08 Φεβ 2016

Κοινωνική συμμόρφωση: όλοι είμαστε κομφορμιστές

Πολύ συχνά οι ψυχολόγοι λέμε ότι υπάρχουν διαφορές στον τρόπο που οι άνθρωποι από ανατολικές και δυτικές κοινωνίες αντιλαμβάνονται τον εαυτό τους και τις σχέσεις που αναπτύσσουν με το υπόλοιπο κοινωνικό σύνολο. Συγκεκριμένα, οι δυτικές κουλτούρες δίνουν έμφαση στις ατομικές ικανότητες, ωθούν τα άτομα να είναι ξεχωριστά και να διαφέρουν από το υπόλοιπο κοινωνικό σύνολο, με αποτέλεσμα να γίνονται πιο ανταγωνιστικά. Αντίθετα, οι ανατολίτικες κουλτούρες δίνουν έμφαση στην έννοια της κοινότητας, ωθούν τα άτομα να αναπτύσσουν στενές σχέσεις με τους υπολοίπους και να ακολουθούν πιστά τις κοινωνικές νόρμες, διαφοροποιώντας στο ελάχιστον την συμπεριφορά τους σε σχέση με το κοινωνικό σύνολο και τις κοινωνικές επιταγές.

Μπορεί η Δύση να δίνει έμφαση στην ατομικότητα, όμως αυτό δεν σημαίνει ότι ταυτόχρονα δεν λαμβάνουμε σοβαρά υπόψη τις απόψεις των υπολοίπων. Έχουμε την ανάγκη να γίνουμε δέκτες αποδοχής από τις κοινωνικές ομάδες στις οποίες ανήκουμε και φυσικά να έχουμε όσο το δυνατόν λιγότερες συγκρούσεις. Πόσο μακριά όμως μπορεί να φτάσει η ανάγκη μας για αποδοχή; Αν κρίνουμε από τα αποτελέσματα του κλασικού πειράματος του Asch στα μέσα της δεκαετίας του 1950, τότε θα μπορούσαμε να πούμε ότι αυτή η ανάγκη είναι μεγαλύτερη από ότι περιμένουν οι περισσότεροι.

Ο Asch ήταν ένας από τους πιο σημαντικούς κοινωνικούς ψυχολόγους του αιώνα που μας πέρασε, ο οποίος, ζώντας μετά το τέλος του Β’ ΠΠ και εν μέσω του Ψυχρού Πολέμου, είχε έντονους προβληματισμούς σχετικά με την επίδραση της κοινωνικής πίεσης στη συμπεριφορά του ατόμου. Οι άνθρωποι φαίνονται ελεύθεροι και έχουν την πεποίθηση ότι λειτουργούν αυτόνομα, αλλά ο Asch πίστευε ότι όλα αυτά είναι μια ψευδαίσθηση. Για να ελέγξει την υπόθεσή του σχεδίασε ένα πολύ απλό και ταυτόχρονα εξαιρετικά ευφυές πείραμα. Οι συμμετέχοντες καλούνταν να λάβουν μέρος σε ένα πείραμα το οποίο υποτίθεται ότι σκοπό είχε να ελέγξει την οπτική αντίληψή τους. Στην πιο κλασική μορφή του πειράματος οι συμμετέχοντες καθόντουσαν μαζί με άλλα άτομα σε μια αίθουσα και κοιτούσαν μια σειρά από κάρτες που έδειχναν 3 γραμμές, τις οποίες έπρεπε να συγκρίνουν (Με ποια γραμμή της κάρτας Β είναι ίση η γραμμή της κάρτας Α, βλ. Εικόνα 1). Τα υπόλοιπα άτομα στην πραγματικότητα ήταν βοηθοί του πειραματιστή και σε συγκεκριμένες ερωτήσεις έδιναν εσκεμμένα λανθασμένες απαντήσεις. Στο κλασικό πείραμα οι κρυφοί βοηθοί έδιναν πρώτοι τις απαντήσεις τους, ώστε να ασκηθεί όσο το δυνατόν μεγαλύτερη πίεση στον συμμετέχοντα και να συμμορφωθεί με τις επιταγές των υπολοίπων.

[caption id="attachment_4767" align="aligncenter" width="248"]Παράδειγμα σύγκρισης από το πείραμα του Asch Εικόνα 1: Παράδειγμα σύγκρισης από το πείραμα του Asch[/caption]

Όπως βλέπουμε και από το παράδειγμα της Εικόνας 1, οι ερωτήσεις-παγίδα ήταν αρκετά εύκολες και οι απάντηση στο ερώτημα ποια γραμμή της δεύτερης κάρτας είναι ίση με τη γραμμή της πρώτης κάρτας θα λέγαμε ότι ήταν τουλάχιστον οφθαλμοφανής. Μάλιστα, όταν οι συμμετέχοντες λάμβαναν μέρος στο πείραμα ατομικά (χωρίς άλλους συμμετέχοντες-βοηθούς στο χώρο), οι σωστές απαντήσεις έφταναν το 99%. Αυτό που πρόσεξε όμως ο Asch ήταν πως όταν οι συμμετέχοντες έδιναν τις απαντήσεις ομαδικά με τον τρόπο που περιγράψαμε πιο πάνω, τότε το ποσοστό σωστών απαντήσεων έπεφτε σημαντικά. Ενώ στις πρώτες ερωτήσεις-παγίδα οι συμμετέχοντες έδιναν τις σωστές απαντήσεις, καθώς προχωρούσαν οι ερωτήσεις και οι βοηθοί έδιναν λανθασμένες απαντήσεις, έτειναν να συμφωνούν όλο και περισσότερο με την ομάδα, πηγαίνοντας αντίθετα στις προσωπικές τους αντιλήψεις. Εκτιμήθηκε ότι έως και 75% των συμμετεχόντων συμφώνησε τουλάχιστον μία φορά με την λανθασμένη άποψη της ομάδας, ενώ το 37% συμφώνησε πλήρως με την ομάδα!

https://youtu.be/TYIh4MkcfJA

Τι συνέβη όμως; Πως γίνεται κάποιος να βλέπει κάτι με τα ίδια του τα μάτια και να δηλώνει κάτι διαφορετικό; Η απάντηση είναι απλά: η πίεση της ομάδας. Ακόμη και για απλές δραστηριότητες και αποφάσεις που έχουν μηδενικό αντίκτυπο για εμάς (όπως η απάντηση σε ένα πείραμα με αγνώστους) τείνουμε να πηγαίνουμε με τα νερά της ομάδας για να αποφύγουμε τις συγκρούσεις και να μην διαφοροποιηθούμε από την ομάδα1 . Είναι σημαντικό να αναφέρουμε ότι όταν οι βοηθοί άνηκαν στο ίδιο φύλο ή/και φυλή με τον συμμετέχοντα, τότε η υποταγή στην ομάδα αυξανόταν κι άλλο, κάτι το οποίο μας οδηγεί σε μια ακόμη παράμετρο που φαίνεται να παίζει ρόλο σε αυτές τις περιπτώσεις: το πόσο κοντά αισθανόμαστε την ομάδα η οποία μας ασκεί την πίεση. Όσο πιο όμοια χαρακτηριστικά έχουμε, τόσο λιγότερο θέλουμε να διαφέρουμε από τους υπολοίπους της ομάδας, είτε αυτή είναι μια ομάδα 3-4 ατόμων, είτε 100, είτε ένα ολόκληρο έθνος.

Ένας παράγοντας όμως μπορεί να μειώσει δραματικά την επίδραση της ομάδας πάνω μας: η ανωνυμία! Όταν οι συμμετέχοντες του πειράματος καλούνταν να δώσουν γραπτή απάντηση και όχι προφορική ενώπιον όλων, ακόμη και όταν γνώριζαν τις απαντήσεις των υπολοίπων, υπέκυπταν σημαντικά λιγότερο. Ο λόγος ήταν ότι δεν χρειαζόταν να γίνει φανερή η αντίθεση της άποψής τους με την άποψη της πλειοψηφίας, οπότε αυξανόταν η αίσθηση ελευθερίας. Αυτό είναι κάτι που πρέπει να το συγκρατήσουμε, καθώς η ανωνυμία αποτελεί θεμέλιο λίθο στις ψηφοφορίες των σύγχρονων δημοκρατιών ακριβώς για τη διασφάλιση της ελευθερίας της άποψης και της μείωσης των συγκρούσεων των ατόμων της μειοψηφίας με τα άτομα της πλειοψηφίας.

Η τάση να υποκύπτουμε στην πλειοψηφία φαίνεται πως σε μεγάλο βαθμό έχει γενετική βάση. Ακόμη και μικρά παιδιά 3-4 ετών τείνουν να συμφωνούν με την πλειοψηφία των συνομηλίκων τους, όταν οι απόψεις τους έρχονται σε σύγκρουση με την ομάδα2 . Αυτό όμως δεν συμβαίνει στα παιδιά με διαγνωσμένο αυτισμό3. Αντίθετα, αυτά τα παιδιά τείνουν να μην δίνουν σημασία στις επιταγές της ομάδας και επιμένουν στην προσωπική τους άποψη, όσο αντιδημοφιλής και εάν είναι αυτή. Αυτό το εύρημα υπογραμμίζει τον ρόλο που παίζουν οι γενετικοί παράγοντας και η «καλωδίωση» του εγκεφάλου στην ανάπτυξη της κοινωνικής γνώσης και της ανάγκης του «ανήκειν», στην οποία οφείλεται η ανάγκη για όσο το δυνατόν λιγότερες προστριβές με την πλειοψηφία της κοινωνίας.

