζονταν ως «αυτισμός τύπου Kanner»), είναι απλά ένας αμυντικός μηχανισμός για να αντεπεξέρχονται σε έναν ταχέως μεταβαλλόμενο κόσμο που δεν κατανοούν.

Περισσότερες Πληροφορίες / Βιβλογραφία:
  • Wing Lorna (1998), “The Autistic Spectrum, A Guide for Parent and Professionals”, London, Constable
  • Frith Uta, (1996), Αυτισμός: “Εξηγώντας το Αίνιγμα”. Β’ εκδοση, Αθήνα, Ελληνικά Γράμματα.
  • Βάρβογλη Λίζα (2005), “Τί συμβαίνει στο παιδί, Νευροεξελικτικές Διαταραχές της παιδικής και της εφηβικής ηλικίας”, Αθήνα , Εκδόσεις Καστανιώτη Α.Ε.
  • Βάρβογλη Λίζα (2007), “Η Διάγνωση του Αυτισμού, Πρακτικός οδηγός”, Αθήνα, Εκδόσεις Καστανιώτη Α.Ε.
  • Γενά Αγγελική (2002), “Αυτισμός και Διάχυτες Αναπτυξιακές Διαταραχές, Αξιολόγηση – Διάγνωση – Αντιμετώπιση”, Αθήνα, Ζαχαρόπουλος Χ. , Σιταράς Δ. & Σια Α.Ε.Ε.
  • Καλύβα Ευφροσύνη (2005), “Αυτισμός: Εκπαιδευτικές και Θεραπευτικές Προσεγγίσεις”, Αθήνα, Εκδόσεις Παπαζήση ΑΕΒΕ
  • Συνοδινού Κλαίρη (1996), “Ο παιδικός Αυτισμός, Θεραπευτική προσέγγιση”, τέταρτη έκδοση, Αθήνα, Εκδόσεις Καστανιώτη Α.Ε
Εισαγωγική Φωτογραφία: ]]>

05 Οκτ 2011

Αυτισμός: τι είναι, που οφείλεται, πως αντιμετωπίζεται

Η επίσημη ονομασία του αυτισμού στα αγγλικά είναι Autistic Spectrum Disorder («Διαταραχή Αυτιστικού Φάσματος»), ένας όρος ο οποίος βασικά είναι πιο ακριβής, καθώς ο αυτισμός δεν είναι μια μονοδιάστατη αναπτυξιακή διαταραχή. Αντίθετως, τα αυτιστικά άτομα παρουσιάζουν εντελώς διαφορετικά συμπτώματα μεταξύ τους, σε βαθμό που είναι δύσκολο να βρεθούν δύο άτομα με ακριβώς τα ίδια συμπτώματα. Τα δύο βασικά χαρακτηριστικά της διαταραχής όμως είναι η προβληματική επικοινωνία του ατόμου με το περιβάλλον του (ιδιαίτερα η μη λεκτική) και η έλλειψη κοινωνικών δεξιοτήτων. Συγκεκριμένα, το διαγνωστικό εγχειρίδιο του Αμερικανικού Συνδέσμου Ψυχιάτρων1 αναφέρει τα παρακάτω συμπτώματα ως χαρακτηριστικά της διαταραχής :

