27 Αυγ 2014

Κερδισμένος ή χαμένος; Αναλαμβάνοντας τη δράση προς αυτό που θέλεις να είσαι

Σεπτέμβρης: συχνά σηματοδοτεί τα νέα ξεκινήματα στις ζωές μας. Φαίνεται ότι το διάλειμμα του καλοκαιριού είναι μια ευκαιρία να πάρουμε απόσταση από την καθημερινότητα, να χαλαρώσουμε, να ξενοιάσουμε. Και εντωμεταξύ γίνεται άλλοτε συνειδητά, άλλοτε ασυνείδητα, ένα είδος «αυτό-ανασκόπησης ζωής»: που είμαι; Πού βρίσκομαι; Είμαι καλά με αυτό που είμαι και το σημείο που βρίσκομαι; Είμαι ικανοποιημένος με τη ζωή μου; Τι θέλω να αφήσω πίσω και τι θέλω διεκδικήσω; Προς τα πού θέλω να πάω; Τι να αλλάξω ή τι να προσθέσω;

Όλα τα παραπάνω ερωτήματα μπορούν να συνοψιστούν σε ένα: είμαι ευτυχισμένος;

Επιστρέφοντας στο σπίτι

Θυμάμαι τον εαυτό μου στο παρελθόν, όταν κατά την επιστροφή μου από τις διακοπές- συνήθως στο πλοίο του γυρισμού- ένιωθα συχνά μια δυσφορία, μια βαριά διάθεση, μια αόριστη ανησυχία, μια θλίψη ενώ ταυτόχρονα κρουόταν ο κώδωνας του κινδύνου και μια φωνή φώναζε από μέσα μου «δεν θες να γυρίσεις, γιατί γυρνάς, θέλεις κι άλλο, θέλεις κι άλλο!».

Ήταν από τις φορές που όταν ξανα-αντίκριζα τον Πειραιά, ένιωθα ουσιαστικά το λεγόμενο «ψυχοπλάκωμα» και έλεγα «είναι δυνατόν να ζεις σε αυτήν τη βρωμοπόλη;;;».

Ώσπου, αποφάσισα να κατανοήσω και να μου πω το εξής: αν νιώθεις έτσι που γυρνάς, σημαίνει ότι δεν είσαι ευτυχισμένη εκεί που γυρνάς. Ότι δεν είσαι ικανοποιημένη από τη ζωή σου εκεί.

Σίγουρα δεν ήταν αυτό που είχα θελήσει για μένα, να δουλεύω έναν ολόκληρο χρόνο, περιμένοντας να χαρώ τις δεκαπέντε μέρες των διακοπών. Οι διακοπές που «δραπετεύεις». Γιατί να θέλω να «δραπετεύσω»; Μήπως ήμουν φυλακισμένη;

Κάποια στιγμή λοιπόν ορκίστηκα, ότι αυτό δεν θα ξαναγίνει. Ότι θα φτιάξω τη ζωή μου- την αληθινή, αυτή της καθημερινότητας- με τέτοιο τρόπο, ώστε όταν γυρνάω σε αυτήν, να νιώθω καλά. Ή αλλιώς, να ζω έτσι, ώστε να μη θέλω να ξεφύγω από μένα ή τη ζωή μου, αλλά να ζω. Καθημερινά.

Πήρα την αποφάση, να σταματήσω να είμαι «χαμένη» και να γίνω «κερδισμένη».

Θέλεις να είσαι κερδισμένος ή χαμένος;

Θα έχετε πιθανώς ακούσει ή διαβάσει όσους λένε ότι «την πραγματικότητά σου την φτιάχνεις εσύ». Ή, «ό,τι παίρνεις, είναι αυτό που ζήτησες». Ή , όπως λέει και η λαϊκή παροιμία «ό,τι έσπειρες, θα θερίσεις».

Πόσο δύσκολο είναι αλήθεια να το παραδεχτούμε αυτό..

Ειδικά με το βομβαρδισμό της «κρίσης» και τον πόλεμο που μας κάνουν. Γιατί μια άλλη παροιμία λέει «θέλω να αγιάσω και δεν με αφήνουν».

Δεν θα πω ότι τα πράγματα είναι ευχάριστα. Και τη στιγμή που το λέω αυτό, ακούω μια φωνή μέσα μου που μου λέει: «Δανάη μιλάς σαν «χαμένη» ! Μια χαρά τον πέτυχαν το σκοπό τους, να σε κάνουν να νομίζεις και να αισθάνεσαι ότι τα πράγματα είναι δυσάρεστα».

Και τότε λέω: τα πράγματα δεν είναι ευχάριστα, αλλά τα πράγματα θα μπορούσαν να είναι πολύ περισσότερο ευχάριστα, αν το αποφάσιζα.

Τι εννοούμε όμως όταν λέμε «κερδισμένος» και «χαμένος»;

Κερδισμένοι

Οι κερδισμένοι, είναι οι άνθρωποι που αναλαμβάνουν την ευθύνη της ζωής τους και που μπορούν να τη ζήσουν πλήρως και με αυθεντικότητα.