Συμπερασματικά θα λέγαμε πως όσο ανεξάρτητοι και εάν νομίζουμε ότι είμαστε, στην πραγματικότητα η κοινωνία ασκεί τεράστια επιρροή πάνω στη συμπεριφορά μας, ίσως με τρόπους που δεν μπορούμε να φανταστούμε και να ελέγξουμε κάθε δεδομένη στιγμή. Η πραγματική ελευθερία έρχεται μέσα από την ανωνυμία και με το να μπορέσει η φωνή μας να ακουστεί, δίχως να ταυτοποιθούμε και να στοχοποιηθούμε για τις απόψεις μας. Βεβαίως η ανωνυμία δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως πανάκεια. Μια βόλτα στο διαδίκτυο θα μας πείσει πως η ανωνυμία εύκολα μπορεί να φτάσει στα όρια της ασυδοσίας και να επιτρέψει στα άτομα να βγάλουν τον χειρότερο εαυτό τους, πληγώνοντας τρίτους δίχως απολύτως κανέναν λόγο. Ο κοινωνικός κομφορμισμός έχει και θετικά στοιχεία και είναι ένα από τα βασικά υλικά που κρατάνε μια κοινωνία δεμένη και επιτρέπουν την εφαρμογή κοινωνικών κανόνων για την διαιώνισή της.

Εισαγωγική Εικόνα

]]>

Πηγές / Διαβάστε περισσότερα

  1. Bond & Smith (1996). Culture and Conformity: A Meta-Analysis of Studies Using Asch’s (1952b, 1956) Line Judgment Task. Psychological Bulletin []
  2. Seston & Kelemen (2013). Children’s conformity when acquiring novel conventions: The case of artifacts. Journal of Cognition and Development []
  3. Yafai et al. (2013) Social Conformity and ASD: A child-friendly take on a classic stufy. Autism. [pdf] []
13 Ιούλ 2015

Ο ρόλος των συναισθημάτων

Τα συναισθήματα παίζουν σημαντικό ρόλο συνδυαστικά με τον τρόπο που σκεφτόμαστε και συμπεριφερόμαστε. Για να κατανοήσουμε τα συναισθήματα, είναι σημαντικό να καταλάβουμε τα τρία συστατικά ενός συναισθήματος. Τα συναισθήματα μας αποτελούνται από ένα υποκειμενικό στοιχείο (το πώς βιώνουμε το συναίσθημα), ένα φυσικό (το πώς το σώμα μας αντιδρά στο συναίσθημα) και ένα εκφραστικό (το πώς συμπεριφερόμαστε σε απάντηση προς το συναίσθημα). Αυτά τα διαφορετικά στοιχεία μπορούν να διαδραματίσουν έναν ρόλο στη λειτουργία και στον σκοπό των συναισθηματικών μας αντιδράσεων.

Αλλά γιατί βιώνουμε συναισθήματα; Τι ρόλο εξυπηρετούν;

Τα συναισθήματα μπορούν να μας παρακινήσουν να αναλάβουμε δράση. Όταν βρισκόμαστε αντιμέτωποι με μία πρόκληση, μπορεί να νιώσουμε άγχος για το αν θα τα πάμε καλά. Λόγω αυτής της συναισθηματικής μας αντίδρασης, ίσως να είναι πιο πιθανό να παρακινηθούμε να εμπλακούμε περισσότερο, ώστε να επιτύχουμε μια πιθανή έκβαση που επιθυμούμε. Από τη στιγμή που βιώνουμε ένα συγκεκριμένο συναίσθημα, μας δίνεται το κίνητρο να αναλάβουμε δράση και να κάνουμε κάτι θετικό για να βελτιώσουμε τις πιθανότητές επιτυχίας μας.

Τείνουμε, επίσης, να αναλαμβάνουμε δράση προκειμένου να βιώνουμε θετικά συναισθήματα και να ελαχιστοποιούμε την πιθανότητα να νιώθουμε τα αρνητικά. Για παράδειγμα, μπορούμε να ανατρέχουμε σε κοινωνικές δραστηριότητες ή χόμπι που μας παρέχουν μια αίσθηση ευτυχίας, ικανοποίησης και ενθουσιασμού. Από την άλλη πλευρά, πιθανόν να αποφεύγουμε καταστάσεις που μπορούν δυνητικά να οδηγήσουν σε πλήξη, θλίψη ή άγχος.

Ο Δαρβίνος πίστευε ότι τα συναισθήματα είναι προσαρμοστικός παράγοντας που επιτρέπει τόσο τους ανθρώπους, όσο και στα ζώα να επιβιώσουν και να αναπαραχθούν. Τα συναισθήματα χρησιμεύουν ώστε να λάβουμε δράση γρήγορα και να μεγιστοποιήσουμε τις πιθανότητές μας για επιβίωση και επιτυχία.

Τα συναισθήματά μας, επιπλέον, συμβάλλουν σημαντικά στις αποφάσεις που παίρνουμε. Ακόμα και σε περιπτώσεις που πιστεύουμε ότι οι αποφάσεις μας καθοδηγούνται αποκλειστικά από τη λογική και τον ορθολογισμό, τα συναισθήματα παίζουν καθοριστικό ρόλο. Η συναισθηματική νοημοσύνη ή η ικανότητά μας να κατανοούμε και να διαχειριζόμαστε τα συναισθήματα, έχει αποδειχθεί ότι παίζει σημαντικό ρόλο στη διαδικασία λήψης αποφάσεων.

Όταν ερχόμαστε σε επαφή με άλλους ανθρώπους, είναι σημαντικό να δώσουμε «σήματα» για να τους βοηθήσουμε να κατανοήσουν το πώς αισθανόμαστε. Αυτά τα «σήματα» μπορούν να περιλαμβάνουν τη συναισθηματική έκφραση μέσα από τη γλώσσα του σώματος, όπως οι διάφορες εκφράσεις του προσώπου που συνδέονται με τα ιδιαίτερα συναισθήματα που βιώνουμε. Όταν λέμε σε φίλους ή σε μέλη της οικογένειας ότι αισθανόμαστε χαρά, λύπη, ενθουσιασμένοι ή φοβισμένοι, τους δίνουμε σημαντικές πληροφορίες που μπορούν στη συνέχεια να χρησιμοποιήσουν για να αναλάβουν δράση.

Ακριβώς όπως τα δικά μας συναισθήματα παρέχουν πολύτιμες πληροφορίες για τους άλλους, οι συναισθηματικές εκφράσεις των γύρω μας, μας δίνει μια πληθώρα κοινωνικών πληροφοριών. Η επικοινωνία με τους άλλους είναι ένα σημαντικό μέρος της καθημερινής μας ζωής και των σχέσεων, καθώς βοηθά να ερμηνεύουμε και να αντιδρούμε στα συναισθήματα των άλλων. Αυτό μας επιτρέπει να ανταποκριθούμε κατάλληλα και να οικοδομήσουμε βαθύτερες, πιο ουσιαστικές σχέσεις με τους φίλους μας, την οικογένεια μας και τους αγαπημένους μας.

Εν κατακλείδι, τα συναισθήματα μπορούν να μας παρακινήσουν να δράσουμε με συγκεκριμένους τρόπους και να μας δώσουν τα εργαλεία και τους πόρους που χρειαζόμαστε για να αλληλεπιδράσουμε ουσιαστικά με τον κοινωνικό μας περίγυρο.

Εισαγωγική Φωτογραφία

Βιβλιογραφία

  • Darwin, C. (1872). The expression of emotions in man and animas. New York: Appleton.
  • Goleman, D. (2011). Η Συναισθηματική Νοημοσύνη. Αθήνα: Πεδίο.
  • James, W. (1884). What is an emotion ?. Mind, 9, 188-205.
  • Lyons, W. (1999). The Philosophy of Cognition and Emotion. In T. Dalgleish, & M. J. Power (Eds.)(1999). A Handbook of Cognition and Emotion (21-44). Chichester: Wiley.
  • Niedenthal, P., Krauth-Greuber, S., Ric, F. (2011). Ψυχολογία του συναισθήματος. Αθήνα: Τόπος (Μοτίβο εκδοτική).
  • Παππά, Β. (2013). Η λογική των συναισθημάτων: Συναισθηματική ανάπτυξη και συναισθηματική νοημοσύνη. Αθήνα: Οκτώ.
]]>

16 Φεβ 2015

Το φαινόμενο της απάθειας του θεατή

< ![CDATA[

Ήταν 3.15 πμ της 13ης Μαρτίου 1964, όταν μία γυναίκα επέστρεφε από τη δουλειά στο μπαρ της και πάρκαρε το αυτοκίνητό της μπροστά από το σύμπλεγμα κατοικιών στο οποίο έμενε στη Νέα Υόρκη. Βγήκε από το αυτοκίνητό της και κινήθηκε προς την είσοδο του σπιτιού της που απείχε μόλις 30 μέτρα από το πάρκινγκ. Ένας άγνωστος άνδρας εμφανίστηκε πίσω της και άρχισε να την κυνηγάει. Περισσότερα

