14 Ιούλ 2013

Σαμ Χάρις: Η επιστήμη μπορεί να δώσει απαντήσεις ηθικής

Ο Σαμ Χάρις είναι από τους πιο γνωστούς νευροεπιστήμονες, με ένα πλούσιο ερευνητικό και συγγραφικό έργο γύρω από θέματα όπως είναι η ηθικότητα και η θρησκευτική πίστη. Έχει γράψει ένα μεγάλο αριθμό εκλαϊκευμένων βιβλίων γύρω από αυτά τα θέματα, ενώ έχει εμφανιστεί σε πολλές τηλεοπτικές και διαδικτυακές εκπομπές προσπαθώντας να προωθήσει τον σκεπτικισμό και την επιστήμη ως τα μέσα με τα οποία μπορούμε να αντιληφθούμε την αλήθεια και να φτάσουμε σε μια βαθύτερη κατανόηση για τον κόσμο και την ίδια μας την ύπαρξη.

Στο βίντεο που ακολουθεί από το TED, ο Χάρις παρουσιάζει το θέμα το οποίο τον απασχολεί στο τελευταίο του βιβλίο «The Moral Landscape«: είναι δυνατόν η επιστήμη να δώσει απαντήσεις σε θέματα ηθικής; Μπορούμε να βασιστούμε σε κάποιες επιστημονικές μεθόδους, ώστε να βγούμε από κάποιο ηθικό δίλλημα; Σύμφωνα με τον ίδιο, η απάντηση είναι καταφατική, αν και εφόσον αποδεχτούμε ότι όλη η ανθρωπότητα έχει ένα κοινό έδαφος για να απαντήσει σε αυτά τα ερωτήματα: τη λογική.

Το κείμενο που ακολουθεί του βίντεο είναι η απομαγνητοφώνηση της παρουσίασης. Ο υποτιτλισμός και η απομαγνητοφώνηση έγινε από την ελληνική εθελοντική μεταφραστική ομάδα του TED.

Θα σας μιλήσω σήμερα για τη σχέση μεταξύ επιστήμης και ανθρώπινων αξιών. Είναι ευρέως διαδεδομένο ότι τα ερωτήματα ηθικής, ερωτήματα για το καλό και το κακό, το σωστό και το λανθασμένο, είναι ερωτήματα για τα οποία η επιστήμη δεν έχει επίσημη άποψη. Θεωρείται ότι η επιστήμη μπορεί να μας βοηθήσει να κατανοήσουμε τι εκτιμούμε, αλλά ποτέ δεν θα μπορέσει να μας πει τι θα έπρεπε να εκτιμούμε. Συνεπώς, οι περισσότεροι άνθρωποι…Νομίζω ότι οι περισσότεροι άνθρωποι εδώ, θεωρούν πως η επιστήμη δεν θα μπορέσει ποτέ να απαντήσει τα πιο σημαντικά ερωτήματα στην ζωή των ανθρώπων, ερωτήματα όπως: «Για ποια πράγματα αξίζει να ζεις;» «Για ποια πράγματα αξίζει να πεθαίνει κανείς;» «Από τι συνίσταται η «καλή» ζωή;»

Οπότε, θα επιχειρήσω να εξηγήσω πως αυτό είναι μια πλάνη και πως η διάκριση μεταξύ επιστήμης και ανθρώπινων αξιών είναι μια πλάνη. Και αρκετά επικίνδυνη μάλιστα, ειδικά σε αυτό το σημείο της ανθρώπινης ιστορίας. Λέγεται συχνά ότι η επιστήμη δεν μπορεί να μας δώσει ένα θεμέλιο ηθικής και ανθρώπινων αξιών, διότι η επιστήμη ασχολείται με δεδομένα και φαίνεται πως τα δεδομένα ανήκουν σε διαφορετική σφαίρα απ’ ότι οι αξίες. Επίσης, θεωρείται ότι δεν υπάρχει μια περιγραφή του Είναι του κόσμου η οποία μπορεί να μας πως ο κόσμος θα έπρεπε να είναι. Όμως νομίζω ότι αυτό δεν είναι αληθές. Οι αξίες αποτελούν ένα συγκεκριμένο είδος δεδομένων. Είναι τα δεδομένα όσον αφορά την ευημερία των ενσυνείδητων πλασμάτων.

Γιατί συμβαίνει να μην έχουμε ηθικές υποχρεώσεις απέναντι στις πέτρες; Γιατί δε νιώθουμε συμπόνοια για τις πέτρες; Επειδή δεν νομίζουμε ότι οι πέτρες μπορούν να υποφέρουν. Και αν είμαστε περισσότερο ευαισθητοποιημένοι για τους συγγενείς μας πιθήκους απ’ ότι είμαστε για τα έντομα, το οποίο ισχύει άλλωστε, συμβαίνει γιατί νομίζουμε ότι εκτίθενται σε μεγαλύτερο εύρος ευτυχίας και πόνου. Τώρα, το κρίσιμο στοιχείο που παρατηρούμε εδώ είναι ότι αυτό είναι ένας πραγματολογικός ισχυρισμός: Είναι κάτι για το οποίο θα μπορούσαμε να κάνουμε λάθος ή όχι. Και αν έχουμε παρερμηνεύσει τη σχέση μεταξύ βιολογικής πολυπλοκότητας και των δυνατοτήτων βιώματος, τότε μπορεί να κάνουμε λάθος και για τον εσωτερικό κόσμο των εντόμων.

Και δεν υπάρχει κάποια ιδέα, κάποια εκδοχή ανθρώπινης ηθικής και ανθρώπινων αξιών, που να έχω ποτέ συναντήσει, η οποία κάποια στιγμή να μην περιορίστηκε στο να μας απασχολεί για το ενσυνείδητο βίωμα και των πιθανών αλλαγών του. Ακόμη και αν προσλαμβάνεις τις αξίες σου από την θρησκεία, ακόμη και αν πιστεύεις ότι το καλό και το κακό τελικώς συνδέονται με καταστάσεις μετά θάνατον — είτε με την αιώνια ευτυχία δίπλα στο Θεό είτε με αιώνια βάσανα στην κόλαση – θα εξακολουθείς να απασχολείσαι με τη συνείδηση και τις αλλαγές της. Και το να λες ότι αυτές οι αλλαγές θα παραμείνουν μετά θάνατον είναι από μόνο του πραγματολογικός ισχυρισμός ο οποίος, φυσικά, μπορεί να είναι αληθινός ή όχι.

Τώρα για να μιλήσουμε σχετικά με τις συνθήκες ευημερίας σε αυτή τη ζωή, για τους ανθρώπους, γνωρίζουμε ότι υπάρχει ένα συνεχές για αυτά τα στοιχεία. Γνωρίζουμε ότι είναι δυνατό να ζεις σε ένα αποτυχημένο κράτος, όπου ότι είναι να πάει στραβά, πηγαίνει στραβά – όπου οι μητέρες δεν μπορούν να θρέψουν τα παιδιά τους, όπου οι άγνωστοι δεν μπορούν να βρουν μια βάση ειρηνικής συνεργασίας και ο κόσμος δολοφονείται αδιακρίτως. Και γνωρίζουμε ότι είναι δυνατό να προχωρήσουμε σε αυτό το συνεχές προς κάτι λίγο πιο ειδυλλιακό, σε ένα μέρος όπου ένα συνέδριο όπως αυτό είναι εφικτό.

Και γνωρίζουμε – γνωρίζουμε – ότι υπάρχουν σωστές και λανθασμένες απαντήσεις ως προς το πως να πάμε σε αυτό το χώρο. Το να βάλουμε χολέρα στο νερό θα ήταν μια καλή ιδέα; Πιθανόν όχι. Θα ήταν καλή ιδέα για όλους να πιστεύουν στο κακό μάτι, έτσι ώστε όταν τους συμβαίνουν άσχημα πράγματα να ρίχνουν αμέσως το φταίξιμο στους γείτονες; Πιθανόν όχι. Υπάρχουν αλήθειες να μαθευτούν για το πως μπορούν οι ανθρώπινες κοινωνίες να ανθίσουν, είτε τις καταλαβαίνουμε αυτές τις αλήθειες ή όχι. Και η ηθική σχετίζεται με αυτές τις αλήθειες.