Όπως αναφέρουν οιDr. Muriel James & Dr. Dorothy Jongeward στο υπέροχο βιβλίο τους «Γεννήθηκες για να κερδίζεις»: «οι κερδισμένοι κάνουν με επιτυχία το βήμα από την απόλυτη αδυναμία στην ανεξαρτησία και μετά στην αλληλοεξάρτηση. Η αυτονομία δεν τους φοβίζει, και βρίσκουν τρόπους να τη διατηρούν. Οι κερδισμένοι χάνουν μερικές φορές έδαφος ή και αποτυγχάνουν. Κι ωστόσο παρά τις ατυχίες τους μπορούν να διατηρούν μια βασική αυτοπεποίθηση».

Οι κερδισμένοι δεν είναι αναγκασμένοι να κρύβονται πίσω από μάσκες. Είναι αυθόρμητοι και ο εαυτός τους. Μπορούν να θαυμάζουν και να σέβονται τους άλλους ανθρώπους, ωστόσο ποτέ δεν αφήνονται να τους καθορίζουν, να τους ταπεινώνουν, να τους υποδουλώνουν ή να τους φοβίζουν οι άλλοι.

Οι κερδισμένοι μπορούν να ζουν στο εδώ και τώρα. Γνωρίζουν το παρελθόν τους, συνειδητοποιούν και ζουν το παρόν και κοιτάζουν προς το μέλλον. Γνωρίζουν τα συναισθήματα και τα όριά τους και δεν τα φοβούνται. Μπορούν να δίνουν και να παίρνουν στοργή. Έχουν πάθος για τη ζωή, χαίρονται τη δουλειά, το παιχνίδι, το φαγητό, την παρέα, το σεξ και τη φύση.

 Οι χαμένοι

Οι χαμένοι, είναι οι άνθρωποι που – για διάφορους λόγους- απέτυχαν να δομήσουν έναν αυθεντικό εαυτό και τη βασική αίσθηση εμπιστοσύνης στη ζωή. Έτσι, σκέφτονται, αισθάνονται και δρουν παρακινούμενοι από μια θέση ανασφάλειας, φόβου και άγχους. Φορούν «προσωπεία» και αδυνατούν να είναι αυθόρμητοι και αληθινοί με τον εαυτό τους και τους άλλους. Φοβούνται να δοκιμάζουν νέα πράγματα και προσπαθούν να διατηρούν το statusquoτους. Καταπιέζουν και κρύβουν τα συναισθήματά τους.

Οι χαμένοι αποφεύγουν την ευθύνη της ίδιας της ζωής τους και τη μεταβιβάζουν στους άλλους. Ένα συνηθισμένο παιχνίδι του χαμένου είναι να κατηγορεί τους άλλους για τα «κακά που τον βρήκαν». Σπάνια ζει στο παρόν. Αντίθετα, καταστρέφει το παρόν συγκεντρώνοντας τη ματιά του στις περασμένες αναμνήσεις και τις μελλοντικές επιδιώξεις.

Ο χαμένος που ζει στο παρελθόν, συχνά θρηνεί στον τόνο του «Αν είχα…»

Αν είχα παντρευτεί κάποιον άλλο..Αν είχα καλή δουλειά…Αν είχα τελειώσει το σχολείο..Αν ήμουν όμορφος..Αν είχα καλύτερους γονείς..Αν είχα γεννηθεί πλούσιος….

Οι χαμένοι που ζουν στο μέλλον αντίθετα, ονειρεύονται κάποιο θαύμα που θα τους επιτρέψει να «ζήσουν ευτυχισμένοι», σαν περιμένοντας μια μαγική σωτηρία. Πόσο θαυμάσια θα είναι η ζωή «Όταν..»

Όταν έρθει ο πρίγκιπας ή η ιδανική γυναίκα…Όταν μεγαλώσουν τα παιδιά…Όταν βρω τη δουλειά που μου αρέσει…Όταν τελειώσω τις σπουδές μου… Όταν πάρει σύνταξη το αφεντικό…Έχω περισσότερα λεφτά…»

Άλλοι πάλι ζουν κάτω από το φόβο μιας μελλοντικής καταστροφής:

«Τι θα γίνει αν χάσω τη δουλειά μου..Τι θα γίνει αν αρρωστήσω…Τι θα γίνει αν κάνω κάποιο λάθος…Τι θα γίνει αν δεν τους αρέσω…Τι θα γίνει αν δεν τα καταφέρω..»

Οι άνθρωποι που ζουν στην αυτολύπηση, ή υπό το πρίσμα του άγχους και του φόβου, έχουν μειωμένη αντίληψη των πραγματικών καταστάσεων τις οποίες και βλέπουν από μια πρισματική παραμόρφωση. Συχνά είναι ανίκανοι να δουν μόνοι τους, να ακούσουν μόνοι τους, να αισθανθούν, να γευτούν, να αγγίξουν ή να σκεφτούν μόνοι τους.

Οι χαμένοι δε χρησιμοποιούν όπως πρέπει το μυαλό τους, αλλά το παρασύρουν προς την εκλογίκευση και τη διανοητικοποίηση. Όταν κάνει εκλογίκευση, ο χαμένος προσπαθεί να βρει δικαιολογίες για να στηρίξει τις πράξεις του. Όταν διανοητικοποιεί, προσπαθεί να μπερδέψει τους άλλους με την πολυλογία. Κατά συνέπεια ένα μεγάλο μέρος από το δυναμικό του παραμένει σε λανθάνουσα κατάσταση, απραγματοποίητο και άγνωστο.