  1. Προβληματικές κοινωνικές δεξιότητες, οι οποίες εκδηλώνονται υπό τη μορφή τουλάχιστον 2 εκ των ακόλουθων συμπτωμάτων:
    • Προβληματική κατανόηση και χρήση μη λεκτικών σημάτων όπως είναι η παρακολούθηση των ματιών του συνομιλητή, η κατανόηση των συναισθημάτων βάσει των εκφράσεων του προσώπου κ.α.
    • Δυσκολία στην ανάπτυξη σχέσεων με συνομηλίκους
    • Έλλειψη ενδιαφέροντος για κοινωνική συναναστροφή και ελλιπής έκφραση των σκέψεών ή/και των συναισθημάτων με άλλους.
    • Έλλειψη ενσυναίσθησης
  2. Προβληματικές ικανότητες επικοινωνίας οι οποίες εκδηλώνονται υπό τη μορφή τουλάχιστον 1 εκ των ακόλουθων συμπτωμάτων:
    • Καθυστερημένη ανάπτυξη ή έλλειψη ομιλίας, η οποία όμως δεν αντισταθμίζεται από την προσπάθεια του παιδιού να επικοινωνήσει με άλλους τρόπους (π.χ. γλώσσα σώματος)
    • Έλλειψη ικανοτήτων να ξεκινήσει ή να διατηρήσει μια συζήτηση. Το παιδί συνήθως απαντάει μονολεκτικά ή με πολύ λίγες λέξεις σε συγκεκριμένες ερωτήσεις.
    • Στερεοτυπική και επαναληπτική χρήση της γλώσσας
    • Έλλειψη αυθόρμητου συμβολικού παιχνιδιού (π.χ. παιχνίδια ρόλων) ανάλογου αυτού που θα αναμενόταν βάσει του αναπτυξιακού σταδίου του παιδιού.
  3. Περιορισμένα, στερεοτυπικά και επαναληπτικά μοτίβα συμπεριφοράς ή/και ενδιαφερόντων τα οποία εκδηλώνονται με τουλάχιστον 1 από τα ακόλουθα συμπτώματα:
    • Παράλογη εμμονή στην επανάληψη μιας συμπεριφοράς είτε για μεγάλα χρονικά διαστήματα, είτε για μικρότερα αλλά με ιδιαίτερη ένταση.
    • Προσκόλληση του ατόμου σε τελετουργικές συμπεριφορές (π.χ. τοποθέτηση παιχνιδιών σε συγκεκριμένες θέσεις)
    • Ακούσιες επαναληπτικές κινήσεις των άκρων ή του κεφαλιού
    • Εμμονή με συγκεκριμένα χαρακτηριστικά των αντικειμένων γύρω του (π.χ. χρωματισμούς ή σχήματα)

Τα συμπτώματα του αυτισμού παρουσιάζονται για πρώτη φορά πριν την ηλικία των 3 ετών, αλλά δεν είναι λίγες οι περιπτώσεις που οι γονείς αδυνατούν να τα αναγνωρίσουν έγκαιρα και να ζητήσουν την βοήθεια ενός ειδικού. Ακόμη όμως και εάν ο αυτισμός ταυτοποιηθεί από πολύ μικρή ηλικία, αυτό δεν σημαίνει πως είναι πάντοτε είναι δυνατή η αντιμετώπισή του. Για την ακρίβεια, ο αυτισμός είναι μια διαταραχή η οποία σε μεγάλο βαθμό βασίζεται σε γενετικούς και περιγεννητικούς παράγοντες23 (γονίδια, μεγάλη ηλικίας μητέρας κατά τη γέννα, χρήση φαρμάκων κατά την εγκυμοσύνη, διαβητική μητέρα κ.α.) , οπότε τα περιθώρια αντιμετώπισής του είναι εξαιρετικά στενά και οι όποιες θεραπευτικές διαδικασίες επικεντρώνονται κυρίως στην εκμάθηση ικανοτήτων ώστε το άτομο και το περιβάλλον του να μάθουν να ζουν με την διαταραχή αυτή και τους περιορισμούς που θέτει. Αυτό φυσικά σε καμμία περίπτωση δεν σημαίνει πως τα αυτιστικά άτομα είναι «καταδικασμένα» να ζουν σε έναν παράλληλο κόσμο δίχως κοινωνικές επαφές. Ανάλογα πάντοτε με τη σοβαρότητα της κατάστασης, οι συνεδρίες με κάποιον ειδικό ψυχικής υγείας με ειδίκευση στον αυτισμό μπορούν να οδηγήσουν σε πολύ καλά αποτελέσματα, σε βαθμό που το αυτιστικό παιδί να μπορέσει να αυτοεξυπηρετείται σε όλους τους βασικούς τομείς της ζωής που απαιτούν κάποιο βαθμό κοινωνικών δεξιοτήτων. Δεν είναι λίγες οι περιπτώσεις αυτιστικών που έχουν μεγαλώσει, έχουν γίνει επαγγελματίες και έχουν αποκτήσει τη δική τους οικογένεια, ζώντας μια φυσιολογική ζωή μέσα στα πλαίσια του αυτισμού.