03 Δεκ 2014

Έκδοση Βιβλίου: Σύγχρονα θέματα κοινωνικής και κοινοτικής ψυχιατρικής

Η τρέχουσα κοινωνικο-οικονομική κρίση που πλήττει την Ευρώπη και ιδιαιτέρως τη χώρα μας, διαμόρφωσαν μία νέα οδυνηρή πραγματικότητα, στην οποία οι ανάγκες για φροντίδα ψυχικής υγείας παρουσιάζουν ραγδαία αύξηση. Νέες μορφές ψυχοπαθολογίας και κοινωνικής οδύνης καλούν την ψυχιατρική και ευρύτερα επιστημονική κοινότητα να επανεξετάσει το ερώτημα του «τι είναι φυσιολογικό» και τι είναι «παθολογικό»;

Απέναντι σε αυτή την πολυπλοκότητα των νέων αναγκών, η Κοινωνική και Κοινοτική Ψυχιατρική, ως «όχημα παροχής υπηρεσιών», διευρύνει τα πεδία των ερευνών της, και αναπτύσσει δυναμική σχέση με άλλα πεδία, όπως της Επιδημιολογίας, της Δημόσιας Υγείας, της Φιλοσοφίας, της κριτικής Κοινωνιολογίας, της Κοινωνικής Ανθρωπολογίας της Ψυχανάλυσης, της Ψυχοθεραπείας και της Παιδοψυχιατρικής.

Το βιβλίο, καρπός της γόνιμης συνεργασίας επαγγελματιών ψυχικής υγείας από διαφορετικά πεδία, πραγματεύεται βασικές θεωρητικές και ιστορικές έννοιες της Κοινωνικής και Κοινοτικής Ψυχιατρικής και παρουσιάζει τις σύγχρονες τάσεις και δεδομένα, αναδεικνύοντας καλές πρακτικές Κοινοτικής Ψυχιατρικής τόσο στην Ελλάδα όσο και στον Ευρωπαϊκό χώρο. Οι επαγγελματίες συναντώνται στη βάση του βιοψυχοκοινωνικού μοντέλου για την αντιμετώπιση της ψυχικής ασθένειας και συμβάλλουν στην κατανόηση εννοιών και πρακτικών στο πλαίσιο της Προαγωγής και αγωγής ψυχικής υγείας, της Ψυχιατρικής μεταρρύθμισης, της Ψυχοκοινωνικής αποκατάστασης. Παράλληλα, προτείνουν καινοτόμες θεωρίες και πρακτικές, αλλά και νέες προσεγγίσεις, όπως εκείνες του μοντέλου Recovery, του ACT, της κουλτούρας της ενδυνάμωσης, της προστασίας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων στην ψυχική υγεία και της εταιρικής σχέσης με τους συλλόγους οικογενειών και ληπτών, προκειμένου να συγκροτηθεί και να εμπεδωθεί και στη χώρα μας ένα νέο παράδειγμα ψυχικής υγείας, στην κατεύθυνση μιας κριτικής ανθρωποκεντρικής ψυχιατρικής.

Λίγα λόγια για τον συγγραφέα

Ο Στέλιος Στυλιανίδης είναι Καθηγητής Κοινωνικής Ψυχιατρικής στο Τμήμα Ψυχολογίας και τ. Διευθυντής του Τομέα Κλινικής Ψυχολογίας του Παντείου Πανεπιστημίου Κοινωνικών και Πολιτικών Επιστημών της Αθήνας. Αφού ολοκλήρωσε τις προπτυχιακές σπουδές στην Ιατρική Αθηνών, τo 1985 έλαβε την ειδικότητα της Ψυχιατρικής στη Γαλλία (Paris XII), όπου και εργάστηκε στη συνέχεια στους τομείς της Κοινωνικής Ψυχιατρικής, της Ψυχανάλυσης και της Δημόσιας Υγείας.

Είναι ιδρυτής και Επιστημονικός Διευθυντής της ΜΚΟ Εταιρείας Περιφερειακής Ανάπτυξης και Ψυχικής Υγείας (ΕΠΑΨΥ). Συμμετείχε ενεργά στο κίνημα της Ψυχιατρικής μεταρρύθμισης στην Ελλάδα και στην Ευρώπη και διατέλεσε Αντιπρόεδρος της Παγκόσμιας Εταιρείας για την Ψυχοκοινωνική Αποκατάσταση (WAPR). Ο Δρ Στυλιανίδης είναι ψυχαναλυτής, μέλος της Ελληνικής Ψυχαναλυτικής Εταιρείας και της Διεθνούς Ψυχαναλυτικής Ένωσης (IPA). Υπήρξε Εθνικός Εκπρόσωπος για την Ψυχική Υγεία στον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας (WHO) κατά την περίοδο (2009-2011), Διοικητής του Παιδοψυχιατρικού Νοσοκομείου Νταού Πεντέλης (2001-2004) και Διευθυντής του Κέντρου Ψυχικής Υγείας στη Χαλκίδα(1989-1997).

Το κείμενο αποτελεί δελτίο τύπου των Εκδόσεων Τόπος. Δεν αντικατοπτρίζει απαραίτητα και τις απόψεις του συντάκτη.

]]>

10 Νοέ 2014

Επιθετικότητα: είναι έμφυτη ή αποκτάται λόγω συγκυριών;

Οι άνθρωποι είναι από τα λίγα είδη πάνω στη γη που συστηματικά σκοτώνουν μέλη του ίδιου είδους. Στην ανθρώπινη ιστορία συμβαίνουν πολυάριθμοι πόλεμοι, εγκλήματα και δολοφονίες. Γιατί όμως οι άνθρωποι είναι επιθετικοί;

Η επιθετικότητα έχει μελετηθεί ιδιαίτερα από τους ψυχολόγους και τους κοινωνιολόγους και έχουν δοθεί πολλοί και διάφοροι ορισμοί. Μεταξύ άλλων, οι Bandura, S. Klaus και B. Robert έχουν πει πως πρόκειται για συμπεριφορά που έχει ως αποτέλεσμα προσωπικές βλάβες ή καταστροφή περιουσίας, συμπεριφορά που έχει ως πρόθεση την πρόκληση βίας σε ένα άλλο ανθρώπινο ον, ή η εκούσια πρόκληση κάποιου είδους βλάβης στους άλλους.

Η ανθρώπινη συμπεριφορά όμως καθορίζεται από τη βιολογική μας κληρονομιά ή από το κοινωνικό μας περιβάλλον;

Οι Hogg, M.A., & Vaughan, G.M. (2010) αναφέρουν πως οι επιστήμονες αποδέχονται ότι η συμπεριφορά είναι αποτέλεσμα μιας αλληλεπίδρασης και των δύο. Έτσι, οι ερμηνείες χωρίζονται σε δύο μεγάλες κατηγορίες: τις βιολογικές και τις κοινωνικές ερμηνείες. Οι βιολογικές υποστηρίζουν ότι η επιθετική συμπεριφορά αποτελεί εγγενές μέρος της ανθρώπινης φύσης και ό,τι είμαστε προγραμματισμένοι από τη γέννηση μας να συμπεριφερόμαστε έτσι. Οι κοινωνικές και βιοκοινωνικές ερμηνείες δίνουν έμφαση σε ένα εγγενές στοιχείο, αλλά όχι στην ύπαρξη ενός πλήρως εκδηλωμένου ενστίκτου – και επειδή κάποιες ενσωματώνουν κάποιο βιολογικό στοιχείο αναφερόμαστε σε αυτές και ως βιοκοινωνικές.

Βιολογικές ερμηνείες

Η Ψυχοδυναμική θεωρία του Freud υποστήριξε ότι η ανθρώπινη επιθετικότητα  προκύπτει από ένα έμφυτο ένστικτο θανάτου, που αντιτίθεται σε ένα ένστικτο ζωής. Όπως η σεξουαλική ορμή, που προέρχεται από τον έρωτα, έτσι μια επιθετική ορμή που προέρχεται από το θάνατο αναπτύσσεται μέσα από βιολογικές εντάσεις και πρέπει να εκφραστεί.

Η Ηθολογική θεωρία με εκπρόσωπο τον Lorenz, όπως αναφέρουν οι Hogg, M.A., & Vaughan,  στο «Περί επιθετικότητας» το 1966, υπερασπίστηκε την ενστικτώδη βάση της επιθετικότητας και σε συγκρίσεις με τη συμπεριφορά των ζώων, επικαλέστηκε εξελικτικές αρχές για να υποστηρίξει ότι η επιθετικότητα έχει αξία ως προς την επιβίωση (δηλ. ο ισχυρότερος επιβιώνει). Αναφέρθηκε, επίσης στο λεγόμενο «fighting instinct», δηλαδή, ότι όπως και τα ζώα έτσι και οι άνθρωποι πρέπει να έχουν ένα κληρονομικό μαχητικό ένστικτο.