Μια θεωρία και…στρώσιμο για δουλειά!

Πολλοί λίγοι άνθρωποι είναι εκατό τις εκατό χαμένοι ή εκατό τις εκατό κερδισμένοι. Είναι θέμα ποσοστού. Καθένας μπορεί να μάθει πώς να αποδυναμώσει τον «χαμένο» μέσα του και πώς να αναπτύξει την ικανότητά του να είναι κερδισμένος. Κατά τον Dr. Max Clayton, δύο είναι οι βασικοί λειτουργικοί ρόλοι που σε πάνε μπροστά στη ζωή: oένας θα μπορούσε να περιγραφεί ως «ο εραστής της ζωής» και ο άλλος ως «ο δημιουργικός οργανωτής».

Ο «εραστής της ζωής», περιλαμβάνει ρόλους (ή συμπεριφορές, νοοτροπίες, συναισθήματα και δράσεις), που μαρτυρούν μια κατάσταση ύπαρξης με ζωτικότητα: αίσθημα επάρκειας για τον εαυτό και ταυτόχρονα ενεργό εμπλοκή με τους συνανθρώπους μου, την κοινωνία, τον κόσμο. Όσο πιο κοντά βρίσκεσαι στο ρόλο αυτό, τόσο περισσότερο τείνεις να βιώνεις τη ζωή ως δώρο: μπορείς να είσαι ευγνώμον, να είσαι «ανοιχτός», δημιουργικός, να διατηρείς μια φρεσκάδα όπως τα παιδιά. Μπορείς να απολαμβάνεις. Είσαι συνδεδεμένος με τον εαυτό σου και το περιβάλλον. Και συνήθως έχεις ένα όραμα για τη ζωή. Σαν ποιητής.

Ο ρόλος του «δημιουργικού οργανωτή», περιλαμβάνει ρόλους (ή συμπεριφορές, νοοτροπίες, συναισθήματα και δράσεις) που μαρτυρούν μια κατάσταση ύπαρξης με δυναμισμό και αποφασιστικότητα, όπου μπορείς να οργανώνεις τη ζωή σου έτσι ώστε να φέρνεις εις πέρας τους στόχους σου. Να καταστρώνεις τα πλάνα σου, προς αυτά που θες να πετύχεις. Να δημιουργείς τις συνθήκες ώστε να τα πετύχεις. Να μπορείς να συνεργάζεσαι δημιουργικά με τους άλλους, για να τα πετύχεις. Να μπορείς να ανταπεξέρχεσαι στα εμπόδια και τις δυσκολίες που παρουσιάζονται κοκ.

Η ζωή λοιπόν, είναι ένας συνδυασμός και μια συνεχής εναλλαγή αυτών των δύο- ας πούμε ικανοτήτων, της ικανότητας να οραματίζεσαι και της ικανότητας να φτιάχνεις τα πλάνα και να μπαίνεις σε δράση ώστε να φτάνεις ή να κατευθύνεσαι προς αυτό το οποίο οραματίζεσαι. Το όραμα είναι αυτό που σε κινητοποιεί και η οργάνωση είναι η πρακτική εφαρμογή, η υλοποίηση δράσεων προς το όραμα. Χρειάζονται και τα δύο.

Προσωπικά, τα πήγαινα πολύ καλά στο ρόλο του «εραστή της ζωής», και πιο συγκεκριμένα του ποιητή που οραματίζεται, αλλά χρειαζόμουν πολλή δουλειά στους ρόλους τους σχετικούς με το δυναμισμό, την αποφασιστικότητα και την οργάνωση.

Στο γραφείο συναντώ πολλούς ανθρώπους όμως που δυσκολεύονται πολύ και στο να βρουν το κίνητρο. Το νιώθω σαν μια δυσκολία να αξιολογήσει κάποιος τη ζωή ρεαλιστικά. Να νιώσει την ομορφιά της. Ειδικά όσοι δεν είχαν δείγματα ουσιαστικής απόλαυσης και χαράς κατά τα πρώτα χρόνια της ζωής, δυσκολεύονται να πιστέψουν- και δικαίως- πόσα υπέροχα πράγματα μπορεί να είναι η ζωή, πόσα υπέροχα πράγματα υπάρχουν εκεί έξω- και εκεί μέσα.

Συνεχίζουν λοιπόν να αναπαραγάγουν αυτό που έμαθαν. Μα έτσι τα πράγματα, αν δεν πούμε ότι γίνονται χειρότερα- μένουν στάσιμα. Και συναντώ τόσους και τόσους ανθρώπους που ενώ παραπονιούνται, στην πραγματικότητα θέλουν να μείνουν στάσιμοι φοβούμενοι την αλλαγή.

Ψυχοθεραπεία και όλα τα παραπάνω!

Ας το πω απλά: Η συστηματική δουλειά που θα κάνεις με έναν ψυχοθεραπευτή θα σε βοηθήσει να κατανοήσεις καλύτερα το πού βρίσκεσαι, το πού θες να πας και θα αναδείξει τα εφόδια και τους τρόπους που έχεις για να αρχίσεις να πηγαίνεις προς τα εκεί που θες να πας. Θα σε βοηθήσει να γίνεσαι όλο και περισσότερο «κερδισμένος». Ή ακόμα πιο απλά, θα σε βοηθήσει να γίνεις πιο ευτυχισμένος.