Σε αυτό το σημείο θα πρέπει να ξεκαθαρίσουμε πως ο αυτισμός -όπως είναι εμφανές από τη συμπτωματολογία που αναλύθηκε πιο πάνω- δεν σχετίζεται απαραίτητα με την νοητική υστέρηση. Δυστυχώς τόσο στην Ελλάδα, όσο και στις υπόλοιπες χώρες της Δύσης, κυριαρχεί ο μύθος του αυτιστικού, νοητικά καθυστερημένου παιδιού και αυτό το στερεότυπο πολλές φορές περιγράφεται σε ταινίες, βιβλία και λοιπά μέσα μαζικής ψυχαγωγίας και ενημέρωσης. Για να καταρριφθεί αυτός ο μύθος, αρκεί να αναλογιστούμε την περίπτωση του συνδρόμου Άσπεργκερ , μιας μορφής αυτισμού στην οποία το άτομο παρόλο που παρουσιάζει μειωμένες ικανότητες επικοινωνίας και κοινωνικής συναναστροφής, σε πολλές περιπτώσεις έχει όχι μόνο κανονικό, αλλά υψηλό δείκτη ευφυίας. Με άλλα λόγια, βλέπουμε πως ο αυτισμός επηρεάζει πολύ συγκεκριμένες ικανότητες του ατόμου, οι οποίες δεν σχετίζονται αναγκαστικά με την νοημοσύνη του. Φυσικά υπάρχουν περιπτώσεις αυτιστικών παιδιών με νοητική υστέρηση, αλλά το σίγουρο είναι πως αυτές δεν αποτελούν την πλειοψηφία.

Λόγω των ιδιαιτεροτήτων των συμπτωμάτων της συγκεκριμένης διαταραχής, αυτοί οι οποίοι αναλαμβάνουν να φροντίσουν και να στηρίξουν ένα παιδί με αυτισμό θα πρέπει να είναι σε θέση να ανταποκριθούν στις ιδιαιτερότητές του. Για παράδειγμα, εάν υπάρχει ένα πράγμα το οποίο ενοχλεί τα αυτιστικά άτομα, αυτό είναι οι αλλαγές στο περιβάλλον, στην ρουτίνα τους ή ακόμη και στον ίδιο τους τον εαυτό. Αυτός είναι για παράδειγμα ο λόγος που τα παιδιά με αυτισμό τείνουν να τακτοποιούν τα πάντα βάσει ενός συγκεκριμένου σύστηματος ή που οι έφηβοι και οι ενήλικοι αυτιστικοί δυσκολεύονται να μετακομίσουν σε ένα νέο σπίτι ή να κάνουν διακοπές σε άγνωστα μέρη. Αυτή η εμμονή με την τάξη είναι ένας σημαντικός παράγοντας που πρέπει να λαμβάνουν υπόψη οι γονείς ώστε να κατανοήσουν καλύτερα την συμπεριφορά του παιδιού τους και να είναι προετοιμασμένοι να την αντιμετωπίσουν ικανοποιητικά. Για παράδειγμα, ένας έφηβος με αυτισμό είναι φυσιολογικό να δείχνει αυξημένη επιθετικότητα και εκνευρισμό σε σχέση με τους συνομιλίκους του. Ολόκληρο το σώμα του αλλάζει! Εάν δεν αντέχει αλλαγές στο περιβάλλον του, φανταστείτε πως νιώθει που το ίδιο του το είναι πλέον αλλάζει μορφή. Ή, ένα αυτιστικό παιδί σχολικής ηλικίας που θέλει το τετραδιό του να είναι πάντοτε σε ένα συγκεκριμένο συρτάρι του γραφείου του, φανταστείτε πως νιώθει σε ένα νέο σπίτι όπου δεν μπορεί να έχει το παλιό του γραφείο και όπου όλος ο προσωπικός του χώρος έχει αλλάξει εξ’ ολοκλήρου. Η καλύτερη αντιμετώπιση σε αυτές τις περιπτώσεις είναι η ενημέρωση του αυτιστικού παιδιού για τις αλλαγές που πρόκειται να συμβούν στο μέλλον. Όσο νωρίτερα έρθει σε επαφή με την ιδέα της αλλαγής, τόσο πιο ομαλή θα είναι η μετάβαση στην νέα πραγματικότητα που θα κληθεί να αντιμετωπίσει.