H εξελικτική κοινωνική ψυχολογία θεωρεί ότι η περίπλοκη κοινωνική συμπεριφορά είναι προσαρμοστική και βοηθά το άτομο, τους συγγενείς και το είδος στο σύνολο του να επιβιώσουν. Η θεωρία αυτή προερχόμενη από τη Δαρβινική θεωρία, υποστηρίζει ότι η επιθετικότητα είναι ωφέλιμη. Για τους ανθρώπους η επιθετική συμπεριφορά αιτιολογείται με την απόκτηση κοινωνικού και οικονομικού οφέλους, υπεράσπιση πόρων ή απόκτηση νέων.

Κοινωνικές & βιοκοινωνικές ερμηνείες

Ματαίωση & Επιθετικότητα – Ο ανθρωπολόγος J. Dollard υποστήριξε ότι η επιθετικότητα προκαλούνταν πάντοτε από κάποια μορφή απογοητευτικού γεγονότος ή κατάστασης. Η απογοήτευση οδηγούσε κατά κανόνα σε επιθετικότητα. (π.χ. απώλεια εργασίας).  Βέβαια είναι δύσκολο να προβλεφθεί το είδος της απογοητευτικής κατάστασης που μπορεί να οδηγήσει σε αυτήν την συμπεριφορά.

Μοντέλο διέγερσης-μεταβίβασης

Μια μεταγενέστερη προσέγγιση με εκπρόσωπο τον Zillmann όπου πρωταγωνιστούσε μια έννοια ορμών ήταν το μοντέλο διέγερσης – μεταβίβασης. Βάσει αυτού η έκφραση επιθετικότητας προκύπτει από μια συνάρτηση μαθημένων συμπεριφορών, διέγερσης ή ερεθισμού από κάποια άλλη πηγή ή όταν το άτομο ερμηνεύει την κατάσταση αυτή με τέτοιο τρόπο που να πρέπει να ανταποκριθεί επιθετικά.

Η επιθετικότητα ως προϊόν μάθησης

Η θεωρία της κοινωνικής μάθησης είναι η άποψη που υποστήριξε ο Bandura κατά τον οποίο η ανθρώπινη κοινωνική συμπεριφορά δεν είναι έμφυτη αλλά μαθαίνεται μέσα από κατάλληλα πρότυπα. Οι συμπεριφοριστικές προσεγγίσεις, όπως αυτή ,υποστηρίζουν πως η επιθετικότητα μαθαίνεται μέσα από ενισχύσεις (Bandura,1973). Σύμφωνα, λοιπόν, με τη θεωρία αυτή τα άτομα μαθαίνουν να είναι επιθετικά είτε επειδή με τη συμπεριφορά τους αυτή δέχονται κάποια ανταμοιβή (άμεση εμπειρία) (υιοθέτηση μιας συμπεριφοράς επειδή ανταμειφθήκαμε για αυτήν), είτε επειδή παρατηρούν και μιμούνται κάποιον άλλον να ανταμείβεται λόγω της επιθετικής του συμπεριφοράς (έμμεση εμπειρία) (υιοθέτηση μιας συμπεριφοράς κατόπιν παρατήρησης της ανταμοιβής ενός άλλου ατόμου γι αυτήν).

Η έννοια της μάθησης μέσω άμεσης εμπειρίας βασίζεται στις αρχές της συντελεστικής ενίσχυσης του Skinner, δηλαδή μια συμπεριφορά διατηρείται μέσα από ανταμοιβές και τιμωρίες). Π.χ. αν ένα παιδί κλέψει ένα στυλό κάτι και δεν παρέμβει κανείς, τότε ο το παιδί ενισχύεται από το γεγονός ότι τώρα έχει πάρει το στυλό.

Η έννοια της μάθησης μέσω έμμεσης εμπειρίας σχετίζεται με τη μίμηση και την προτυποποίηση. Ο Bandura πραγματοποίησε μια σειρά ερευνών με μικρά παιδιά που έβλεπαν έναν ενήλικα να βιαιοπραγεί σε μια κούκλα. Οι έρευνες έδειξαν ότι τα παιδιά μιμούνται με μεγάλη ευκολία την επιθετική συμπεριφορά κυρίως των ενηλίκων επειδή λειτουργούν ως πρότυπα.

Εν κατακλείδι, με βάση τα ερευνητικά δεδομένα, η επιθετικότητα φαίνεται πως είναι αποτέλεσμα του συνδυασμού τόσο εσωτερικών όσο και εξωτερικών συνθηκών. Οι Βιολογικές ερμηνείες έχουν τις ρίζες τους στη Δαρβινική θεωρία και περιλαμβάνουν απόψεις του Freud, στοιχεία της ηθολογικής θεωρίας και της εξελικτικής κοινωνικής ψυχολογίας. Δίνουν έμφαση σε γενετικά καθορισμένα υποδείγματα συμπεριφορά. Οι κοινωνικές ερμηνείες δίνουν έμφαση στο ρόλο των κοινωνικών επιρροών και των διαδικασιών μάθησης.

Εισαγωγική Φωτογραφία

Περισσότερες Πληροφορίες / Βιβλιογραφία

  • Bandura., A. (1973). Aggression: A Social Learning Analysis. Englewood Cliffs, NJ:  Prentice-Hall
  • Hogg., M. & Vaughan., G. (2010). Κοινωνική ψυχολογία. Αθήνα: Gutenberg – Γιώργος & Κώστας Δαρδανός
  • Moyer, K. E. (1976). The Psychology of Aggression. New York: Harper & Row.
  • Παρασκευόπουλος, Ν. (1985). Εξελικτική Ψυχολογία, τόμος ΙΙ. Αθήνα: Ιδιωτική έκδοση.
  • Pervin, L.A. & John, O. P. (2001). Θεωρίες προσωπικότητας, Αθήνα: Τυπωθήτω-Γ.Δαρδανος.
]]>

23 Ιούλ 2014

Οι φωνές των ψευδαισθήσεων αλλάζουν συναισθηματική χροιά ανάλογα με το κοινωνικό περιβάλλον

Οι ακουστικές ψευδαισθήσεις είναι ένα σύμπτωμα που συναντάται σε διάφορες ψυχικές διαταραχές. Υπολογίζεται ότι περίπου 3 στα 4 άτομα που διαγιγνώσκονται με σχιζοφρένεια αναφέρουν ότι έχουν ακουστικές παραισθήσεις, ένα σύμπτωμα που το αντιμετωπίζουν και τα άτομα με διπολική διαταραχή (20%-50%), με μείζων καταθλιπτική διαταραχή (10%) αλλά και με Διαταραχή Μετατραυματικού Στρες (5%). Πέραν των ψυχικών διαταραχών οι ακουστικές παραισθήσεις μπορούν να προκληθούν από μια σειρά άλλων οργανικών και νευρολογικών παθήσεων, όπως είναι η επιληψία των κροταφικών λοβών, άνοια, εγκεφαλικές βλάβες λόγω τραυματισμού, εγκεφαλικού επεισοδίου ή καρκίνου.1.

Οι ακουστικές παραισθήσεις όμως δεν εμφανίζονται αποκλειστικά και μόνο σε άτομα με ψυχικές διαταραχές. Υπολογίζεται ότι στις δυτικές κοινωνίες ένα ποσοστό 10% – 40% των ατόμων χωρίς ψυχικές διαταραχές αναφέρουν ότι έχουν βιώσει κάποια ακουστική ψευδαίσθηση τουλάχιστον μια φορά στη ζωή τους. Συνήθως αυτές οι παραισθήσεις λαμβάνουν χώρα λίγο πριν τον ύπνο ή λίγο πριν ξυπνήσουμε, όπως επίσης μπορούν να εμφανιστούν και μετά από μεγάλη κατανάλωση αλκοόλ.

Παρόλο λοιπόν που οι ακουστικές παραισθήσεις ακούγονται τρομακτικές και οι περισσότεροι πιστεύουμε ότι δεν μας αφορούν, βλέπουμε ότι είναι κομμάτι της καθημερινότητας αρκετών συνανθρώπων γύρω μας ή ακόμη και της δικής μας ζωής σε κάποιες μεμονωμένες περιπτώσεις. Αυτός είναι και ο λόγος που η επιστημονική κοινότητα έχει προσεγγίσει το θέμα των ακουστικών παραισθήσεων από πολλές οπτικές γωνίες: την βιολογική καταβολή, τα περιγεννητικά και περιβαλλοντικά αίτια κτλ. Μια ανθρωπολόγος από το πανεπιστήμιο του Στανφορντ αποφάσισε να ερευνήσει την κοινωνική διάσταση του θέματος. Πιο συγκεκριμένα, θέλησε να δει εάν το κοινωνικό περιβάλλον αλλάζει τον τρόπο με τον οποίο γίνονται αντιληπτές οι ακουστικές ψευδαισθήσεις. Οι άνθρωποι στις ΗΠΑ ακούν διαφορετικές φωνές από τους ανθρώπους στην Αφρική και την Ασία; Σε τι βαθμό η κουλτούρα επηρεάζει το περιεχόμενο των ψευδαισθήσεων αυτών;

Για να απαντήσει σε αυτά τα ερωτήματα κατέγραψε τα ατομικά, ποιοτικά χαρακτηριστικά των ακουστικών ψευδαισθήσεων από δείγμα ατόμων στις ΗΠΑ, την Γκάνα και την Ινδία και τα συνέκρινε μεταξύ τους σε επίπεδο εθνικότητας23. Το δείγμα της έρευνας περιλάμβανε άτομα με σχιζοφρένεια από αυτές τις χώρες, ηλικίας 34 ετών κατά μέσο όρο, ενώ η ερευνητική ομάδα κατέγραψε την συχνότητα των παραισθήσεων, το περιεχόμενό τους (βίαιο ή μη, δίνουν εντολές ή όχι κτλ), την πεποίθηση των ασθενών για την προέλευση/αιτία των φωνών αλλά και τα συναισθήματα που τους προκαλούν.