Προσωπικά, συνειδητοποίησα τα αποτελέσματά της όταν επιστρέφοντας σπίτι από τις διακοπές, συνειδητοποίησα ξαφνικά ότι νιώθω ικανοποιημένη και ήρεμη.

Ο Σεπτέμβρης και τα νέα ξεκινήματα

Το μήνυμα που έχω να μεταφέρω είναι: «τίποτα δεν πήγε χαμένο και ποτέ δεν είναι αργά». Εξελίσσεσαι διαρκώς. Όλα έχουν νόημα. Μπορείς να γίνεσαι ενεργός για τις αλλαγές που θες στη ζωή σου. Πίστεψέ το.

Ο Chaplin μας παροτρύνει: «Ατένισε τον ουρανό. Δεν θα βρεις ποτέ ουράνια τόξα, αν κοιτάς κάτω».

Εισαγωγική Φωτογραφία

Προτεινόμενη βιβλιογραφία

  • Muriel, J. & Jongeward, D. (1971). Γεννήθηκες για να κερδίζεις. Αθήνα, ΕκδόσειςΓλάρος
  • Hay, LouiseL.(1991). Η δύναμη είναι μέσα σου. Εκδόσεις: H δυναμική της επιτυχίας.
  • Clayton, G. M. (1992) . Enhancing Life & Relationships. A role training manual. Australia: ICAPRESS
  • Osho, 2008. Ευφυΐα, η δημιουργική ανταπόκριση στο τώρα.Εκδόσεις Ρέμπελ
]]>

12 Σεπ 2012

Διάγνωση Καρκίνου και η λειτουργία των μύθων γύρω από τη νόσο

Αναδημοσίευση από GeneNutrition.gr 

Η σκέψη της αρρώστιας! Πιστεύω πως θα ήταν σημαντικό να ηρεμήσουμε τη φαντασία του ανήμπορου , έτσι ώστε τουλάχιστον να μην πρέπει να υποφέρει, όπως γίνεται μέχρι τώρα περισσότερο από τη σκέψη της αρρώστιας παρά από την ίδια την αρρώστια. Θα ήταν κάτι πολύ σημαντικό! -Νίτσε

Η στιγμή που κάποιος διαγιγνωσκεται με καρκίνο είναι συγκλονιστική. Σηματοδοτεί τόσο για το άτομο όσο και για την οικογένειά του  το πέρασμα στον κόσμο των ασθενών.

Πρόκειται για ένα συμβάν- τομή στη ζωή του μέχρι πρώτινος υγειούς ατόμου και της οικογένειάς του. Οι οικογενειακές αφηγήσεις γίνονται α- συνεχείς, καθώς πρέπει τώρα να τοποθετούνται στο “πριν ή μετά τη διάγνωση”, ενώ το άτομο ανα-βαπτίζεται κατά κάποιο τρόπο, υιοθετώντας την ταυτότητα του “καρκινοπαθούς”.

Η διάγνωση είναι σε ένα πρώτο επίπεδο ιατρική και σε ένα δεύτερο κοινωνική: αποτελεί μια συνάντηση όπου ένας τρίτος, καθόλου τυχαίος (ένας ειδικός γιατρός) επιβεβαιώνει αυτό που ο ασθενής ή η οικογένειά του ίσως υποψιαζόταν αλλά δεν τολμούσε να αρθρώσει: την ύπαρξη του καρκίνου.

Ο καρκίνος πέρα από τη σωματική του υπόσταση μπορεί να ιδωθεί και από ένα κοινωνικό πρίσμα. Στις συνειδήσεις των περισσότερων είναι άμεσα συνδεδεμένος με το θάνατο, ενώ η γλώσσα που χρησιμοποιείται για τις σχετικές περιγραφές είναι πολεμική: νικητής του καρκίνου. Η ιατρική αντιμετώπισή του είναι πολεμική επίσης (μια ομολογουμένως ακραία αλλά εύστοχη μεταφορά είναι αυτή του χημικού πολέμου, που περιγράφει φυσικά τη χημειοθεραπεία).

 Το γεγονός ότι πρόκειται για μια ασθένεια με σχεδόν άγνωστη αιτιολογία την καθιστά μυστηριώδη και οδηγεί σε αρκετές προκαταλήψεις για τους ασθενείς και τις οικογένειές τους.  Ο λαός λέει «καλύτερα να είσαι πλούσιος και υγειής παρά φτωχός και άρρωστος». Η αρρώστια είναι ένα δεινό, στο οποίο ο άνθρωπος από αρχαιοτάτων χρόνων προσπαθεί να δώσει νόημα.