Τέλος, μια άλλη παράμετρος που θα πρέπει να ληφθεί υπόψη όταν μιλάμε για τα προβλήματα και τις ιδιαιτερότητες του αυτισμού είναι και ο αντίκτυπος της διαταραχής στο σύνολο της οικογένειας. Ποτέ ένα ατομικό πρόβλημα εντός της οικογενειακής εστίας δεν μπορεί να αφήσει ανεπηρέαστα τα υπόλοιπα μέλη της. Η οικογένεια ουσιαστικά είναι μια μικρή κοινότητα με ιδιαίτερα ισχυρούς δεσμούς (αίματος στις πλείστες των περιπτώσεων) η οποία λειτουργεί σαν ένα καλοκουρδισμένο σύστημα: κάθε μέλος έχει έναν ρόλο. Όταν ένα μέλος του έχει να αντιμετωπίσει μία διαταραχή όπως ο αυτισμός, αυτόματα αλλάζουν οι ισορροπίες και αναπόφευκτα βαραίνονται και τα υπόλοιπα μέλη. Δυστυχώς, πρόσφατες έρευνες έχουν δείξει πως ο αριθμός των διαζυγίων σε οικογένειες με αυτιστικά παιδιά είναι αυξημένος σε σχέση με αυτόν των οικογενειών που δεν αντιμετωπίζουν προβλήματα αυτού του φάσματος4 . Φυσικά είναι λίγο-πολύ αναμενόμενο να παρουσιάζονται τριβές μεταξύ του ζευγαριού όταν οι γονείς έχουν να αναλάβουν μία αυξημένη ευθύνη όπως αυτή της ανατροφής του παιδιού τους μέσα στα πλαίσια ενός αρκετά ιδιαίτερου πρόβληματος. Το ιδανικό θα ήταν οι γονείς να προσπαθήσουν να λάβουν μία όσο το δυνατόν καλύτερη καθοδήγηση για το πως θα αντιμετωπίσουν την νέα κατάσταση. Όσο περισσότερα ξέρουν για τον αυτισμό και τα στάδια από τα οποία θα περάσει το παιδί τους, τόσο πιο έτοιμοι θα είναι να ανταποκριθούν στις όποιες προκλήσεις τους περιμένουν.

Εισαγωγική Φωτογραφία

]]>

Πηγές / Διαβάστε περισσότερα

  1. DSM: Diagnostical and Statistical Manual of Mental Disorders. Έκδοση IV-TR. []
  2. Pinto, D., et al. (2010). Functional impact of global rare copy number variation in autism spectrum disorders. Nature, 466(7304), 368-372 []
  3. Gardener, H. (2009). Prenatal risk factors for autism: comprehensive meta-analysis. The British Journal of Psychiatry, 195(1), 7-14 []
  4. Hartley, S. L. et al. (2010). The relative risk and timing of divorce in families of children with an autism spectrum disorder. Journal of Family Psychology, 24(4), 449-457 []
23 Μαρ 2011