Αυτό που βρήκε η ομάδα είναι πως το κοινωνικό περιβάλλον παίζει καταλυτικό ρόλο στην μορφή που λαμβάνουν οι ακουστικές παραισθήσεις. Συγκεκριμένα, οι φωνές στις ΗΠΑ έτειναν να είναι πιο βίαιες και αρνητικές, έδιναν εντολές στα άτομα και συχνά τους έβριζαν ή τους υποτιμούσαν, δημιουργώντας τους όπως είναι φυσιολογικό μια σειρά από αρνητικά συναισθήματα. Συχνά μιλούσαν για την προέλευση των ψευδαισθήσεων με όρους ιατρικούς και φυσιολογίας και τις απέδιδαν σε νευρολογικά αίτια.

Από την άλλη πλευρά, οι συμμετέχοντες στην Γκάνα και την Ινδία έτειναν να έχουν πιο θετικές εμπειρίες από τις παραισθήσεις τους. Τις αντιμετώπιζαν ως επικοινωνία με τον Θεό, ενώ οι φωνές ήταν κυρίως ήρεμες, ακουγόντουσαν σαν να προέρχονται από σεβάσμια μέλη των οικογενειών τους (γέρους ή γονείς) και δεν τους έδιναν εντολές, αλλά ήταν πιο «παιχνιδιάρικες» και τους παρότρυναν να εμπλακούν σε ευχάριστες εμπειρίες όπως π.χ. να κάνουν έρωτα. Σε γενικές γραμμές οι φωνές στην Αφρική και την Ασία δεν έκαναν επίθεση στο Εγώ των ατόμων, αλλά αντίθετα ήταν πιο ήρεμες έως και υποστηρικτικές.

Οι ερευνητές αποδίδουν τις ποιοτικές διαφορές στην αντίληψη των ακουστικών ψευδαισθήσεων στις σαφείς διαφορετικές κοινωνικές καταβολές των ατόμων. Η δυτική κουλτούρα είναι μια κουλτούρα που έχει εξυψώσει το Εγώ των ατόμων και ενθαρρύνει την ατομικότητα και την σημαντικότητα να είναι κανείς διαφορετικός, να πετύχει, να είναι ανταγωνιστικός κτλ. Οι φωνές των ατόμων κάνουν μια σαφή επίθεση στο Εγώ των ατόμων γιατί αυτό είναι εξαιρετικά τονισμένο. Αντίθετα, στις κουλτούρες της Αφρικής και της Ασίας όπου δίνεται λιγότερη έμφαση στην ατομικότητα και μεγαλύτερη στην συλλογικότητα, τα άτομα έχουν ένα ποιοτικώς διαφορετικό Εγώ το οποίο δεν μπορεί να γίνει εύκολα στόχος προσωπικών επικρίσεων.

Αυτό το οποίο τονίζει η εν λόγω έρευνα είναι η σημαντικότητα του να λαμβάνουμε υπόψη το ποιοτικό περιεχόμενο των ακουστικών παραισθήσεων αλλά και το κοινωνικό περιβάλλον των ατόμων που τις εμφανίζουν εάν θέλουμε να κάνουμε μια πλήρη αξιολόγηση του συμπτώματος και να το αντιμετωπίσουμε με τον τρόπο που πρέπει. Η διαφοροποίηση στην αντιμετώπιση των παραισθήσεων επιβάλλεται, δεδομένου ότι δεν έχουν όλες τον ίδιο βαθμό επικινδυνότητας για το άτομο και το περιβάλλον του. Ίσα – ίσα, μπορούμε να πούμε πως σε κάποιες περιπτώσεις οι ακουστικές παραισθήσεις εφόσον είναι υποστηρικτικές μπορούν να λειτουργήσουν έως και θετικά στην αντιμετώπιση μιας ψυχικής διαταραχής όπως η σχιζοφρένεια.

Εισαγωγική Φωτογραφία

]]>

Πηγές / Διαβάστε περισσότερα

  1. Flavie Waters. “AuditoryHallucinationsinPsychiatricIllness”. Psychiatric Times []
  2. Luhrmann, T. M., Padmavati, R., Tharoor, H., & Osei, A. (2014). Differences in voice-hearing experiences of people with psychosis in the USA, India and Ghana: interview-based study. The British Journal of Psychiatry: The Journal of Mental Science. doi:10.1192/bjp.bp.113.139048 []
  3. C. Parker. “Hallucinatory ‘voices’ shaped by local culture, Stanford anthropologist says”. StanfordNews []
14 Ιούλ 2014

Μπορούν οι άνθρωποι να γίνουν πιο συμπονετικοί;

Η συμπόνια ή ενσυναίσθηση περιλαμβάνει την ικανότητα των ανθρώπων να αισθάνονται συμπάθεια για τους άλλους και να κατανοούν τον πόνο των άλλων ανθρώπων. Βέβαια, είναι σημαντικό να σημειωθεί ότι η ενσυναίσθηση περιλαμβάνει κάτι περισσότερο από συμπάθεια. Η ενσυναίσθηση βοηθά τους ανθρώπους να αισθάνονται τι νιώθουν οι άλλοι, αλλά επίσης τους ωθεί να βοηθήσουν τους άλλους και να τους ανακουφίσουν τον πόνο τους.

Μέχρι πρόσφατα, οι επιστήμονες γνώριζαν πολύ λίγα για το αν η ενσυναίσθηση θα μπορούσε να καλλιεργηθεί ή να διδάξει. Σε μια πρόσφατη μελέτη που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Psychological Science (2013), οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι όχι μόνο μπορούν οι ενήλικες να μάθουν να είναι πιο συμπονετικοί, αλλά ότι η μάθηση της θα μπορούσε επίσης να οδηγήσει σε μια πιο αλτρουιστική συμπεριφορά και στην πραγματικότητα να οδηγήσει σε αλλαγές στον εγκέφαλο.

Οι ερευνητές προσπάθησαν να διδάξουν την ενσυναίσθηση σε μια μελέτη που έκαναν σε νέους ενήλικες με τη βοήθεια μιας αρχαίας βουδιστικής τεχνικής, η οποία προορίζεται να αυξήσει τα συναισθήματα για την φροντίδα ανθρώπων που βιώνουν πόνο. Ενώ διαλογίζονταν, οι συμμετέχοντες κλήθηκαν να φανταστούν πως κάποιος υποφέρει. Στη συνέχεια, διαπιστώθηκε πως επιθυμούσαν την ανακούφιση της ταλαιπωρίας του ατόμου. Ζητήθηκε από τους συμμετέχοντες να νιώσουν συμπόνια για διαφορετικούς τύπους ανθρώπων, αρχικά για κάποιον που θα μπορούσαν να αισθανθούν εύκολα συμπόνια, όπως ένα μέλος της οικογένειας ή έναν στενό φίλο και στη συνέχεια για έναν ξένο, καθώς και κάποιον που ερχόταν σε σύγκρουση με τα συναισθήματα του και την συμπόνια. Μια ομάδα από τους συμμετέχοντες είχε εκπαιδευτεί στην τεχνική γνωστή ως «γνωστική επανεξέταση», στην οποία οι άνθρωποι μαθαίνουν να επαναδιατυπώνουν τις σκέψεις τους, ώστε να αισθάνονται λιγότερο αρνητισμό. Οι ερευνητές θέλησαν να προσδιορίσουν εάν οι άνθρωποι μπορούν να μάθουν να αλλάξουν τις συνήθειές τους σε ένα σύντομο σχετικά χρονικό διάστημα, έτσι ώστε και οι δύο ομάδες των συμμετεχόντων να λάβουν εκπαίδευση στο διαδίκτυο για μια περίοδο 30 λεπτών κάθε μέρα για δύο εβδομάδες.

Οι ερευνητές ήθελαν να μάθουν αν η εκπαίδευση της ενσυναίσθησης θα βοηθήσει τους συμμετέχοντες να γίνουν πιο αλτρουιστικοί. Οι συμμετέχοντες κλήθηκαν να παίξουν ένα παιχνίδι στο οποίο θα ξόδευαν δικά τους χρήματα για να βοηθήσουν κάποιον που έχει ανάγκη. Το παιχνίδι περιλάμβανε να παίζουν με δύο άλλους ανώνυμους ανθρώπους online, όπου ο ένας ήταν ο «δικτάτορας» και ο άλλος ήταν το «θύμα». Ο συμμετέχων παρακολουθούσε τον δικτάτορα να μοιράζεται ένα αθέμιτο χρηματικό ποσό με το θύμα και στη συνέχεια να αποφασίσει πόσα από τα δικά του χρήματα να μοιραστεί και να αναδιανέμει τα χρήματα μεταξύ του δικτάτορα και το θύματος.

Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι όσοι είχαν εκπαιδευτεί στην ενσυναίσθηση είχαν περισσότερες πιθανότητες να μοιραστούν τα χρήματα για να βοηθήσουν τον παίκτη που είχε αδικηθεί, ένα παράδειγμα της αλτρουιστικής συμπεριφοράς. Αυτοί οι παίκτες ήταν πιο πιθανό να υιοθετήσουν αλτρουιστική συμπεριφορά από εκείνους στην ομάδα ελέγχου, που είχαν εκπαιδευτεί στη γνωστική επανεξέταση.

Η εκπαίδευση της ενσυναίσθησης αλλάζει τον εγκέφαλο;

Βρεγματικός λοβός - Parietal CortexΟι ερευνητές ήθελαν να δουν τι είδους επιπτώσεις είχε αυτή η εκπαίδευση στον εγκέφαλο. Χρησιμοποιώντας λειτουργική μαγνητική τομογραφία (fMRI), τόσο πριν όσο και μετά την εκπαίδευση, οι ερευνητές ήταν σε θέση να δουν πώς ο διαλογισμός επηρέασε την εγκεφαλική δραστηριότητα. Αυτό που παρατηρήθηκε ήταν ότι οι συμμετέχοντες που ήταν πιο αλτρουιστές μετά την εκπαίδευση είχαν μια αύξηση της δραστηριότητας του εγκεφάλου στο βρεγματικό λοβό (parietal cortex), μια περιοχή του εγκεφάλου που σχετίζεται με την ενσυναίσθηση και την κατανόηση για τους άλλους ανθρώπους. Άλλες περιοχές του εγκεφάλου που συνδέονται με θετικά συναισθήματα και σημείωσαν επίσης αύξηση της δραστηριότητας.

Οι ερευνητές προτείνουν ότι όπως και πολλές άλλες ικανότητες, η ενσυναίσθηση είναι μια ικανότητα που μπορεί να βελτιωθεί με την εξάσκηση. Τα αποτελέσματα της μελέτης προσφέρουν συναρπαστικές δυνατότητες για να βοηθήσουν τους ανθρώπους να καλλιεργήσουν την ενσυναίσθηση, κάτι που αλλάζει τις ζωές πολλών. Οι υγιείς ενήλικες δεν είναι οι μόνοι που μπορούν να επωφεληθούν από την εν λόγω κατάρτιση. Διδάσκοντας την ενσυναίσθηση σε παιδιά και ενήλικες, μπορεί να μειώσει τον εκφοβισμό (bullying) και να βοηθήσει εκείνους που αντιμετωπίζουν τα κοινωνικά ζητήματα.

Γιατί είναι σημαντικό να ξέρουμε ότι η ενσυναίσθηση μπορεί να διδαχτεί ακόμη και σε ενήλικες; Επειδή η ενσυναίσθηση αποτελεί κεντρική συνιστώσα πολλών κοινωνικών συμπεριφορών, όπως τον αλτρουισμό και τον ηρωισμό. Πριν αναλάβουμε δράση να βοηθήσουμε κάποιο πρόσωπο, είναι σημαντικό ότι όχι μόνο κατανοούμε τη μοναδικότητα της κατάστασης, αλλά ότι νιώθουμε την τάση να ανακουφίσουμε τον άλλον από τον πόνο.

Ο Rogers, περιγράφοντας την ενσυναίσθηση, υποστήριξε ότι αποτελείται από τρία στοιχεία: ένα θυμικό (ευαισθησία), ένα γνωστικό (παρατήρηση και πνευματική διεργασία) και ένα επικοινωνιακό (αντίδραση-απάντηση). Επίσης, σύμφωνα με ερευνητές, η ενσυναίσθηση περιλαμβάνει τρία βασικά πράγματα. Πρώτον, οι άνθρωποι πρέπει να αισθάνονται ότι τα προβλήματα που αντιμετωπίζει ένα άλλο πρόσωπο είναι σοβαρά. Επίσης, πρέπει να πιστεύουν ότι αυτά τα προβλήματα δεν είναι αυτοπροκληθέντα. Όταν οι άνθρωποι πιστεύουν ότι η δυσάρεστη κατάσταση ενός ατόμου είναι «δική του φταίξιμο,» είναι λιγότερο πιθανό να συμπάσχουν και να βοηθήσουν. Τρίτον, οι άνθρωποι πρέπει να μπορούν να μπουν στη θέση του άλλου ατόμου που αντιμετωπίζει αυτά τα προβλήματα, χωρίς βέβαια να χαθούν μέσα σε αυτή.

Τέλος, θα πρέπει να σημειωθεί πως διάφοροι προσωπικοί και περιβαλλοντικοί παράγοντες ασκούν επίδραση στην ανάπτυξη και την έκφραση της συναίσθησης. Η οικογένεια και οι σχέσεις οι οποίες αναπτύσσονται στα μέλη της, κατέχει πρωτεύοντα ρόλο, όμως και τα προσόντα με τα οποία οπλίζει το άτομο η φύση και η κοινωνία, συμμετέχουν οπωσδήποτε στην ικανότητα για εμβίωση και έκφραση ενσυναίσθησης σε διάφορα επίπεδα. Μπορεί να φαίνεται δύσκολο, αλλά η έρευνα δείχνει ότι η ενσυναίσθηση είναι κάτι που μπορούμε να μάθουμε, να γίνουμε πιο συμπονετικοί αλλά και να αναλάβουμε δράση ώστε να βοηθήσουμε τους άλλους γύρω μας.

Φωτογραφίες

Βιβλιογραφία

]]>

16 Ιούν 2014

Τα πρόσωπα της βίας

Όλοι μας έχουμε ακούσει τη φράση oτι «η βία γεννάει βία» και οι περισσότεροι συμφωνούν με αυτήν. Πού όμως οφείλεται, ποιοι είναι οι παράγοντες που τη δημιουργούν, τη συντηρούν και την ανακυκλώνουν;

Η επιθετικότητα είναι αποτέλεσμα του συνδυασμού εσωτερικών και εξωτερικών συνθηκών, μπορεί να εκφραστεί λεκτικά, ψυχολογικά και σωματικά. Τα άτομα που θεωρούνται ευάλωτα να δεχτούν την επιθετικότητα σε όλες τις μορφές είναι οι γυναίκες, τα παιδιά και οι ηλικιωμένοι.

Στο κομμάτι της οικογένειας πρέπει να αναφέρουμε ότι η επιθετικότητα παίρνει τη μορφή τόσο της σωματικής-σεξουαλικής όσο και της ψυχολογικής βίας η οποία δεν είναι λιγότερο καταστροφική παρόλο που δεν είναι εμφανής διότι δεν αφήνει εξωτερικά σημάδια. Περιλαμβάνει φωνές, λεκτική βία, εξύβριση, απομόνωση, εκφοβισμό, έλλειψη συναισθηματικής απαντητικότητας και αποκοπή από κοινωνικές επαφές.

Στην ελληνική κοινωνία η επιθετικότητα που λαμβάνει χώρα μέσα στην οικογένεια θεωρείται «οικογενειακή υπόθεση», που σπάνια γίνεται γνωστή στον ευρύτερο περίγυρο ,κι αυτό, γιατί η δομή της ελληνικής οικογένειας στηρίζεται στην αρχή «τα εν οίκω μη εν δήμω». Όσο για τις λεκτικές ή ψυχολογικές μορφές είμαστε ακόμα δυστυχώς στο επίπεδο να μη θεωρούνται καν επιθετική συμπεριφορά. Η επιθετικότητα στην οικογένεια αναγνωρίζεται πλέον ως ένα μείζον ζήτημα δημόσιας υγείας με σημαντική ψυχολογική βάση.

Θα μπορούσε να ρωτήσει κάποιος ποιοι είναι οι λόγοι που οι άνθρωποι θέλουν να πληγώνουν τα πιο κοντινά τους άτομα;

Οι απαντήσεις μπορεί να είναι πολλές αλλά σίγουρα δεν είναι απλές. Ένας λόγος είναι το σύνδρομο κακοποίησης. Παράγοντες σχετικοί με την εγγύτητα, το στρές και την ισχύ σχετίζονται με τον κύκλο κακοποίησης σε ορισμένες οικογένειες. Σύμφωνα πάλι με την ψυχοβιολογία η βία και η επιθετικότητα είναι μέσα στην ανθρώπινη φύση είναι έμφυτες και ενστικτώδεις. Ο Freud (1930) μίλησε για το ένστικτο του θανάτου την καταστροφική δύναμη δηλ. που χτίζεται μέσα μας και εκτονώνεται με τη βία κατά του άλλου ή κατά του εαυτού του.

Ο Lorenz (1966) υιοθέτησε την Δαρβινική θεωρία της εξέλιξης και της αρχής της επιβίωσης, υποστήριξε δηλ. πως το «fighting instinct» είναι εξελικτικό και απαραίτητο για την ανθρώπινη επιβίωση.Πρέπει να τονίσουμε ότι οι επιπτώσεις της επιθετικής συμπεριφοράς είναι τραυματικές τόσο για τη σωματική αλλά και για την πνευματική υγεία του θύματος.Συμφωνά με στατιστικές μια στις 4 γυναίκες θα βιώσουν κάποια μορφή κακοποίησης, στη πλειοψηφία τους τα θύματα κακοποιούνται από κάποιο γνωστό τους άτομο.