Μύθοι

 Άλλοτε αποτέλεσε τιμωρία από το θεό για κάποιο προσωπικό αμάρτημα (βέβαια η έννοια της αμαρτίας έχει μεγάλη εμβέλεια, αφού ως γνωστόν κάποιος μπορεί να πληρώνει αμαρτίες άλλων), άλλωτε την «εκδίκηση του σώματος, της φύσης» για αυτά στα οποία το υποβάλλουμε (καταχρήσεις, ρύπανση ατμόσφαιρας) και  γενικά ξέσπασμα του οργανισμού μας που μας  τιμωρεί για λάθη και παραλείψεις.  Έχουμε διαβάσει ακόμ α και για χαρακτηρολογικούς τύπους που «προτιμά ο καρκίνος»: πρόκειται για άτομα που στο κυνήγι της επιτυχίας καταπιέζουν τα συναισθήματά τους, είναι άνθρωποι του πρέπει κι όχι του θέλω. Ο καρκίνος είναι στις μέρες μας η απόλυτη νόσος και το γεγονός της άγνωστης αιτιολογίας συντηρεί το μύθο του. Οι μύθοι είναι προσπάθειες απόδωσης νοήματος που βοηθούν τον άνθρωπο να αντιμετωπίσει την τυχαιότητα δίνοντάς του την (ψευδ) αίσθηση ότι τη μειώνει: αν ο καρκίνος συμβαίνει στους «ανθρώπους του πρέπει», τότε δε μπορεί να συμβεί σε μένα που είμαι «άνθρωπος του θέλω». Κατασκευάζεται με τους μύθους ένας  Άλλος που ταιριάζει με την φορτωμένη μύθους  αναπαράσταση του καρκινοπαθή που έχει ο κάθε ένας στο μυαλό του. Τελικά ο καρκινοπαθής είναι πάντα ένας  Άλλος  (αλλότριος, ξένος, μεθοριακός, κάπου ανάμεσα στη ζωή και στο θάνατο).

Αυτό γίνεται  προφανές με δραματικό τρόπο  στην αντίδραση που ακολουθεί συνήθως το πρώτο σοκ της διάγνωσης: «γιατί σε μένα», μοιάζει να αναφωνεί ο πλέον ασθενής, από μια θέση θύματος. Η συμφωνία «ο καρκινοπαθής είναι πάντα ένας Άλλος» ακυρώνεται, ο κόσμος δε μπορεί να είναι πλέον ασφαλής. Ένας καταιγισμός από αβεβαιότητα και φόβο κατακλύζει τον ασθενή και την οικογένειά του. Ο φόβος στη φάση της διάγνωσης δε σχετίζεται τόσο με σκέψεις θανάτου: αυτό που φαίνεται να φοβίζει τον ασθενή και τους οικείους του είναι η όλη πολεμική –θεραπευτική διαδικασία που στις περισσότερες περιπτώσεις έχει εμφανή συνέπειες  στη σωματική εικόνα (ωχρότητα, καχεξία, μαλλιά που πέφτουν, ακρωτηριασμός).

Φυσικά το πώς θα βιώσει ο καθένας τη διάγνωση σχετίζεται άμεσα με τους ατομικούς παράγοντες.  Η διάγνωση έρχεται στα “καλά καθούμενα”,  κάποια συγκεκριμένη χρονική στιγμή της ζωής, σε ένα συγκεκριμένο κοινωνικοοικονομικό πλαίσιο, για να διαταράξει για τα καλά σχήματα σχέσεων, πεποιθήσεων, συμπεριφορών και προσδοκιών που θεωρούνταν λίγο ως πολύ τακτοποιημένα και λειτουργικά.  Ο νεο- διαγνωσμένος ασθενής, αντιμέτωπος μέχρι τώρα με τα προσωπικά του προβλήματα και αδιέξοδα της καθημερινότητας έχει  να αντιμετωπίσει κάτι που τον ξεπερνάει: μια νόσο ωφειλώμενη σε τυχαίες μεταλλάξεις που επεκτείνεται και  η ανταπόκρισή της στη θεραπεία είναι αμφίβολη.

Έχουμε κάτι να πούμε στους ανθρώπους σε τέτοιες περιπτώσεις (ως επαγγελματίες ψυχικής υγείας) ή θα αρκεστούμε στο «καλύτερα πλούσιος και υγειής παρά φτωχός και άρρωστος»; Η αλήθεια είναι ότι η διάγνωση αποτελεί τραυματική εμπειρία για την οικογένεια η οποία χρειάζεται το χρόνο της για να ανακτήσει τον έλεγχο και να σχεδιάσει τις επόμενες κινήσεις της. Η προσέγγιση του γιατρού τόσο κατά τη διάγνωση όσο και αργότερα έχει πολύ μεγάλη σημασία. Ο ενημερωμένος ασθενής που συνεργάζεται με το γιατρό του  έχει περισσότερες πιθανότητες ψυχολογικής επιβίωσης από τον μη ενημερωμένο.

Ιδανικά ο νεο- διαγνωσμένος ασθενής θα έπρεπε να βοηθηθεί για να επιννοήσει τα νέα λόγια ή τις νέες σιωπές που θα δώσουν διέξοδο στις σκέψεις του… Τα πράγματα όμως ευτυχώς και δυστυχώς ταυτόχρονα είναι πιο πολύπλοκα:  Η διάγνωση δεν επιδρά μόνο πάνω στον καρκινοπαθή,  έρχεται να διαταράξει πλέγματα  σχέσεων και αλληλεπιδράσεις. Τα νέα λόγια και οι νέες σιωπές του ασθενή συναρθρώνονται με τα νέα λόγια και τις νέες σιωπές των οικείων του ανοίγοντας την αυλαία σε μια σκηνή στοιχειωμένη απο κραυγές και ψίθυρους όπου θα λάβει χώρα ένα δράμα άλλωτε μεγαλύτερης κι άλλοτε μικρότερης διάρκειας.