Μικρά και Ενδιαφέροντα #23

  • Η ψυχοθεραπεία μπορεί να βοηθήσει τα άτομα με διαταραχή κοινωνικού άγχους (Κοινωνική Φοβία) και αυτό αντικατοπτρίζεται σε κάποιο βαθμό με διαφοροποιήσεις στην λειτουργία του εγκεφάλου. Αυτό ήταν το γενικό συμπέρασμα στο οποίο έφτασε μια ομάδα επιστημόνων από το Πανεπιστήμιο του Waterloo στον Καναδά η οποία μελέτησε ομάδες ατόμων με κοινωνική φοβία κατά τη διάρκεια 12 εβδομάδων ομαδικής ψυχοθεραπείας. Οι ασθενείς οι οποίοι πήραν μέρος στην ψυχοθεραπεία σταδιακά απέκτησαν «ομαλή» εγκεφαλική δραστηριότητα παρόμοια με αυτή ατόμων που δεν παρουσίαζαν την διαταραχή. [PsyPost]
  • Ένα από βασικά χαρακτηριστικά του αυτισμού είναι η δυσκολία ανάπτυξης κοινωνικών δεξιοτήτων. Τα αυτιστικά άτομα δυσκολεύονται να αντιληφθούν τις σκέψεις και τα συναισθήματα των συνανθρώπων τους, γεγονός που δυσκολεύει την ανάπτυξη στενών φιλικών σχέσεων. Αυτός είναι και ένας από τους κύριους λόγους που η θεραπεία του αυτισμού εστιάζει κυρίως στην ανάπτυξη δεξιοτήτων που θα βοηθήσουν το άτομο να ανταπεξέλθει στις κοινωνικές του συναναστροφές. Πρόσφατη έρευνα σε αυτόν στον τομέα έδειξε πως οι εικονικές συζητήσεις ενηλίκων αυτιστικών με προγράμματα υπολογιστή βοηθάει σημαντικά στην ανάπτυξη κοινωνικών δεξιοτήτων οι οποίες αργότερα μπορούν να εφαρμοστούν και στην καθημερινότητα του ατόμου. Άλλη μια απόδειξη πως οι νέες τεχνολογίες δεν φέρνουν αποκλειστικά και μόνο την καταστροφή, αλλά μπορούν να γίνουν πολύτιμα εργαλεία εάν χρησιμοποιηθούν σωστά. [Science Daily]
  • Ο ρατσισμός και η ξενοφοβία μπορεί να είναι μορφές συμπεριφοράς κωδικοποιημένες γενετικά (στα γονίδιά μας). Αυτό τουλάχιστον δείχνει μια έρευνα του Πανεπιστημίου του Yale στην οποία οι επιστήμονες παρατήρησαν την συμπεριφορά των πιθήκων προς άτομα που δεν ανήκαν στην ομάδα τους. Όταν οι επιστήμονες έδειχναν φωτογραφίες «ξένων» πιθήκων σε μέλη μιας συγκεκριμένης ομάδας, οι πίθηκοι αντιμετώπιζαν το νέο ερέθισμα με καχυποψία και φόβο. Επιπλέον, μέσα από μια σειρά από πολύ έξυπνα πειράματα φάνηκε ότι οι πίθηκοι -σχεδόν αυτόματα- είχαν συσχετίσει τους «ξένους» πιθήκους με άσχημα συναισθήματα. Μία από τις πιο ενδιαφέρουσες ανθρωπολογικές έρευνες που έχω διαβάσει τελευταία. Ρίξτε οπωσδήποτε μια ματιά στον πειραματικό σχεδιασμό (έγινε χρήση test IAT!). [Science News]
  • Ψυχο…ιστορικά

    Σαν σήμερα, στις 23 Μαρτίου 1933 γεννήθηκε ο Δρ. Philip G. Zimbardo, ένας από τους σημαντικότερους ερευνητές στον τομέα της κοινωνικής ψυχολογίας. Κατά τη διάρκεια της καριέρας του έχει ερευνήσει θέματα όπως η αποπροσωποίηση, ο θυμός, η υποταγή στην εξουσία, το κοινωνικό άγχος, η ντροπή αλλά και τις επιπτώσεις του χρονικού αποπροσανατολισμού. Ένα από τα πιο γνωστά του πειράματα είναι το πείραμα της φυλακής του Στάνφορντ, όπου παρατήρησε πως ένα εικονικό περιβάλλον μπορεί να κάνει απλούς καθημερινούς ανθρώπους να διαπράξουν αδιανόητες πράξεις βίας εναντίον αθώων συνανθρώπων τους. Στο βιβλίο του «The Lucifer Effect» αναφέρεται εκτενώς τόσο στο συγκεκριμένο πείραμα, όσο και στις διαπιστώσεις που έχει φτάσει αναλύοντας τα γεγονότα που σχετίζονται με τις αγριότητες Αμερικανών στρατιωτών στο Ιράκ. Αυτή τη στιγμή είναι επίτιμος καθηγητής Ψυχολογίας στο πανεπιστήμιο του Στάνφορντ.