Έτσι, μιλώντας για αξίες, μιλούμε και για δεδομένα. Τώρα, η κατάσταση μας στον κόσμο μπορεί να κατανοηθεί σε πολλά επίπεδα – κυμαινόμενοι από το επίπεδο του γονιδιώματος έως το επίπεδο των οικονομικών συστημάτων και των πολιτικών διακανονισμών. Αλλά εάν θα μιλήσουμε για την ανθρώπινη ευημερία είναι απαραίτητο να μιλήσουμε για τον ανθρώπινο εγκέφαλο. Επειδή γνωρίζουμε ότι η εμπειρία μας για τον κόσμο και τον εαυτό μας μέσα του πραγματοποιείται μέσα στον εγκέφαλο – ότι και αν συμβαίνει μετά το θάνατο. Ακόμη και αν ο βομβιστής αυτοκτονίας, πάρει τις 72 παρθένες στη μετά θάνατον ζωή, σε αυτή τη ζωή, η προσωπικότητά του – η σχετικά ατυχής προσωπικότητά του – είναι ένα προϊόν του εγκεφάλου του. Έτσι – η συμβολή του πολιτισμού – εάν ο πολιτισμός μας αλλάζει, και πράγματι το κάνει, μας αλλάζει μέσω του εγκεφάλου μας. Επομένως οποιαδήποτε πολιτιστική μεταβολή και αν προκαλεί την ακμή των ανθρώπων μπορεί, τουλάχιστον κατ’ αρχήν, να κατανοηθεί στο γενικότερο πλαίσιο μιας ωριμάζουσας επιστήμης του νου – νευροεπιστήμη, ψυχολογία, κτλ.

Επομένως, αυτό για το οποίο μιλώ είναι ότι η αξία μπορεί να αναχθεί σε δεδομένα -δεδομένα ενσυνείδητων βιωμάτων – ενσυνείδητων όντων. Επομένως μπορούμε να οραματιστούμε ένα χώρο πιθανών αλλαγών στο βίωμα αυτών των όντων. Και βλέπω αυτόν το χώρο σαν κάποιου είδους ηθικά τοπία, με διακυμάνσεις που αντιστοιχούν σε διαφορές στην ευημερία των ενσυνείδητων πλασμάτων, συγχρόνως προσωπικά και συλλογικά. Και εκείνο που πρέπει να παρατηρήσουμε είναι ότι πιθανόν να υπάρχουν καταστάσεις ανθρώπινης ευημερίας στις οποίες σπάνια έχουμε πρόσβαση, στις οποίες λίγοι έχουν πρόσβαση. Και αυτές αναμένουν να τις ανακαλύψουμε. Ίσως κάποιες από αυτές τις καταστάσεις μπορούν να ορθά να ονομαστούν μυστικιστικές ή πνευματικές. Ίσως να υπάρχουν και άλλες καταστάσεις στις οποίες δεν έχουμε πρόσβαση δεδομένης της κατασκευής του μυαλού μαςόμως, είναι πιθανό άλλα μυαλά να μπορέσουν να τις ανακαλύψουν.

Τώρα ας γίνω σαφής σε αυτά που δεν λέω. Δεν λέω ότι η επιστήμη μπορεί να εγγυηθεί την χαρτογράφηση αυτού του χώρου ή ότι θα έχουμε επιστημονικές απαντήσεις σε κάθε εικάσιμο ηθικό ερώτημα. Δεν νομίζω, για παράδειγμα, ότι κάποια μέρα θα συμβουλεύεσαι έναν υπερυπολογιστή για να μάθεις εάν θα έπρεπε να κάνεις δεύτερο παιδί ή εάν θα έπρεπε να βομβαρδίσεις τις πυρηνικές εγκαταστάσεις του Ιράν, ή εάν θα μπορείς να βάλεις στα εταιρικά έξοδά το κόστος του TED. (Γέλια) Αλλά εάν οι ερωτήσεις επηρεάζουν την ανθρώπινη ευημερία τότε έχουν απαντήσεις, είτε μπορούμε να τις βρούμε είτε όχι. Και μόνο η παραδοχή αυτού – η παραδοχή της ύπαρξης σωστών και λανθασμένων απαντήσεων στο ερώτημα του πως μπορούν οι άνθρωποι να ακμάσουν – θα αλλάξει τον τρόπο που μιλούμε για την ηθική και θα αλλάξει τις προσδοκίες της ανθρώπινης συνεργασίας στο μέλλον.

Για παράδειγμα, υπάρχουν 21 πολιτείες στην Αμερική όπου η σωματική τιμωρία στο σχολείο είναι νόμιμη: είναι νόμιμο δηλαδή για ένα δάσκαλο να χτυπάει ένα παιδί με ένα ξύλο, δυνατά, προκαλώντας μελανιές και κάλους ή ακόμη και κοψίματα στο δέρμα. Και αρκετές εκατοντάδες χιλιάδες παιδιά, κατά λάθος, υποβάλλονται σε αυτό κάθε χρόνο. Οι θέσεις αυτών των πεφωτισμένων περιοχών, νομίζω, δεν θα σας εκπλήξει. Δεν μιλάμε για το Κοννέκτικατ.

Και η λογική πίσω από αυτήν την συμπεριφορά είναι σαφώς θρησκευτική. Ο Ίδιος ο Δημιουργός του σύμπαντος μας είπε να χρησιμοποιούμε τη ράβδο, ώστε να μη κακομάθει το παιδί: Αυτό βρίσκεται στις Παροιμίες 13, 20 και νομίζω στην 23. Όμως μπορούμε να κάνουμε την ευνόητη ερώτηση: Έιναι καλή ιδέα, γενικά, να υποβάλουμε τα παιδιά στον πόνο τη βία και τη δημόσια ταπείνωση ως μέσο ενθάρρυνσης της υγειούς συναισθηματικής ανάπτυξης και καλής συμπεριφοράς; (Γέλια) Υπάρχει καμία αμφιβολία πως αυτή η ερώτηση έχει απάντηση και πως αυτή έχει σημασία;

Πολλοί από εσάς ανησυχείτε ότι αυτή η έννοια της ευημερίας δεν μπορεί να προσδιοριστεί και φαινομενικά είναι διαρκώς ανοιχτή σε επανερμήνευση. Επομένως, πως γίνεται να υπάρξει μια αντικειμενική ερμηνεία της ευημερίας; Σκεφτείτε κατ’ αναλογία την έννοια της σωματικής υγείας. Η έννοια της σωματικής υγείας δεν είναι καθορισμένη. Όπως ακούσαμε από τον Μάϊκλ Σπέκτερ, έχει αλλάξει διαχρονικά. Όταν φτιάχτηκε αυτό το άγαλμα, ο μέσος όρος προσδόκιμου ζωής ήταν πιθανόν τα 30 χρόνια. Τώρα είναι κοντά στα 80 στον αναπτυγμένο κόσμο. Μπορεί να έρθει ο καιρός όπου θα παρέμβουμε στα γονιδιώματά μας με τέτοιο τρόπο όπου, το να μην μπορείς να τρέχεις μαραθώνιο στην ηλικία των 200 ετών να θεωρείται μια σοβαρή αδυναμία. Ο κόσμος θα σου προσφέρει δωρεές όταν θα είσαι σε αυτή την κατάσταση. (Γέλια)

Παρατηρείστε το γεγονός ότι η έννοια της υγείας είναι ανοιχτή, αληθινά ανοιχτή για αναθεώρηση χωρίς να την κάνει κενή. Η διαφορά μεταξύ ενός υγειούς ανθρώπου και ενός πεθαμένου είναι τόσο ξεκάθαρη και παρεπόμενη όσο κάθε άλλη που γίνεται στην επιστήμη. Άλλο ένα αξιοσημείωτο στοιχείο είναι ότι υπάρχουν αρκετά άκρα στο ηθικό τοπίο. Μπορεί να υπάρχουν ισότιμοι τρόποι να ευδοκιμούμε: μπορεί να υπάρχουν ισότιμοι τρόποι να οργανωθεί η ανθρώπινη κοινωνία έτσι ώστε να μεγιστοποιηθεί η ανθρώπινη ακμή.