Εισαγωγική Φωτογραφία

]]>

10 Αυγ 2008

Αντιμετωπίζοντας τη ζωή: διάγνωση θανατηφόρας ασθένειας

Κατά την άποψή μου, μία από τις πιο ψυχοφθόρες ειδικότητες της ψυχολογίας είναι η Ψυχολογία Υγείας. Οι ειδικευμένοι Ψυχολόγοι Υγείας μεταξύ άλλων έχουν να φέρουν εις πέρας μια πολύ δύσκολη αποστολή, η οποία δεν είναι άλλη από την ανακοίνωση των κακών νέων (π.χ. διάγνωση θανατηφόρας ασθένειας) στον ίδιο τον ασθενή. Ένα εξίσου δύσκολο έργο των ειδικών αυτών όμως είναι και η συνοδεία του ατόμου προς το προδιαγεγραμμένο τέλος του.

Σε αυτό το post θα κάνουμε  μια πολύ σύντομη αναφορά στις βασικές ανάγκες του ατόμου που αντιμετωπίζει τον θάνατό του, τα στάδια από τα οποία περνάει μέχρι να αποδεχτεί την κατάστασή του, με την ελπίδα πως ακόμη και η ελάχιστη γνώση γύρω από το θέμα αυτό μπορεί να γίνει το έναυσμα για μια ψυχικά καλύτερη αντιμετώπιση του θανάτου.

Ο θάνατος αποτελεί τον τελικό προορισμό όλων μας και είναι φυσικό η αποδοχή του να είναι μια δύσκολη υπόθεση, είτε πρόκειται για τον θάνατο δικών μας ανθρώπων, είτε -πολύ περισσότερο- τον δικό μας. Η γνώση των αναγκών και της πιθανής πορείας που ακολουθούν όσα άτομα γνωρίζουν εκ των προτέρων την προδιαγεγραμμένη πορεία τους είναι πολύ σημαντική ώστε να είμαστε σε θέση να προσφέρουμε στο μέγιστο δυνατόν την συμπαράστασή και την κατανόησή μας με απώτερο σκοπό να βοηθήσουμε τα άτομα αυτά στο δύσκολο ταξίδι τους.

Οι ανάγκες του ασθενή με τερματική ασθένεια

Ο Charles Corr αναφέρει πως το άτομο που πεθαίνει καλείται να αντιμετωπίσει διαφορετικούς στόχους σε πολλαπλά επίπεδα στη ζωή του.

Αρχικά, όσον αφορά τον οργανικό τομέα, καλείται να αντιμετωπίσει τις βασικές βιολογικές ανάγκες, όπως η διατροφή, αλλά και τα οργανικά προβλήματα που ενδέχεται να οφείλονται στην ασθένεια (π.χ. πόνος). Το άτομο μπορεί αρχικά να είναι σε θέση να καλύψει αυτές τις ανάγκες μόνο του, αλλά όσο προχωράει η ασθένεια μπορεί οι ικανότητές του να μειώνονται δραστικά, με αποτέλεσμα από ένα σημείο και μετά να χρειάζεται την βοήθεια τρίτων για να καλύψει αυτές τις βασικές ανάγκες.

Ο δεύτερος τομέας είναι ο ψυχολογικός, όπου ο ασθενής πρέπει να καλύψει τις ανάγκες του για ασφάλεια, την αίσθηση της αυτονομίας, αλλά και την ανάγκη του για άντληση δύναμης από τις μικρές καθημερινές χαρές της ζωής, κάτι που ενισχύει την αυτοεκτίμησή του. Το χειρότερο που μπορούμε να κάνουμε για ένα άτομο με τερματική ασθένεια είναι να το αναγκάσουμε να ζήσει σε ένα ασταθές και εκρηκτικό περιβάλλον ή να του στερήσουμε τη δυναότητα να περιποιείται το ίδιο τον εαυτό του, όπως έκανε σε όλη του τη ζωή. Η αίσθηση ότι βασίζεσαι σε τρίτα άτομα για να επιβιώσεις μπορεί να γίνει πολύ ασφυκτική και δυσάρεστη, ιδιαίτερα για άτομα που δεν έχουν συνηθίσει σε τέτοιου είδους φροντίδα.

Ένας τρίτος τομέας αναγκών είναι ο κοινωνικός, όπου το άτομο νοιώθει την ανάγκη να εξασφαλίσει, να διατηρήσει ή ακόμη και να αναπτύξει σχέσεις με τον περίγυρό του, πράγματα πολύ σημαντικά για τον ίδιο στη συγκεκριμένη φάση της ζωής του. Οι ασθενείς πολύ συχνά δηλώνουν πως αυτό που φοβούνται η μοναχική πορεία προς το θάνατο. Καθώς ο θάνατος των άλλων μας φέρνει αντιμέτωπους με πάρα πολλές σκέψεις γύρω από τον δικό μας μελλοντικό θάνατο συνήθως έχουμε την τάση να αποφεύγουμε άτομα που αντιμετωπίζουν μια θανατηφόρα ασθένεια (κάτι που εκδηλώνεται συνήθως ως ασυνείδητος μηχανισμός άμυνας). Αυτό φυσικά είναι λάθος, καθώς αυτό που έχουν ανάγκη οι ασθενείς είναι να χαρούν τις κοινωνικές τους σχέσεις, να εκφράσουν τα συναισθήματά τους για αυτές ή ακόμη και να αποχαιρετήσουν τους αγαπημένους τους ανθρώπους.