    ]]>

    19 Νοέ 2010

    Μικρά και Ενδιαφέροντα #20

  • Το Psychology Today παρουσιάζει την πολύ ενδιαφέρουσα ιστορία των σκύλων-βομβιστών. Μπορεί κάποιοι φανατικοί ισλαμιστές να προσπάθησαν πρόσφατα να ανατινάξουν αεροπλάνα τοποθετώντας εκρηκτικά μέσα σε σκύλους, αλλά η πρακτική αυτή είχε πρωτοξεκινήσει από τους Ρώσους τη δεκαετία του 30, κατά τον πόλεμο εναντίον των Γερμανών. Η κλασσική συμπεριφορική μάθηση του Pavlov μπήκε σε εφαρμογή και επαληθεύτηκε με έναν από τους σκληρότερους τρόπους… [Psychology Today]
  • Σύμφωνα με μια πρόσφατη έρευνα του Πανεπιστημίου της Ουάσινγκτον, οι δοκιμασίες ευφυίας (IQ tests) είναι λιγότερο έγκυρες για τα παιδιά με αυτισμό. Με άλλα λόγια, το IQ score ενός αυτιστικού παιδιού δεν προβλέπει σωστά τις πραγματικές ικανότητες του στην ανάγνωση, γραφή και τα μαθηματικά. Μερικές φορές το IQ εμφανίζεται υψηλότερο από το κανονικό και άλλες χαμηλότερο. Τα αποτελέσματα αυτά έχουν ιδιαίτερη σημασία για τις ΗΠΑ, στις οποίες οι δοκιμασίες ευφυίας χρησιμοποιούνται ευρέως στα σχολεία για να προβλέψουν την πιθανότητα επιτυχίας των μαθητών. [Medical News Today]
  • Καλά νέα για τους απανταχού gamers! Φαίνεται πως τα ηλεκτρονικά παιχνίδια και ιδιαίτερα τα παιχνίδια πρώτου προσώπου (Halo, Half-Life, Call of Duty κ.α.) καλυτερεύουν την οπτική μας αντίληψη. Παίζοντας ο παίκτης ουσιαστικά εξασκεί τον εγκέφαλό του κάνοντας αρκετές γνωστικές διεργασίες, όπως η παρακολούθηση ενός κινούμενο στόχου, η αναζήτηση πληροφοριών στο περιβάλλον, το φιλτράρισμα των άσχετων πληροφοριών κ.α. Δεν είναι τυχαίο ότι οι Αμερικανοί στρατιώτες ήδη εκπαιδεύονται χρησιμοποιώντας (και) βιντεοπαιχνίδια. [E-Science News]
  • Προσοχή με τα φώτα τη νύχτα. Έρευνες που έχουν γίνει σε χάμστερ υποστηρίζουν ότι όταν κοιμόμαστε ακόμη και υπό αμυδρό φως ο εγκέφαλος επηρεάζεται αρνητικά. Συγκεκριμένα, μετά από 8 εβδομάδες ύπνου υπό αμυδρό φως τα χάμστερ παρουσίασαν περίεργη δραστηριότητα στον ιππόκαμπο, μια περιοχή που μεταξύ άλλων σχετίζεται με την κατάθλιψη. Αν αυτό ισχύει και για τους ανθρώπους, αυτό σημαίνει πως εκτός από το ότι το νυχτερινό φως επηρεάζει τους κιρκαδιανούς ρυθμούς μας, μπορεί να προκαλέσει ακόμη και συμπτώματα κατάθλιψης. [E-Science News]
  • Ψυχο…ιστορικά