Τώρα, αυτό γιατί να μην μπορεί υποτιμήσει μια αντικειμενική ηθική; Σκεφτείτε πως μιλάμε για το φαγητό: Δεν θα προσπαθήσω να επιχειρηματολογήσω για το ότι πρέπει να υπάρχει κάποιο σωστό είδος φαγητού που πρέπει να τρώμε. Υπάρχει ξεκάθαρα ένα εύρος υλικών που αποτελούν υγιή φαγητά. Ωστόσο υπάρχει ξεκάθαρη διάκριση μεταξύ φαγητού και δηλητηρίου. Το γεγονός ότι υπάρχουν αρκετές σωστές απαντήσεις στη ερώτηση, «Τί είναι φαγητό;» δεν μας δελεάζει στο να πούμε ότι δεν υπάρχουν αλήθειες να αναδυθούν, για την ανθρώπινη διατροφή. Πολλοί άνθρωποι ανησυχούν ότι μια οικουμενική ηθική θα απαιτήσει ηθικές αντιλήψεις που δεν χωρούν εξαιρέσεις.

Ετσι, για παράδειγμα, εάν είναι πραγματικά λάθος το να ψεύδεσαι, πρέπει πάντα να είναι λάθος σαν πράξη και αν μπορείς να βρεις μια εξαίρεση σε αυτό τότε δεν θα πρέπει να υπάρχουν ηθικές αλήθειες. Γιατί να το σκεφτούμε αυτό; Σκεφτείτε κατ’ αναλογία το σκάκι. Τώρα, εάν θέλεις να παίξεις καλό σκάκι, η αρχή: «Μη χάσεις τη Βασίλισσα», είναι καλό να τηρηθεί. Όμως σαφώς επιτρέπει τις εξαιρέσεις. Υπάρχουν στιγμές όπου το να χάσεις τη Βασίλισσα είναι η πιο ευφυής κίνηση. Υπάρχουν στιγμές όπου είναι η μόνη καλή κίνηση που μπορείς να κάνεις. Και όμως, το σκάκι είναι ένας χώρος τέλειας αντικειμενικότητας. Το γεγονός ότι υπάρχουν εξαιρέσεις εδώ δεν το αλλάζει καθόλου.

Αυτό μας οδηγεί σε εκείνες τις κινήσεις που οι άνθρωποι συνηθίζουν να κάνουν όταν βρίσκονται στην ηθική σφαίρα. Σκεφτείτε το πρόβλημα των γυναικών με το σώμα τους: Τι μπορείς να κάνεις με αυτά; Ένα πράγμα που μπορείς να κάνεις, είναι να τα καλύψεις πλήρως. Αυτή είναι η θέση, γενικώς, της διανοητικής μας κοινωνίας ότι ενώ δεν μας αρέσει αυτό, μπορεί να το θεωρούμε «λάθος» στη Βοστώνη ή το Πάλο Άλτο, αλλά ποιοί είμαστε εμείς που θα πούμε ότι οι περήφανοι κάτοικοι μιας αρχαίας κουλτούρας κάνουν λάθος στο να υποχρεώνουν τις γυναίκες και τις κόρες τους στο να ζουν σε υφασμάτινα σακιά; Και ποιοι είμαστε εμείς που θα πούμε ότι κάνουν λάθος να τις χτυπούν με ατσάλινα καλώδια ή να τους ρίχνουν οξύ μπαταρίας στο πρόσωπό τους αν αρνηθούν το προνόμιο του να περιορίζονται με αυτόν τον τρόπο;

Ποιοι είμαστε εμείς που δεν θα το πούμε αυτό; Γιατί να προσποιούμαστε ότι γνωρίζουμε τόσα λίγα για την ανθρώπινη ευδαιμονία ώστε να μην κρίνουμε πρακτικές σαν αυτές; Και δεν μιλάω για το εθελοντικό φόρεμα της μπούρκας – για εμένα, οι γυναίκες θα έπρεπε να φοράνε ότι θέλουν. Αλλά τι σημαίνει εθελούσιο σε μια κοινωνία όπου, όταν ένα κορίτσι βιάζεται, η πρώτη παρόρμηση του πατέρα της, αρκετά συχνά, είναι να τη σκοτώσει για να διώξει την ντροπή;

Αφήστε απλά αυτό το δεδομένο να σκάσει στο μυαλό σας για λίγο: Η κόρη σας βιάζεται και αυτό που κάνεις είναι να τη σκοτώσεις. Ποιές είναι πιθανότητες αυτό να αντιπροσωπεύει την κορυφή της ανθρώπινης ακμής;

Το να το πεις αυτό, δεν σημαίνει ότι έχεις την τέλεια λύση στη δική σου κοινωνία. Για παράδειγμα, αυτό παρατηρούμε σχεδόν σε όλα τα περίπτερα του πολιτισμένου κόσμου. Τώρα, δεδομένου ότι για αρκετούς άνδρες, ίσως χρειάζεται να έχεις πτυχίο φιλοσοφίας για να δεις κάτι λάθος σε αυτές τις φωτογραφίες. (Γέλια) Αλλά αν βρισκόμαστε σε στοχασμό μπορούμε να αναρωτηθούμε, «Είναι αυτή η τέλεια έκφραση μιας ψυχολογικής ισορροπίας με σεβασμό στις μεταβλητές όπως νεότητα και ομορφιά και γυναικεία σώματα;» Δηλαδή, είναι αυτό το ιδανικό περιβάλλον στο οποίο θα μεγαλώσετε τα παιδιά σας; Πιθανόν όχι. Εντάξει ίσως να υπάρχει κάποιο μέρος στο φάσμα μεταξύ αυτών των δύο άκρων, που να αντιπροσωπεύει ένα χώρο καλύτερης ισορροπίας. (Χειροκρότημα) Ίσως να υπάρχουν αρκετά τέτοια μέρη – ξανά, δεδομένων των αλλαγών στον ανθρώπινο πολιτισμό μπορεί να υπάρχουν αρκετά άκρα στο ηθικό τοπίο. Όμως εκείνο που πρέπει να σημειώσουμε είναι ότι θα υπάρχουν πολλοί περισσότεροι τρόποι να μη βρεθείς σε κάποιο άκρο. Τώρα, η ειρωνεία, σύμφωνα με την οπτική μου οι μόνοι άνθρωποι που φαίνεται γενικά να συμφωνούν μαζί μου και που θεωρούν ότι υπάρχουν σωστές και λανθασμένες απαντήσεις στα ηθικά ερωτήματα είναι θρησκευτικοί δημαγωγοί διαφόρων τύπων.

Και φυσικά εκείνοι πιστεύουν ότι έχουν τις σωστές απαντήσεις σε ηθικά ερωτήματα διότι τις παίρνουν από μια φωνή σε μια θύελλα, όχι επειδή έκαναν μια ευφυή ανάλυση των αιτιών και της κατάστασης της ανθρώπινης και ζωικής ευημερίας. Στην πραγματικότητα, η ανθεκτικότητα της θρησκείας ως το πρίσμα μέσω του οποίου οι περισσότεροι άνθρωποι βλέπουν τα ηθικά ερωτήματα, έχει αποκόψει μέρος του ηθικού διαλόγου από αληθινά ζητήματα ανθρώπινου και ζωικού πόνου. Για αυτό το λόγο σπαταλάμε το χρόνο μας μιλώντας για γάμο ομοφυλοφύλων και όχι για γενοκτονίες ή την εξάπλωση των πυρηνικών ή τη φτώχεια ή οποιοδήποτε άλλο σημαντικό ζήτημα. Όμως οι δημαγωγοί έχουν δίκιο για ένα πράγμα, χρειαζόμαστε μια οικουμενική σύλληψη των ανθρώπινων αξιών.