Βλέπουμε δηλαδή πως το άτομο που πεθαίνει βρίσκεται σε συνεχή αλληλεπίδραση με το περιβάλλον του και, γι, αυτό, επηρεάζεται από τον τρόπο που τον αντιμετωπίζουν τα άτομα του περίγυρού του. Επομένως θα πρέπει η προσοχή μας να είναι στραμμένη, εκτός από τον ασθενή, και στα άτομα με τα οποία έρχεται σε επαφή, είτε αυτά είναι συγγενείς και φίλοι, είτε το ίδιο το ιατρικό προσωπικό.

Τέλος, ο πνευματικός τομέας, είναι ο τομέας όπου ο ασθενής προσπαθεί να δώσει νόημα στη ζωή του, αντλώντας δύναμη από τις κατάλληλες πνευματικές πηγές. Οι θρησκείες συχνά αποτελούν ένα καταφύγιο των ασθενών καθώς προσφέρουν έτοιμες απαντήσεις σε πολλά σημαντικά ερωτήματα που έχουμε όλοι μας γύρω από το νόημα της ζωής και την φύση του θανάτου. Φυσικά άλλα άτομα αποφεύγουν την επαφή με την θρησκεία μιας κ βρίσκουν το νόημα της ζωής σε εντελώς ανθρώπινες καταστάσεις, όπως η προσφορά αγάπης ή γνώσης/σοφίας, άλλα στην υστεροφημία (ακόμη και μέσω των παιδιών τους) κτλ. Ακόμη και αν διαφωνούμε κάθετα με τις επιλογές του ατόμου θα πρέπει να τις σεβαστούμε απόλυτα από τη στιγμή που προσφέρουν ουσιαστική παρηγοριά στον ίδιο τον ασθενή.

Πολύ γενικά θα λέγαμε πως δεν πρέπει να ξεχνάμε πως κάθε άτομο παραμένει ένας ζωντανός οργανισμός, ακόμη και όταν είναι στα τελευταία στάδια της ζωής του, καθώς και ότι ο ασθενής έχει την ανάγκη να επιλύσει ορισμένες εκκρεμότητες πριν πεθάνει. Επίσης πρέπει να τονιστεί πως είναι σημαντικό να ακούμε προσεκτικά τον ασθενή και να καθοδηγούμαστε από τον ίδιο στην βοήθεια που του προσφέρουμε καθώς αυτό ενισχύει την αυτοπεποίθησή του, αφήνοντάς τον να πάρει ο ίδιος αποφάσεις για την ζωή του.

Τα πέντε στάδια προς την αποδοχή της θανατηφόρας ασθένειας

Η Δρ Elisabeth Kübler-Ross αναγνώρισε πέντε βασικά στάδια από τα οποία περνάει ένα άτομο το οποίο πρόκειται να πεθάνει, η γνώση των οποίων βοηθά το ιατρικό προσωπικό ή/και τα άτομα που συντροφεύουν τον ασθενή προς το τέλος να αντιμετωπίσουν τον ίδιο αλλά και τις όποιες ανησυχίες και ανάγκες του, ανάλογα με το στάδιο στο οποίο βρίσκεται. Δεν περνάνε όλα τα άτομα απαραίτητα από όλα τα στάδια, αλλά η σειρά με την οποία εμφανίζονται είναι -συνήθως- σταθερή, μιας και παρουσιάζεται μια λογική συνέχεια στην διεργασία της θανατηφόρας ασθένειας.

Το πρώτο στάδιο από το οποίο περνάει ένας ασθενής αφού πληροφορηθεί για τον επικείμενο θάνατό του είναι το στάδιο της άρνησης, όπου το άτομο δεν δέχεται καμία πληροφορία, φράζοντας ουσιαστικά την ροή τους. Το άτομο αρνείται την πραγματικότητα και δεν δέχεται ότι αυτό συμβαίνει στον ίδιο. Μπορεί να μιλάει για πολλαπλά ιατρικά λάθη, να προσπαθεί να αποφύγει πάση-θυσία την ιδέα του θανάτου και να προσπαθεί να συνεχίσει την ζωή του σαν να μην συμβαίνει τίποτα, κάτι που φυσικά είναι εν τέλει ψυχοφθόρο.

Έπεται το στάδιο του θυμού, όπου το άτομο εμφανίζει μια έκρηξη συναισθημάτων και παρουσιάζει επιθετική διάθεση απέναντι σε πρόσωπα, αλλά και καταστάσεις. Σε αυτό το στάδιο το άτομο μπορεί να παρουσιάσει μια αναίτια και πάρα πολύ εχθρική στάση απέναντι σε όλους και όλα, άσχετα αν συνδέονται ή όχι με την κατάστασή του. Για την ακρίβεια ο θυμός εξωτερικεύεται σε παντελώς άσχετα μικροπράγματα της καθημερινότητας όπως ένας μη τέλειος πρωινός καφές ή μια αργοπορία στο δρόμο. Φυσικά η ουσιαστική αιτία που «όλα του φταίνε» είναι πολύ βαθύτερη και ουσιαστικότερη, αλλά είναι δύσκολο στο άτομο να την επεξεργαστεί, μιας και έχει προηγηθεί το στάδιο της άρνησης οπότε και η ασθένεια βρίσκεται έτσι και αλλιώς στο βάθος μιας μικρής γωνιάς του μυαλού τους.