    Σαν σήμερα, στις 19 Νοεμβρίου 1901, ο John B. Watson ξεκίνησε τα πρώτα του πειράματα με ποντίκια, ερευνώντας την ικανότητα μάθησης λαβυρίνθων. Μερικά χρόνια αργότερα ο Watson θα γίνει ο ιδρυτής του αμερικανικού μοντέλου συμπεριφορισμού, μιας θεωρίας που προσπαθεί να εξηγήσει την ανθρώπινη (και μη) συμπεριφορά μέσα στα πλαίσια ενός συστήματος μάθησης, θετικής ή αρνητικής. Για παράδειγμα, μέσα στο πλαίσιο του συμπεριφορισμού οι φοβίες εξηγούνται ως αποτέλεσμα μιας διαδικασίας μάθησης στην οποία το υποκείμενο έχει συνδέσει ένα αρνητικό γεγονός με το αντικείμενο του φόβου του (π.χ. επίθεση από σκύλο οδηγεί σε φοβία για σκύλους). Ο Watson είναι ιδιαίτερα γνωστός για τα πειράματά του με τον Μικρό Άλμπερτ, στα οποία έχουμε ξανα-αναφερθεί στο παρελθόν. Φωτογραφία ]]>

    04 Αυγ 2010

    Μικρά και Ενδιαφέροντα #15

  • To Mouse Trap πήρε συνέντευξη από τον Δρ. Thomas Armstrong, συγγραφέα του βιβλίου «Neurodiversity: Discovering the Extraordinary Gifts of Autism, ADHD, Dyslexia, and Other Brain Differences«. Σε έναν κόσμο που τουλάχιστον οι μισοί από εμάς θα αναπτύξουμε κάποιου είδους ψυχική διαταραχή σε κάποια φάση της ζωής μας, είναι σημαντικό να έρθουμε σε επαφή όχι μόνο με τις δυσλειτουργίες των ψυχικά πασχόντων, αλλά και με τις θετικές ιδιαιτερότητες που μπορεί να συνοδεύουν μια ψυχική διαταραχή. [Mouse Trap]
  • Σύμφωνα με μια πρόσφατη έρευνα, τα εργαλεία που χρησιμοποιούνται (τουλάχιστον στις ΗΠΑ) για τον έλεγχο της προκατάληψης διάφορων ψυχομετρικών δοκιμασιών φαίνεται πως είναι και τα ίδια… προκατειλημμένα! Φάνηκε πως -ανάλογα με την δοκιμασία- τελικά ευνοούν συμμετέχοντες από συγκεκριμένη εθνότητα ή φύλο. [Medical News Today]
  • Ερευνητές του Πανεπιστημίου Νότινγκχαμ διεξήγαγαν μια μεγάλη έρευνα πάνω στη σχέση ψυχολογικής κατάστασης και σωματικής ανάρρωσης κατά τη διάρκεια σοβαρών ασθενειών (συγκεκριμένα διαβήτη). Αυτό που βρήκαν είναι ότι στους ασθενείς με θετική ψυχολογία οι σωματικές πληγές τείνουν να κλείνουν πιο γρήγορα. Αντίθετα, στους ασθενείς με αρνητική ψυχολογία, οι πληγές όχι μόνο δεν κλείνουν, αλλά χειροτερεύουν. Άλλη μια απόδειξη για τις ευεργετικές συνέπειες της καλής ψυχικής υγείας. [Medical News Today]
  • Ψυχο… ιστορικά

    Σαν σήμερα, στις 4 Αυγούστου 1861, στο Λονδίνο, γεννήθηκε ο Henry Head. Ο Head ήταν ένας από τους πρωτεργάτες νευρολόγους, ο οποίος μεταξύ άλλων ανακάλυψε πως τα περιφερειακά νεύρα (peripheral nerves) έχουν την δυνατότητα να αναπτύσσονται εκ νέου μετά από τραυματισμό. Μάλιστα, για να το αποδείξει αυτό, δεν δίστασε να κόψει δύο κινητικά νεύρα από το δικό του χέρι! Γενικά η δουλειά του εστίασε στην λειτουργία των κινητικών νευρώνων και στις διασυνδέσεις τους με τον εγκέφαλο και την παρεγκεφαλίδα. Πέρα από νευρολόγος όμως ο Head υπήρξε και συγγραφέας, αλλά και… ποιητής! Πέθανε τον Οκτώβριο του 1940.

    Φωτογραφία: Henry Head, Wikipedia

    ]]>