Τώρα, τι μπαίνει εμπόδιο σε αυτό; Ένα αξιοσημείωτο στοιχείο είναι ότι κάνουμε κάτι διαφορετικό όταν μιλάμε για την ηθική – ειδικά οι κοσμικοί (αθεϊστές), ακαδημαϊκοί, επιστημονικοί τύποι. Όταν μιλάμε για την ηθική εκτιμούμε τις διαφορετικές απόψεις με τρόπο που δεν το κάνουμε σε κάποιο άλλο τομέα της ζωής μας. Έτσι, για παράδειγμα ο Δαλάι Λάμα σηκώνεται κάθε πρωί διαλογιζόμενος τη συμπόνοια και πιστεύει ότι το να βοηθάς άλλα ανθρώπινα όντα είναι ένα καίριο στοιχείο της ανθρώπινης ευτυχίας. Από την άλλη μεριά έχουμε κάποιον σαν τον Τέντ Μπάντυ: Ο Τέντ Μπάντυ αρεσκόταν στο να απαγάγει, να βιάζει να βασανίζει και να σκοτώνει νεαρές γυναίκες.

Επομένως φαίνεται να έχουμε μια γνήσια ασυμφωνία απόψεων για το πώς να χρησιμοποιεί κάποιος το χρόνο του καλύτερα. (Γέλια) Οι περισσότεροι Δυτικοί διανοούμενοι κοιτάζουν αυτήν την κατάσταση και λένε, «Ξέρετε, δεν υπάρχει κάτι στις πράξεις του Δαλάι Λάμα που να εξηγεί το σωστό – το απολύτως σωστό – ή στον Τέντ Μπάντυ που να εξηγεί το απολύτως λανθασμένο ώστε να δίνει ένα πραγματικό επιχείρημα το οποίο δυνητικά να μπει στα όρια της επιστήμης. Στον έναν αρέσει η σοκολάτα, στον άλλο η βανίλια. Δεν υπάρχει κάτι που θα μπορούσε να πει ο ένας στον άλλο ώστε να τον πείσει.» Σημειωτέο, ότι δεν το κάνουμε αυτό στην επιστήμη.

Στα αριστερά έχουμε τον Έντουαρντ Γουίτεν. Είναι ειδικός στη θεωρία χορδών. Εάν ρωτήσετε τους πιο έξυπνους φυσικούς τριγύρω, ποιος είναι ο πιο έξυπνος φυσικός τριγύρω, από όσο ξέρω, οι μισοί από αυτούς λένε τον Έντ Γουίτεν. Οι άλλοι μισοί θα σας πουν ότι δεν τους αρέσει η ερώτηση. (Γέλια) Τι θα γινόταν λοιπόν εάν εμφανιζόμουν σε ένα συνέδριο φυσικών και έλεγα, «Η Θεωρία Χορδών είναι κίβδηλη. Δεν απηχεί σε μένα. Δεν επιλέγω να βλέπω το σύμπαν σε μικρή κλίμακα. Δεν την υποστηρίζω.» (Γέλια) Τίποτε δεν θα συμβεί γιατί δεν είμαι φυσικός, δεν καταλαβαίνω τη θεωρία χορδών. Είμαι ο Τέντ Μπάντυ της θεωρίας χορδών.(Γέλια) Δεν θα ήθελα να είμαι σε κάποιο σύλλογο θεωρίας χορδών που να με έχει μέλος.

Αλλά αυτό είναι μια άποψη. Όποτε μιλούμε για δεδομένα, συγκεκριμένες απόψεις πρέπει να αποκλείονται. Αυτό σημαίνει να έχεις ένα τομέα ειδίκευσης. Για αυτό μπορούμε με τη γνώση να κάνουμε εκτιμήσεις. Πως γίνεται να έχουμε πείσει τους εαυτούς μας ότι στην ηθική σφαίρα δεν υπάρχει ηθική ειδικότητα ή ηθικό ταλέντο ή ηθική ιδιοφυία ακόμη; Πως γίνεται να έχουμε πείσει τους εαυτούς μας πως κάθε άποψη πρέπει να μετρήσει; Πως γίνεται να έχουμε πείσει τους εαυτούς μας ότι κάθε κουλτούρα έχει μια οπτική για τέτοια θέματα που να αξίζει εξέτασης; Μπορούν να έχουν οι Ταλιμπάν άποψη για τη φυσική που να αξίζει εξέτασης; Όχι. (Γέλια) Πως γίνεται να είναι λιγότερο πασιφανής η αμάθειά τους στο ζήτημα της ανθρώπινης ευημερίας;

Επομένως, νομίζω, πως αυτό χρειάζεται ο κόσμος τώρα. Χρειάζεται ανθρώπους σαν εμάς που θα παραδεχτούν ότι υπάρχουν σωστές και λανθασμένες απαντήσεις σε ερωτήματα ανθρώπινης ακμής’ και η ηθική σχετίζεται με αυτόν τον τομέα δεδομένων. Είναι πιθανό για τα άτομα ή ακόμη και για ολόκληρους πολιτισμούς να νοιάζονται για λάθος πράγματα: Που σημαίνει ότι είναι πιθανό για εκείνους να έχουν πιστεύω και πόθους που με σιγουριά θα οδηγήσουν σε άσκοπο ανθρώπινο πόνο. Απλώς και μόνο η αποδοχή αυτού, θα μεταμορφώσει τη συζήτηση για την ηθική. Ζούμε σε ένα κόσμο στον οποίο τα σύνορα μεταξύ των εθνών μειώνονται συνεχώς και κάποια μέρα δεν θα σημαίνουν τίποτα.

Ζούμε σε ένα κόσμο γεμάτο καταστρεπτική τεχνολογία και αυτή η τεχνολογία δεν μπορεί να αντιστραφεί, θα είναι πάντα πιο εύκολο να σπάμε τα πράγματα από το να τα διορθώνουμε. Μου φαίνεται επομένως, ότι είναι ολοφάνερο ότι δεν μπορούμε πια να σεβαστούμε και να ανεχτούμε τις ευρείες διαφοροποιήσεις σε νοήσεις για την ανθρώπινη ευημερία, όπως δεν σεβόμαστε ή ανεχόμαστε ευρείες διαφοροποιήσεις σε νοήσεις για το πως εξαπλώνονται οι ασθένειές ή για πρότυπα ασφαλείας κτηρίων και αεροπλάνων. Πρέπει απλά να συγκλίνουμε στις απαντήσεις που δίνουμε στα πιο σημαντικά ερωτήματα της ανθρώπινης ζωής. Και για να το κάνουμε αυτό πρέπει να αποδεχτούμε ότι αυτά τα ερωτήματα έχουν απαντήσεις.

]]>

02 Φεβ 2011

Πώς το μυαλό εξουδετερώνει προσβλητικές ιδέες

Μετάφραση/Επιμέλεια: Γεωργία Πανταζή* Πρωτότυπο: “How the Mind Counteracts Offensive Ideas”, PsyBlog

Το ανθρώπινο μυαλό πάντα ψάχνει για ένα νόημα στον κόσμο. Είναι ένας από τους λόγους πουαγαπάμε τις ιστορίες τόσο πολύ: δίνουν νόημα σε αυτό που θα μπορούσε, διαφορετικά, να είναιτυχαία γεγονότα. Από τις ιστορίες αναδύονται χαρακτήρες, το πλαίσιο, οι ελπίδες και τα όνειρά τους, ακόμα καιτα ήθη. Χρησιμοποιώντας απλές δομές, οι ιστορίες μπορούν να επικοινωνούν πολύπλοκες ιδέες σχετικά με την άποψη του συντάκτη για τον κόσμο και πώς λειτουργεί, συχνά χωρίς τη γνώσητου αναγνώστη. Και όταν οι ιστορίες ενσωματώνουν τις αξίες στις οποίες εμείς δεν πιστεύουμε,έχουμε την τάση να τις απορρίπτουμε. Όμως, σύμφωνα με μια νέα μελέτη που δημοσιεύτηκεστο περιοδικό Personality and Social Psychology Bulletin, η τάση μας αυτή πηγαίνει πέρα απότην απόρριψη, καθώς, ψυχολογικά, απωθούμε την πρόκληση, επαναβεβαιώνοντας τις δικιές μαςγνωστές δομές για το νόημα.