Τρίτο παρουσιάζεται το στάδιο της διαπραγμάτευσης. Σε αυτό το στάδιο το άτομο προσπαθεί να αποφύγει τις αρνητικές συνέπειες της κατάστασης την οποία πρέπει να δεχτεί και κρύβει μια ελπίδα ότι η κατάσταση μπορεί να είναι αντιστρέψιμη, επομένως την δέχεται υπό όρους. Αυτό το στάδιο είναι ένα πρώιμο βήμα πριν την αποδοχή και προσφέρει μια πολύ καλή ευκαιρία για παρέμβαση από το ιατρικό προσωπικό το οποίο μπορεί να προσφέρει συμβουλές και να ενημερώσει το άτομο με περισσότερη ευκολία σε σχέση με πριν. Το άτομο είναι δεκτικό στις αλλαγές που απαιτούνται για την αντιμετώπιση της ασθένειας και είναι έτοιμο να αρχίσει να δουλεύει ουσιαστικά πάνω στο πρόβλημά του.

Μετά από τα τρία στάδια της άρνησης, του θυμού, και της διαπραγμάτευσης, το άτομο περνάει στο στάδιο της κατάθλιψης, όπου δεν βλέπει καμία ελπίδα για την κατάστασή του και βλέπει το τέλος να έρχεται απειλητικό. Πριν την αποδοχή το άτομο χρειάζεται χρόνο για να κοιτάξει την ζωή του, να ζυγίσει την κατάσταση στην οποία βρίσκεται και να θρηνήσει τον ίδιο του το θάνατο αν χρειαστεί. Είναι φυσικό σε αυτή τη φάση το άτομο να μιλάει με πολύ μελανά χρώματα για το μέλλον, να αποφεύγει κοινωνικές δραστηριότητες και επαφές αλλά και να παρουσιάζει μια μειωμένη ενέργεια. Απλά χρειάζεται το χρόνο του.

Τέλος, το άτομο φτάνει στο επιθυμητό στάδιο της αποδοχής όπου ανασυγκροτείται, βάζει τη ζωή του και τις σκέψεις του σε τάξη, βοηθάει και τους άλλους να αποδεχτούν την πραγματικότητα και είναι έτοιμο να δεχτεί πλήρως την βοήθεια που μπορούν να του προσφέρουν οι ειδικοί. Πολλοί ασθενείς με τερματικές ασθένειες μιλάνε για μια κατάσταση όπου νιώθουν πιο ζωηροί και γεμάτοι ενέργεια, αλλά και ανάγκη να ρουφήξουν την ζωή γύρω τους. Μερικοί μιλάνε ακόμη και για μια έκρηξη «σοφίας» και αλλαγή 180 μοιρών όσων αφορά τον τρόπο με τον οποίο βλέπουν τον θάνατό τους. Είναι αυτό που εννοεί και ο Γιάλομ όταν λέει πως «ενώ η φύση του θανάτου μας καταστρέφει, η ιδέα του μπορεί να μας σώσει».

Το έργο της δρ. Kübler-Ross είναι πραγματικά εξαίρετο και θα πρέπει να διαβαστεί από όλους όσοι ενδιαφέρονται άμεσα και επιστημονικά για το θέμα του θανάτου. Φυσικά ένας ακόμη συγγραφέας/ψυχίατρος τον οποίο θα πρότεινα σε όλους είναι ο δρ. Irvin Yalom, ο οποίος έχει γράψει αρκετά βιβλία για το θέμα των ψυχολογικών (κυρίως) αναγκών των ατόμων που αντιμετωπίζουν τον θάνατο. Δύο από τα βιβλία του που θα πρότεινα είναι το απολύτως εξειδικευμένο βιβλίο «Starring at the Sun. Overcomming the Terror of Death«, αλλά και το «Η θεραπεία του Σόπενάουερ» το οποίο είναι ένα λογοτεχνικό έργο με πάρα πολλά εμφανή σημεία εκβάθυνσης στο θέμα της στήριξης των ατόμων με τερματικές ασθένειες.

Το τελικό μήνυμα που θα ήθελα να περάσω με αυτή εδώ την εγγραφή είναι πως όσο και αν ο θάνατος είναι ένα θέμα ταμπού για τις όλες τις κοινωνίες, ωστόσο είναι και αυτός μια πολύ σημαντική πτυχή της ζωής μας η οποία είναι παρούσα σε όλους μας. Δεν πρέπει να αποφεύγουμε την αντιμετώπισή του και την λογική επεξεργασία του, αλλιώς απλά κάνουμε τα πράγματα χειρότερα. Φυσικά η αποδοχή της θνητής φύσης μας και η στήριξη των ατόμων με τερματικές ασθένειες σε καμία περίπτωση δεν πρέπει να ισούται με τυφλή αποδοχή της κατάστασης. Ίσα – ίσα η ελπίδα πεθαίνει πάντα τελευταία.

Βιβλιογραφία

  • Bacqué, M. F. (2004). Πένθος και υγεία: Άλλοτε και σήμερα. (2η έκδ.) Αθήνα: Εκδόσεις Θυμάρι
  • Kübler-Ross, E. (1975). Death: The final stage of growth. New Jersey: Prentice-Hall, Inc.

Φωτογραφία

]]>