Στις Η.Π.Α μια γυναίκα κακοποιείται σωματικά κάθε 15΄΄ και σχεδόν το ¼ των ανθρωποκτονιών όπου ο δολοφόνος γνωρίζει το θύμα συμβαίνουν μεταξύ των συζύγων σύμφωνα με τον Shackelford(2001).Έμφαση όμως πρέπει να δοθεί στο γεγονός πως τις περισσότερες φορές επεισόδια επιθετικότητας και κακοποίησης παρακολουθούν ή ακόμα και δέχονται τα παιδιά. Κάτι τέτοιο είναι ιδιαιτέρως ανησυχητικό καθώς αυξάνει το ενδεχόμενο παιδικής κακοποίησης.Σε αυτό το σημείο η μετάβαση στο σχολικό περιβάλλον δεν είναι τυχαία αφού τα τελευταία χρόνια δυστυχώς εμφανίζεται το φαινόμενο της ενδοσχολικής επιθετικότητας ή ενδοσχολικής βίας και εκφοβισμού.

Η ενδοσχολική βία είναι η απρόκλητη, συστηματική, επαναλαμβανόμενη επιθετικότητα με σκοπό την επιβολή καταδυνάστευση και τη πρόκληση σωματικού και ψυχικού πόνου από μαθητές σε μαθητές μέσα και έξω απτό χώρο του σχολείου που είναι ο κατεξοχήν χώρος κοινωνικοποίησης των παιδιών.Έχει πολλαπλές επιπτώσεις τόσο στη ψυχική όσο και στη ψυχοκοινωνική ανάπτυξη των παιδιών. Στην εκδήλωση του φαινομένου συμβάλλει η αλληλεπίδραση ατομικών και περιβαλλοντικών παραγόντων.

Ειδικότερα ρόλο παίζουν τα ατομικά χαρακτηριστικά των παιδιών και τα χαρακτηριστικά του οικογενειακού περιβάλλοντος.

Για παράδειγμα ο Bandura με τη θεωρία της κοινωνικής μάθησης υποστηρίζει πως οποιαδήποτε κοινωνική συμπεριφορά μαθαίνεται μέσω 1)Άμεσης εμπειρίας μέσω της οποίας το άτομο άμεσα ανταμείβεται για τη συμπεριφορά 2)Έμμεσης εμπειρίας όπου το άτομο μαθαίνει μέσα από υποκατάστατα.

Ο Παρασκευόπουλος (1985) αναφέρει μια σειρά πειραμάτων όπου έδειξε ότι το άτομο συμπεριφέρεται επιθετικά επειδή έχει μάθει ότι με αυτό τον τρόπο εξασφαλίζει κάποιο επιθυμητό αποτέλεσμα.Τα ευρήματα του Walters έχουν μεγάλη σημασία για την κοινωνικοποίηση του παιδιού Π.χ. ο πατέρας που ενθαρρύνει το παιδί του(αγόρι) να παλεύει μαζί του ή να ασχολείται συστηματικά με επιθετικά-ανταγωνιστικά παιχνίδια γιατί πιστεύει ότι έτσι διαπλάθει τον «αυριανό άντρα».

Η συμβολή των Μ.Μ.Ε στο τρόπο που προβάλουν τη βία έχουν σαν συνέπεια τη δημιουργία αντικοινωνικών συμπεριφορών. Αυτό αναδείχτηκε μέσα από μια σειρά πειραμάτων όπως αναφέρει ο Bandura παρατηρεί ότι το παιδί βλέποντας είτε στη πραγματικότητα (οικογένεια- πατέρα) είτε εικονική πραγματικότητα(τηλεόραση-σινεμά) ένα επιθετικό πρότυπο θα εκδηλώσει επιθετική συμπεριφορά ανεξάρτητα αν η συμπεριφορά αυτή θα αμειφθεί ή αν εκ των πραγμάτων είναι αναμενόμενη.

Σημαντικό επίσης είναι η ταύτιση του παιδιού με το γονέα του ίδιου φύλου. Ο Τσιαντής (1991) αναφέρει στο βιβλίο του «Ψυχική Υγεία Του Παιδιού και της Οικογένειας» την άποψη του Andy κατά την οποία το κύριο σημείο που διαχωρίζει τους παραπτωματίες από τα φυσιολογικά αγόρια είναι οι αδυναμίες και η ανεπάρκεια του πατρικού και όχι του μητρικού ρόλου.Εξηγεί ότι το παιδί που αντιλαμβάνεται αρνητικά τον πατέρα για μακρό χρονικό διάστημα μπορεί να είναι όχι μόνο επιθετικό κατά του πατέρα αλλά με τη πάροδο του χρόνου μπορεί να προβάλλει επιθετικότητα και πέρα από την οικογένεια, το σχολείο και τη κοινωνία γενικότερα. Κλείνοντας θα αναφερθούμε σε κάποια χαρακτηριστικά που αφορούν τόσο τα παιδιά θύματα όσο και τα παιδιά θύτες καθώς και τις πιο συνηθισμένες εκδηλώσεις βίας.

Οι πιο συνηθισμένεςεκδηλώσεις βίας είναι:

  • Χειρονομίες, σπρωξιές, ξυλοδαρμοί
  • Φραστικές επιθέσεις, βρισιές, προσβολές
  • Εκβιασμοί
  • Καταστροφή προσωπικών αντικειμένων
  • Κλοπές
  • Σεξουαλική παρενόχληση-κακοποίηση
  • Αποκλεισμός και απομόνωση

Τα χαρακτηριστικά των παιδιών που ενδέχεται να δεχτούν επίθεσηείναι:

  • Χαμηλή αυτοεκτίμηση
  • Ήσυχα, ευαίσθητα
  • Ανασφαλή κ αγχώδη

Τα χαρακτηριστικά των παιδιών αφού έχουν δεχτεί βία:

  • Παθητική αποδοχή της βίας
  • Φόβο για περαιτέρω βία ή τιμωρία από τους μεγάλους
  • Πανικό, κλάμα
  • Πεποίθηση ότι η παρέμβαση ενός ενήλικα δεν θα είναι αποτελεσματική.

Τα χαρακτηριστικά των παιδιών που ασκούν βία:

  • Έχουν χαμηλή αυτοεκτίμηση, παρότι δείχνουν το αντίθετο
  • Είναι ενεργητικά, υπερδραστήρια και επιθετικά
  • Έχουν τάση για αντικοινωνική συμπεριφορά
  • Δεν έχουν τύψεις και ηθικούς ενδοιασμούς για τις πράξεις τους

Εισαγωγική Φωτογραφία

Βιβλιογραφία

  • Bandura., A. (1973). Aggression: A Social Learning Analysis.Englewood Cliffs, NJ:  Prentice-Hall

  • Moyer, K. E. (1976). The Psychology of Aggression. New York: Harper & Row.

  • Παρασκευόπουλος, Ν. (1985). Εξελικτική Ψυχολογία, τόμος ΙΙ. Αθήνα: Ιδιωτική έκδοση.

  • Richard J. Gelles, Violence in the family:A Review of Research in the seventies. Journal of Marriage and Family, Vol. 42, No. 4, Decade Review (Nov., 1980), pp. 873-885,National Council on Family Relations

  • Tolan, P., Gorman-Smith, D., & Henry, D. (2006). Family violence. In D. L. Schacter (Ed.), Annual review of psychology (vol 57). (pp. 557-583). Palo Alto, CA US: Annual Reviews.

  • Τσιαντής., Ι. (1991). Ψυχική υγεία του παιδιού και της οικογένειας. Τόμος Ι. Αθήνα: Καστανιώτης

]]>

30 Μαρ 2014

Μη λεκτική επικοινωνία

Η γλώσσα του σώματος ή η μη λεκτική επικοινωνία είναι σημαντική στην καθημερινή μας ζωή, καθώς βοηθά στην αποκωδικοποίηση συναισθημάτων, στάσεων και απόψεων τόσο στο οικογενειακό περιβάλλον ή στο χώρο εργασίας –ιδιαίτερα σε επαγγέλματα που έχουν να κάνουν με συνεντεύξεις, πωλήσεις, διαφημίσεις, πολιτική και εκπαίδευση- όσο και στο ευρύτερο κοινωνικό χώρο. Ο κλάδος της ψυχολογίας, επίσης, και ιδιαίτερα η συμβουλευτική διαδικασία λαμβάνει πολύ σοβαρά τα μη λεκτικά μηνύματα, καθώς η ψυχοθεραπευτική σχέση περιλαμβάνει το σύνολο των συναισθημάτων και των πεποιθήσεων που έχουν ο θεραπευτής για το θεραπευόμενο και αντιστρόφως, όπως και τον τρόπο έκφρασης και ανταλλαγής των συναισθημάτων και των πεποιθήσεων αυτών.