Στην έρευνά τους, οι Proulx et al. (2010) χρησιμοποίησαν δύο ιστορίες που απεικονίζουναποκλίνουσες απόψεις για τον κόσμο, για να διερευνήσουν πώς οι άνθρωποι αντιδρούν σεπροσβλητικές ιδέες.

Η χελώνα και ο λαγός

Η πρώτη ιστορία ήταν ο μύθος του Αισώπου «Η χελώνα και ο λαγός». Είμαι βέβαιη ότι τον γνωρίζετε, γι ‘αυτό θα προχωρήσω κατ ‘ευθείαν σε ένα από τα ήθη της: αν καταπιάνεστε σε κάτι, όπως η χελώνα, τελικά θα τα καταφέρετε, ακόμα και αν θεωρείστε από τους γύρω σας εκτός συναγωνισμού.

Μια άλλη ερμηνεία είναι ότι ο λαγός χάνει τον αγώνα γιατί έχει υπερβολική αυτοπεποίθηση. Είτε έτσι, είτε αλλιώς, τόσο ο λαγός όσο η χελώνα θα πάρουν τελικά αυτό που τους αξίζει με βάση τον τρόπο που συμπεριφέρονται. Αυτός είναι ο τρόπος μας αρέσει να πιστεύουμε ότι λειτουργεί ο κόσμος: η προσπάθεια, φέρνει ανταμοιβή. Ο τεμπέλης, ο λαγός, πάντα χάνει, έτσι;

Το Αυτοκρατορικό Μήνυμα

Σίγουρα μια διαφορετική ηθική προέρχεται από το δεύτερο κομμάτι που χρησιμοποίησαν οι ερευνητές: ένα μικρό διήγημα του Franz Kafka που ονομάζεται ‘An Imperial Message’. Σε αυτή την ιστορία ένας αγγελιαφόρος, που αποστέλλεται από τον αυτοκράτορα, προσπαθεί να σας παραδώσει ένα σημαντικό μήνυμα. Όμως, αν και είναι ισχυρός και αποφασιστικός, δεν έχει σημασία πόσο σκληρά προσπαθεί, ποτέ δεν θα το παραδώσει. Σε αντίθεση με το μύθο του Αισώπου, ο Κάφκα μας υπενθυμίζει ότι η προσπάθεια, η επιμέλεια και ο ενθουσιασμός συχνά δεν ανταμείβονται. Μερικές φορές δεν έχει σημασία αν κάνουμε ή πούμε τα σωστά πράγματα, δεν θα πάρουμε αυτό που θέλουμε.

Από πολλές απόψεις η ιστορία του Κάφκα είναι εξίσου αληθής, όπως ο μύθος του Αισώπου, αλλά είναι μια πολύ λιγότερο “εύγευστη” αλήθεια. Ο μύθος του Αισώπου φαίνεται να έχει νόημα για εμάς, ενώ η ιστορία του Κάφκα όχι, μοιάζει κενή και παράλογη. Κατά συνέπεια, εμμένουμε μάλλον περισσότερο στο μύθο του Αισώπου παρά στην καταθλιπτική ιστορία του Κάφκα.

Ασυναίσθητη απειλή

Αυτές οι δύο ιστορίες χρησιμοποιήθηκαν από τον Proulx et al. για να εξετάσουν πώς οι άνθρωποι αντέδρασαν καταρχάς σε μια ασφαλή, καθησυχαστική ιστορία και, δεύτερον, με μια ιστορία που περιέχει μια απειλή για την άποψη των περισσότερων ανθρώπων του κόσμου. Πίστευαν ότι, σε απάντηση στην ιστορία του Κάφκα, οι άνθρωποι θα ήταν ασυνείδητα κινητοποιημένοι να επιβεβαιώσουν τα πράγματα στα οποία πιστεύουν. Στο πρώτο πείραμά τους, οι ερευνητές χρησιμοποίησαν στοιχεία της πολιτιστικής ταυτότητας των συμμετεχόντων για να εξετάσουν αυτή την επιβεβαίωση. Δόθηκε σε 26 συμμετέχοντες ο μύθος του Αισώπου για τη σκληρή δουλειά και σε άλλους 26 η πιο απαισιόδοξη ιστορία του Κάφκα. Όπως είχε προβλεφθεί οι συμμετέχοντες που διάβασαν την ιστορία του Κάφκα την εξέλαβαν ως απειλή για τον τρόπο που βλέπουν τον κόσμο. Αντέδρασαν σε αυτήν την απειλή, με το να επιβεβαιώσουν την πολιτιστική τους ταυτότητας πιο έντονα από εκείνους που είχαν διαβάσει το μύθο του Αισώπου, η οποία δεν αμφισβήτησε την κοσμοθεωρία τους. Με άλλα λόγια, οι συμμετέχοντες σε αυτή τη μελέτη απώθησαν την ιστορία του Κάφκα επιβεβαιώνοντας την πολιτισμική τους ταυτότητα.

Παράλογη κωμωδία

Σε δύο ακόμα μελέτες, οι Proulx et al. καταπιάστηκαν με ένα ζευγάρι επικρίσεων της πρώτης τους μελέτης: ότι οι συμμετέχοντες θα έχουν βρει την ιστορία του Κάφκα (1) πολύ άδικη και (2) πολύ ανοίκεια. Έτσι, σε μια δεύτερη μελέτη χρησιμοποίησαν μια περιγραφή από ένα σκίτσο του Monty Python, για το οποίο, οι συμμετέχοντες δεν είχαν ενημερωθεί ότι προκειται για ενα αστείο σκίτσο. Στην τρίτη μελέτη χρησιμοποίησαν τον διάσημο παράλογο πίνακα του Magritte με έναν κύριο με ένα σφαιρικό καπέλο με ένα μεγάλο πράσινο μήλο μπροστά από το πρόσωπό του, γνωστός ως “The son of man”. Η ιδέα της χρησιμοποίησης παράλογων ερεθίσματων όπως οι Monty Python και ο πίνακας του Magritte είναι ότι, όπως το διήγημα του Κάφκα, αμφισβητούν τις πάγιες αντιλήψεις μας για τον κόσμο.

Η έρευνα υποστηρίζεi αυτή η ιδέα. Τόσο οι Python, όσο και ο Magritte παρήγαγαν την ίδια αντίθετη αντίδραση στους ανθρώπους, οδηγώντας τους να επαναλαμβάνουν τις αξίες στις οποίες πίστευαν. Παρόμοια αλλά όχι παράλογα ερεθίσματα, δεν έχουν το ίδιο αποτέλεσμα. Αντί να χρησιμοποιήσουν την πολιτιστική ταυτότητα, όμως, οι ερευνητές μέτρησαν τις έννοιες της δικαιοσύνης και της ανάγκης για δομή. Οι συμμετέχοντες αντέδρασαν στην νοούμενη απειλή που υπέκρυπτε το σκίτσο των Python, παραδίδοντας μια ευρύτερη θεωρητική τιμωρία σε έναν παραβάτη. Εδώ, η απειλή του παράλογου, προκάλεσε στους συμμετέχοντες να επαναβεβαιώσουν την πίστη τους στη δικαιοσύνη.

Στην τρίτη μελέτη οι συμμετέχοντες αντέδρασαν στην νοούμενη απειλή του πίνακα του Magritte, εκφράζοντας μια μεγαλύτερη ανάγκη για δομή. Ξαφνικά λαχταρούσαν για μια έννοια, κάτι, οτιδήποτε βγάζει κάποιο νόημα, αντί του άνδρας με το σφαιρικό καπέλο και το μήλο μπροστά από το πρόσωπό του.

Παράλογη αλήθεια

Αυτό που υπογραμμίζει αυτή η έρευνα είναι ότι απωθούμε τις απειλές για τις απόψεις μας για τον κόσμο, με την επαναβεβαίωση των σημασιολογικών δομών με τις οποίες αισθανόμαστε άνετα, είμαστε ασφαλείς.

Οι ερευνητές μέτρησαν πολιτισμικές ταυτότητες, ιδέες της δικαιοσύνης και μιας γενικευμένης ανάγκης για νόημα, αλλά μάλλον θα έχουν βρει τα ίδια αποτελέσματα σε πολλούς άλλους τομείς, όπως τη πολιτική, τη θρησκεία ή οποιαδήποτε άλλο εδραιωμένο σύνολο πεποιθήσεων.

Όταν καθιερωμένη κοσμοθεωρίας μας δοκιμάζεται ή αμφισβητείται, είτε από το παράλογο, το απροσδόκητο, το μη αρεστό, τη σύγχυση ή το άγνωστο, βιώνουμε μια ψυχολογική πίεση να το απωθήσουμε, προσπαθώντας να επαναβεβαιώσουμε τα πράγματα που θεωρούμε με τα οποία αισθανόμαστε ασφαλείς, άνετα και εξοικειωμένοι. Και αυτό καμιά φορά είναι κρίμα γιατί ιστορίες όπως του Κάφκα περιέχουν αλήθειες που θα κάναμε καλά αν τις προσέχαμε.

Η Γεωργία Πανταζή είναι ψυχολόγος Παντείου και εθελόντρια σε σταθμό με αυτιστικά παιδιά. Ερευνητικά ενδιαφέροντα: παιδοψυχολογία, θέματα κοινωνικής ψυχολογίας κ.τ.λ. (glpantazi@gmail.com)

Φωτογραφίες:
  • www.psyblog.com
  • dim-patrid.ima.sch.gr
  • montypython.wikia.com
  • rene-magritte-paintings.blogspot.com

Πηγές / Περισσότερες Πληροφορίες:

  1. Η ανάρτηση αυτή είναι μετάφραση από τα Αγγλικά του άρθρου του PsyBlog: “How the Mind Counteracts Offensive Ideas”
  2. Παπαστάμου Σ. και συνεργάτες (2001), «Εισαγωγή στην Κοινωνική Ψυχολογία, Επιστημολογικοί Προβληματισμοί και Μεθοδολογικές Κατευθύνσεις», Τόμος Α’, Ελληνικά Γράμματα.
]]>

09 Δεκ 2010

Εύκολα ψέμματα

Ο άνθρωπος δεν είναι το μοναδικό πλάσμα του πλανήτη μας που προσπαθεί να ξεγελάσει ή να παραπλανήσει τους άλλους. Υπάρχουν ζώα που καμουφλάρονται για να κρυφτούν από τους θηρευτές, άλλα που βγάζουν ψεύτικους ήχους για να τραβήξουν την προσοχή των υποψήφιων θηραμάτων τους και άλλα που προσποιούνται ότι είναι νεκρά ώστε να τραβήξουν όσο το δυνατόν λιγότερη προσοχή. Αυτό που διαφοροποιεί όμως τον άνθρωπο από το υπόλοιπο ζωικό βασίλειο είναι το ψέμα, το οποίο είναι μια ιδιαίτερη μορφή παραπλάνησης και βασίζεται φυσικά στην λογική μας ικανότητα. Κάθε φορά που έχουμε την επιλογή να πούμε μια πικρή αλήθεια ή ένα εύκολο ψέμα, ζυγίζουμε τα υπερ και τα κατά και πράτουμε αναλόγως.

Θα πρέπει φυσικά να τονίσουμε πως -από ψυχολογικής απόψεως- ένα ψέμα δεν είναι πάντα χειρότερο από μια αλήθεια. Ας αναλογιστούμε για παράδειγμα την περίπτωση του placebo effect όπου ένα ψεύτικο φάρμακο είναι πολλές φορές πολύ πιο αποτελεσματικό από ένα πραγματικό. Η ικανότητά μας να ψευδόμαστε, ακόμη και στον ίδιο μας τον εαυτό σε ασυνείδητο επίπεδο, ίσως να έχει και κάποια εξελικτική σημασία. Αρκεί να φανταστούμε τους προγόνους μας που έρχονταν αντιμέτωποι με άλλες πιο ισχυρές ομάδες ή θηρία και ήξεραν πως έπρεπε να βάλουν τα δυνατά τους για να νικήσουν έναν πιο δυνατό εχθρό. Σε αυτές τις περιπτώσεις η ομαδική εξαπάτηση της ομάδας ώστε να πιστεύει πως έχει να κάνει με έναν πιο αδύναμο εχθρό είχε σημαντικές επιπτώσεις στο τελικό αποτέλεσμα της μάχης/κυνηγιού. Ή -ένα άλλο παράδειγμα από πολιτικοκοινωνιολογική σκοπιά- νομίζω πως λίγοι θα μπορούσαν να κατηγορήσουν για παράδειγμα τον  Claus von Stauffenberg που εξαπάτησε τους πάντες ώστε να προσπαθήσει να σκοτώσει τον Χίτλερ. Καλώς ή κακώς, το ψέμα είναι μέρος της ανθρώπινης φύσης και όταν χρησιμοποιείται σωστά μπορεί να γίνει και ένα πολύ χρήσιμο εργαλείο.

Αυτό που έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον στη μελέτη αυτής της συμπεριφοράς είναι φυσικά οι συνθήκες υπό τις οποίες κάνει την εμφάνισή της. Πότε μας είναι πιο εύκολο να πούμε ψέμματα; Σύμφωνα με μια πρόσφατη έρευνα του Πανεπιστημίου του Τορόντο12 , είναι πιο πιθανό να πούμε ψέμματα ή να εξαπατήσουμε κάποιον όταν αυτό μας είναι εξαιρετικά εύκολο και -κυρίως- όταν δεν χρειάζεται να προσπαθήσουμε ιδιαίτερα. Στην έρευνά τους πήραν μέρος κάποιοι φοιτητές του πανεπιστημίου οι οποίοι νόμιζαν ότι έπαιρναν μέρος σε κάποιο πείραμα που μετρούσε τις γνώσεις τους. Αυτό που έπρεπε να κάνουν ήταν να απαντήσουν σε μια σειρά από ερωτήσεις που εμφανίζονταν στην οθόνη του υπολογιστή τους. Αλλά τους εξηγήθηκε ότι υπήρχε ένα μικρό προβληματάκι στο πρόγραμμα (bug), κάτι που τους επέτρεπε να δουν τις σωστές απαντήσεις. Στην μια ομάδα υποτίθεται ότι το bug ήταν πως εάν πατούσαν το spacebar η απάντηση θα εμφανιζόταν σύντομα στην οθόνη, ενώ στην δεύτερη ομάδα η απάντηση θα εμφανιζόταν σε λίγα δευτερόλεπτα εκτός και αν πατούσαν το κουμπί enter. Αυτό που βρήκε η συγκεκριμένη έρευνα είναι πως, σε σχέση με την πρώτη ομάδα, τα άτομα της δεύτερης ομάδας ήταν πιο πιθανό να προσπαθήσουν να δουν την απάντηση («ξεχνώντας» να πατήσουν το enter). Με άλλα λόγια, η εξαπάτηση ήταν πιο εύκολη όταν δεν απαιτούσε κάποια φυσική ενέργεια από πλευράς των φοιτητών. Πολύ πιθανό με αυτόν τον τρόπο το άτομο υποσυνείδητα αποποιείται της ευθύνης του. Όταν δεν έχουμε έχουμε καταβάλει προσπάθεια να κάνουμε κάτι κακό, τότε πολύ απλά «νίπτουμε τας χείρας μας» για το τελικό αποτέλεσμα.

Φυσικά το θέμα της εξαπάτησης σχετίζεται άμεσα και με το θέμα της ηθικότητας. Για παράδειγμα, η ίδια έρευνα έδειξε πως όταν οι φοιτητές στο τέλος της έρευνας έπρεπε να τσεκάρουν σε ένα ΝΑΙ ή ένα ΟΧΙ στην ερώτηση εάν θα ήθελαν να βοηθήσουν κάποιον ανάπηρο συμφοιτητή τους να ολοκληρώσει το πείραμα, τότε ένα σεβαστό ποσοστό των συμμετεχόντων απάντησε πως θα ήθελε κάτι τέτοιο. Αντίθετα, όταν υπήρχε απλά η υποσημείωση πως εάν θέλουν να βοηθήσουν κάποιον ανάπηρο συμφοιτητή τους θα έπρεπε να το δηλώσουν στους πειραματιστές, το ποσοστό των πρόθυμων φοιτητών μειώθηκε κατακόρυφα. Αυτό που βλέπουμε πως υπογραμμίζουν τα εν λόγω πειράματα είναι η περίπλοκη φύση της ηθικότητας. Εάν μας ζητηθεί ενεργά να πράξουμε το καλό ή το κακό, τότε η πιθανότητα ηθικής συμπεριφοράς είναι αρκετά μεγάλη. Αντίθετα, εάν υπάρχει η περίπτωση να πράξουμε κάτι σχετικά ανήθικο δίχως να καταβάλουμε προσπάθεια, τότε η άμυνά μας πέφτει, οδηγώντας στην ανήθικη συμπεριφορά.

Η ηθική συμπεριφορά βεβαίως είναι κάτι πολύ σχετικό. Κάτι που είναι ηθικό στη μια περίπτωση, είναι ανήθικο στην άλλη. Ένα ψέμα ίσως έχει περισσότερα θετικά αποτελέσματα στο άτομο ή στην ομάδα από μια αλήθεια. Άυτή η σχετικότητα όμως είναι το αλατοπίπερο της ανθρώπινης φύσης. Δεν συμφωνείτε;

Εισαγωγική Εικόνα:

]]>

Πηγές / Διαβάστε περισσότερα

  1. Rimma Teper (2010). «Active Transgressions and Moral Elusions: Action Framing Influences Moral Behavior». Social Psychological and Personality Science []
  2. PsyPost: «Why do people behave badly? Maybe it’s too easy» []
06 Ιαν 2010

Ηθική: θέμα σχετικότητας ;

Τι είναι το καλό και τι το κακό; Ποια είναι τα όρια μεταξύ μιας ηθικής πράξης και μιας ανήθικης; Πως μπορούμε να “μετρήσουμε” ή και να “αυξήσουμε” την ηθικότητα μιας πράξης; Αυτά και παρόμοια ερωτήματα απασχολούν τους φιλοσόφους εδώ και αιώνες. Μεγάλα μυαλά της ανθρωπότητας έχουν προσπαθήσει να διερευνήσουν με τον δικό τους τρόπο ένα καθαρά ανθρώπινο χαρακτηριστικό: την ηθικότητα. Οι Καντ, Καρτέσιος, Αριστοτέλης, Πλάτωνας και Νίτσε είναι μόνο μερικά ενδεικτικά μεγάλα ονόματα φιλοσόφων που ο καθένας έδωσε τις δικές του απαντήσεις στο ερώτημα του τι είναι ηθικό και τι όχι.

Όπως ήταν φυσικό, ένα τόσο μεγάλο και πανανθρώπινο θέμα απασχολεί και την επιστήμη της ψυχολογίας, από πολλές διαφορετικές σκοπιές. Οι κοινωνικοί ψυχολόγοι, ίσως με χαρακτηριστικότερο παράδειγμα τον Δρ. Ζιμπάρντο, ενδιαφέρονται να δουν πως οι κοινωνικές συνθήκες μπορούν να αλλάξουν τις συμπεριφορές των ανθρώπων κάνοντας τους περισσότερο ή λιγότερο ηθικούς. Τελικά αυτοί που προβαίνουν σε αποτρόπαιες πράξεις βίας, όπως δολοφονίες, βιασμούς, γενοκτονίες και βασανισμούς ανθρώπων είναι πράγματι λίγοι και αποτελούν τρανταχτές περιπτώσεις ατόμων με σοβαρά ψυχοκοινωνικά προβλήματα (ή και “κόμπλεξ”, όπως λέμε στην καθομιλουμένη), όπως πιστεύουν οι περισσότεροι; Ή μήπως ο καθένας από εμάς είναι σε θέση να βγάλει από μέσα του έναν μικρό ή μεγάλο “δαίμονα”, έτοιμο να διαπράξει το κακό όταν βρεθεί στις κατάλληλες συνθήκες;

Ο Δρ. Ζιμπάρντο στο τελευταίο του βιβλίο με τίτλο “Το φαινόμενο του Λούσιφερ: Πως καλοί άνθρωποι γίνονται κακοί” (Lucifer’s Effect: How Good People Turn Evil), υποστηρίζει πως όλα είναι σχετικά. Δεν υπάρχουν ξεκάθαρα όρια μεταξυ καλού και κακού, αλλά αντίθετα η ηθικότητα εξαρτάται σε σημαντικό βαθμό από εξωτερικούς παράγοντες που επηρεάζουν τη συμπεριφορά μας. Εάν είμαστε μέλη ενός συνόλου που βρίσκεται σε σύγκρουση με μια δαιμονοποιημένη εξω-ομάδα (Εμείς VS οι Άλλοι) τότε είναι πολύ πιο εύκολο να διαπράξουμε αποτρόπαιες πράξεις εναντίον των αντιπάλων όταν λειτουργούμε ως σύνολο. Η ευθύνη της πράξης δεν είναι προσωπική, αλλά αντίθετα “μοιράζεται” στα μέλη της ομάδας ή -πολύ συχνότερα- χρεώνεται σε έναν απώτερο, πάντοτε “καλό”, σκοπό και επομένως εξανεμίζεται1 .

Έρευνες όπως το πασίγνωστο πείραμα της φυλακής του Στανφορντ ή το πείραμα του Μίλγκραμ έδειξαν πως η ανθρώπινη ηθικότητα είναι αρκετά εύπλαστη. Αν βρεθούμε σε ένα βίαιο περιβάλλον ή κάποιος τον οποίο θεωρούμε ανώτερό αναλάβει την ευθύνη των (ανήθικων) πράξεών υπάρχει μεγάλη πιθανότητα να γίνουμε και εμείς βίαιοι και σαδιστές, αντίθετα πάντα με τις ηθικές αξίες που πιστεύουμε πως έχουμε. Αυτά τα συμπεράσματα φαίνονται πως επαληθεύονται και με εγχώριες έρευνες, όπως αυτή της Δρ. Χαρίτου-Φατούρου2 , η οποία μέσω συνεντεύξεων των βασανιστών της χούντας (ΕΑΜ-ΕΣΑ) διαπίστωσε πως το περιβάλλον παίζει καταλυτικό ρόλο στη “δημιουργία” ατόμων έτοιμα να βασανίσουν τον οποιοδήποτε με μια και μόνη διαταγή.

Οι φιλόσοφοι και οι ψυχολόγοι που ασχολούνται με το αίσθημα της ηθικής στις έρευνές τους συχνά χρησιμοποιούν κάποια παραδείγματα στα οποία το υποκείμενο έρχεται αντιμέτωπο με ένα ηθικό δίλημμα και πρέπει να πάρει μια απόφαση η οποία έχει μια ηθική και μια ανήθικη πλευρά. Το ενδιαφέρον εστιάζεται στην ερμηνεία που δίνουν τα άτομα στην επιλογή τους. Ένα πολύ κλασσικό παράδειγμα του οποίου παραλλαγές χρησιμοποιούνται συνέχεια είναι το ακόλουθο. Έστω πως ένα τραίνο γεμάτο με 8 ανθρώπους κατευθύνεται προς τον γκρεμό. Εσείς είστε σε ένα σταυροδρόμι και μπορείτε να αλλάξετε τροχιά στο τραίνο στέλνοντάς το προς μια άλλη κατεύθυνση -σώζοντας έτσι τη ζωή των 8 επιβατών- στην οποία όμως βρίσκονται άλλα 2 άτομα τα οποία και θα σκοτωθούν σε περίπτωση που το τραίνο περάσει από πάνω τους. Τι κάνετε; Αφήνετε το τραίνο να πέσει στον γκρεμό ή επεμβαίνετε και σώζετε τα 8 άτομα θυσιάζοντας τα 2;

Το μεγαλύτερο ποσοστό του πληθυσμού θα απαντούσε πως θα έσωζε τα 8 άτομα θυσιάζοντας τα άλλα δύο, με γνώμονα το γενικό καλό που θα έκαναν. Όταν όμως οι αριθμοί αλλάζουν, αλλάζουν και οι απαντήσεις. Όσο περισσότερα άτομα θυσιάζονται τόσο μεγαλύτερος αριθμός ατόμων πρέπει να σώζεται3 . Όταν οι αριθμοί είναι οριακοί (4 άτομα θυσιάζονται, 5 σώζονται) τόσο πιο άβολα νιώθουμε με την επιλογή μας.

Μήπως όμως η ηθικότητα δεν είναι απλά θέμα αριθμών, αλλά θέμα ερμηνείας; Ας δούμε ένα άλλο παράδειγμα ηθικού προβλήματος που κάνει εμφανές αυτό το ζήτημα.

Ένας επιχειρηματίας καλείται να πάρει μια απόφαση σχετικά με το εάν θα επεκτείνει την επιχείρησή του. Οι σύμβουλοί του του λένε πως εάν επεκτείνει την επιχείρησή του θα κάνει μεγάλο κακό στο περιβάλλον και θα εξαντλήσει όλους τους φυσικούς πόρους της περιοχής. Αυτός όμως απαντάει πως η πρώτη του προτεραιότητα είναι να αυξήσει το κέρδος του, οπότε δεν τον νοιάζει εάν θα καταστραφεί ή όχι το φυσικό περιβάλλον. Τελικά επεκτείνεται η επιχείρηση και πράγματι το περιβάλλον καταστρέφεται.

Πως κρίνετε την απόφαση του επιχειρηματία, βάσει της επίπτωσής της στο περιβάλλον; Ηθική ή όχι; Οι περισσότεροι απαντάνε πως η τελική απόφασή του είναι μάλλον ανήθικη καθώς ήξερε το κακό που θα κάνει στο περιβάλλον και παρόλα αυτά επέκτεινε την επιχείρησή του.

Ας δούμε τώρα το ίδιο πρόβλημα ελαφρώς διαφοροποιημένο (οι διαφορές είναι υπογραμμισμένες).

Ένας επιχειρηματίας καλείται να πάρει μια απόφαση σχετικά με το εάν θα επεκτείνει την επιχείρησή του. Οι  σύμβουλοί του του λένε πως εάν επεκτείνει την επιχείρησή του θα κάνει επίσης πολύ καλό στο περιβάλλον μιας και θα προστατεύσει την περιοχή και θα εμπλουτίσει τους φυσικούς πόρους της. Αυτός όμως απαντάει πως η πρώτη του προτεραιότητα είναι να αυξήσει το κέρδος του, οπότε δεν τον νοιάζει εάν θα καταστραφεί ή όχι το φυσικό περιβάλλον. Τελικά επεκτείνεται η επιχείρηση και πράγματι το περιβάλλον προστατεύεται και εμπλουτίζεται.

Πως κρίνετε τώρα την απόφαση του επιχειρηματία, βάσει της επίπτωσης που είχε στο περιβάλλον; Ηθική ή όχι; Οι μόνες διαφορές στις δύο ιστορίες είναι πως το τελικό αποτέλεσμα είναι θετικό στη μία και αρνητικό στην άλλη. Κάποιος θα περίμενε πως μιας και στην πρώτη ιστορία η απόφαση του επιχειρηματία κρίθηκε ως ανήθικη, στην δεύτερη θα έχει κριθεί ως ηθική. Κάτι τέτοιο όμως δεν συμβαίνει, καθώς και πάλι οι περισσότεροι απαντάνε πως η πράξη του είναι ανήθικη γιατί σκοπός του δεν είναι να σώσει το περιβάλλον, αλλά να αυξήσει το κέρδος του. Η ερμηνεία των χαρακτήρων που γίνεται στις δύο ιστορίες είναι διαφορετική, και αυτό έχει ως αποτέλεσμα την αλλαγή των κριτηρίων βάσει των οποίων κρίνεται η ηθικότητα μιας πράξης.

Είναι γνωστό πως διαφοροποιώντας ελαφρώς τη διατύπωση μιας ερώτησης ή την περιγραφή ενός γεγονότος, μπορεί να αλλάξει και η τελική ερμηνεία τους, με αποτέλεσμα ανάπτυξη διαφορετικών συμπεριφορών. Παρόμοια αποτελέσματα μπορεί να έχει και η διατύπωση ενός ηθικού διλήμματος η οποία μπορεί κάλλιστα να δημιουργήσει μια τάση προς την μια ή την άλλη πλευρά. Αυτού του είδους οι διαπιστώσεις είναι γνωστές και στους πολιτικούς οι οποίοι, παίζοντας με τις λέξεις, προσπαθούν να πείσουν υπέρ της αναγκαιότητας και -κυρίως- της ηθικότητας των αποφασεών τους.

Συμπερασματικά μπορούμε να πούμε πως η ηθική εν τέλει φαίνεται πως είναι ένα πολύ σχετικό θέμα. Εξαρτάται από την διατύπωση του ηθικού ζητήματος, τις προδιαθέσεις μας, τις κοινωνικές συνθήκες αλλά και το αναμενόμενο τελικό αποτέλεσμα. Βλέπουμε πως το καλό και το κακό δεν έχουν ξεκάθαρα όρια. Μια πράξη που σε μια δεδομένη στιγμή μας φαίνεται απολύτως ηθική και δικαιολογημένη, μπορεί στο επόμενο λεπτό να είναι εντελώς ανήθικη. Στις δύσκολες εποχές που ζούμε οι οποίες αποτελούν πρόσφορο έδαφος για κάθε είδους εχθρικά συναισθήματα απέναντι σε συνανθρώπους μας (πολυεπίπεδος ρατσισμός, ανταγωνιστικότητα, μεταναστευτικά ζητήματα, οικονομική ανέχεια κ.α.) πρέπει να έχουμε όλα αυτά στο νου μας όταν καλούμαστε να πάρουμε δύσκολες αποφάσεις, κυρίως όταν βάσει αυτών διακυβέβεται η ζωή τρίτων.

Εισαγωγική Φωτογραφία

]]>

Πηγές / Διαβάστε περισσότερα

  1. Zimbardo, P. (2009). “The Lucifer Effect: How Good People Turn Evil”. Random House Group: London. []
  2. Χαρίτου-Φατούρου, Μ. (2003). “Ο Βασανιστής ως Όργανο της Κρατικής Εξουσίας: Ψυχολογικές Καταβολές”. Ελληνικά Γράμματα: Αθήνα. []
  3. Medical News Today: “Moral Dilemma Scenarios Prone to Biases” []