Ποιοι είναι όμως οι τρόποι έκφρασης της;

Η γλώσσα του σώματος εκφράζεται μέσω του προσώπου, του βλέμματος, τις χειρονομίες, τις στάσεις και τις κινήσεις του σώματος, τη σωματική επαφή, αλλά ακόμα και μέσω του τρόπου που μιλάμε. Στο πρόσωπο μας διαγράφονται η χαρά, η έκπληξη, ο φόβος, ο θυμός, η θλίψη, η αηδία και το ενδιαφέρον. Η οπτική επαφή, μάλιστα, παίζει καθοριστικό ρόλο στη δημιουργία μιας σχέσης, καθώς με το βλέμμα ξεκινούν όλες οι επαφές. Το πόσο συχνά κοιτάζουμε κάποιον και για πόση διάρκεια είναι από τα κυριότερα χαρακτηριστικά. Γενικά, το πόσο συχνά ανταλλάσσουμε βλέμματα με κάποιο πρόσωπο, αποκαλύπτει θετικά συναισθήματα, ενώ η προσπάθεια αποφυγής του βλέμματος αποκαλύπτει αρνητικά συναισθήματα. Άλλα χαρακτηριστικά είναι η διαστολή της κόρης των ματιών, καθώς και η κατεύθυνση που στρέφεται το βλέμμα όταν διακόπτεται η οπτική επαφή. Θα μπορούσαμε να καταλάβουμε από τον τρόπο που κοιτάζει κάποιος κάποια χαρακηριστικά για τον εαυτό του; Λέγεται, πως εκείνοι που τείνουν να στρέφουν το βλέμμα τους δεξιά είναι άνθρωποι του «λόγου» όπως συγγραφείς, ενώ εκείνοι που στρέφουν αριστερά είναι άνθρωποι του «χώρου» όπως αρχιτέκτονες και καλλιτέχνες.

Επίσης, ο τρόπος που καθόμαστε, αγγίζουμε και περπατάμε δημιουργούν χιλιάδες μηνύματα και εκφράζουν συναισθήματα. Στις κινήσεις του σώματος μας φαίνεται και ο βαθμός έλξης, συμπάθειας ή αντιπάθειας. Για παράδειγμα, όταν έχουμε για κάποιον θετικά συναισθήματα, τείνουμε να γέρνουμε το σώμα μας προς το μέρος του. Επίσης, άνθρωποι που προβάλλουν αυτοπεποίθηση υιοθετούν μια αυστηρή όρθια στάση, ενώ άτομα με υψηλό κύρος έχουν χαλαρή και άνετη στάση. Άτομα φοβισμένα ή ντροπαλά τείνουν να χαμηλώνουν το κεφάλι, τους ώμους και όλο το σώμα προς το έδαφος με μάζεμα των άκρων κοντά στον κορμό σε μια στάση υποταγής. Επιπλέον, ο τρόπος που μιλάμε είναι σημαντικός και περιλαμβάνει τους διάφορους ήχους, εκτός των λέξεων, τα χαρακτηριστικά της φωνής, όπως ένταση, συχνότητα, έμφαση, τόνος και ταχύτητα ομιλίας, καθώς και τις παύσεις και τα σιωπηλά διαστήματα. Αντανακλά συναισθήματα και στάσεις σε συνδυασμό με τις κινήσεις του βλέμματος και του σώματος και παράλληλα ρυθμίζει τη ροή του λόγου μεταξύ ομιλητή και ακροατή. Φυσικά, πολλά μη λεκτικά μηνύματα παράγονται και από την ενδυμασία ή την εμφάνιση μας αλλά και την διακόσμηση των προσωπικών μας χώρων.

Γιατί είναι σημαντικό να γνωρίζουμε τη γλώσσα του σώματος;

Διότι μαθαίνοντας τη σημασία της κίνησης του σώματός μας, μαθαίνουμε να την προσέχουμε τόσο σε εμάς τους ίδιους, όσο και στους ανθρώπους γύρω μας. Παρακολουθώντας τις κινήσεις και γνωρίζοντας την ερμηνεία τους μπορούμε να βελτιώσουμε την αυτογνωσία, την αυτοεκτίμηση και την προσωπική αυτονομία μας. Μπορούμε να κατανοούμε πιο εύκολα τους δεσμούς μεταξύ σκέψης, συναισθημάτων και συμπεριφοράς, διότι με την γνώση της γλώσσας του σώματος μεγιστοποιούνται οι πηγές επικοινωνίας. Κατανοούμε την επίδραση του εαυτού μας στους άλλους, συσχετίζουμε την εσωτερική με την εξωτερική πραγματικότητα, και γίνονται αντιληπτές συναισθηματικές, νοητικές ή φυσικές αλλαγές.

Τέλος, δεν πρέπει να ξεχνάμε τις ατομικές διαφορές, δηλαδή, την μοναδικότητα μας ως άνθρωποι στη συμπεριφορά και στην έκφραση μας, αλλά συγχρόνως και τις πολιτισμικές διαφορές με τους διαφορετικούς κοινωνικούς κανόνες έκφρασης που θέτει κάθε κοινωνία.

Βιβλιογραφία

  • Γεώργας, Δ. (1995). Κοινωνική Ψυχολογία, Τόμος Α΄. Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα
  • Gordon, W.R. (2000). Η γλώσσα του σώματος με τη μέθοδο της αυτοδιδασκαλίας. Αθήνα: Καστανιώτης
  • Παπαδάκη-Μιχαηλίδη, Ε. (1998). Η σιωπηλή γλώσσα των συναισθημάτων. Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα
  • Πιανός, Χ.Κ. (2009). Συμβουλευτικός θεραπευτικός διάλογος, θεωρία και πράξη. Αθήνα: Έλλην.
  • Satir, V. (1989). Πλάθοντας ανθρώπους. Αθήνα: Κέδρος. (μετάφραση Στυλιανούδη Λ).

Εισαγωγική Φωτογραφία

]]>

14 Ιούλ 2013

Σαμ Χάρις: Η επιστήμη μπορεί να δώσει απαντήσεις ηθικής

Ο Σαμ Χάρις είναι από τους πιο γνωστούς νευροεπιστήμονες, με ένα πλούσιο ερευνητικό και συγγραφικό έργο γύρω από θέματα όπως είναι η ηθικότητα και η θρησκευτική πίστη. Έχει γράψει ένα μεγάλο αριθμό εκλαϊκευμένων βιβλίων γύρω από αυτά τα θέματα, ενώ έχει εμφανιστεί σε πολλές τηλεοπτικές και διαδικτυακές εκπομπές προσπαθώντας να προωθήσει τον σκεπτικισμό και την επιστήμη ως τα μέσα με τα οποία μπορούμε να αντιληφθούμε την αλήθεια και να φτάσουμε σε μια βαθύτερη κατανόηση για τον κόσμο και την ίδια μας την ύπαρξη.

Στο βίντεο που ακολουθεί από το TED, ο Χάρις παρουσιάζει το θέμα το οποίο τον απασχολεί στο τελευταίο του βιβλίο «The Moral Landscape«: είναι δυνατόν η επιστήμη να δώσει απαντήσεις σε θέματα ηθικής; Μπορούμε να βασιστούμε σε κάποιες επιστημονικές μεθόδους, ώστε να βγούμε από κάποιο ηθικό δίλλημα; Σύμφωνα με τον ίδιο, η απάντηση είναι καταφατική, αν και εφόσον αποδεχτούμε ότι όλη η ανθρωπότητα έχει ένα κοινό έδαφος για να απαντήσει σε αυτά τα ερωτήματα: τη λογική.

Το κείμενο που ακολουθεί του βίντεο είναι η απομαγνητοφώνηση της παρουσίασης. Ο υποτιτλισμός και η απομαγνητοφώνηση έγινε από την ελληνική εθελοντική μεταφραστική ομάδα του TED.

Θα σας μιλήσω σήμερα για τη σχέση μεταξύ επιστήμης και ανθρώπινων αξιών. Είναι ευρέως διαδεδομένο ότι τα ερωτήματα ηθικής, ερωτήματα για το καλό και το κακό, το σωστό και το λανθασμένο, είναι ερωτήματα για τα οποία η επιστήμη δεν έχει επίσημη άποψη. Θεωρείται ότι η επιστήμη μπορεί να μας βοηθήσει να κατανοήσουμε τι εκτιμούμε, αλλά ποτέ δεν θα μπορέσει να μας πει τι θα έπρεπε να εκτιμούμε. Συνεπώς, οι περισσότεροι άνθρωποι…Νομίζω ότι οι περισσότεροι άνθρωποι εδώ, θεωρούν πως η επιστήμη δεν θα μπορέσει ποτέ να απαντήσει τα πιο σημαντικά ερωτήματα στην ζωή των ανθρώπων, ερωτήματα όπως: «Για ποια πράγματα αξίζει να ζεις;» «Για ποια πράγματα αξίζει να πεθαίνει κανείς;» «Από τι συνίσταται η «καλή» ζωή;»

Οπότε, θα επιχειρήσω να εξηγήσω πως αυτό είναι μια πλάνη και πως η διάκριση μεταξύ επιστήμης και ανθρώπινων αξιών είναι μια πλάνη. Και αρκετά επικίνδυνη μάλιστα, ειδικά σε αυτό το σημείο της ανθρώπινης ιστορίας. Λέγεται συχνά ότι η επιστήμη δεν μπορεί να μας δώσει ένα θεμέλιο ηθικής και ανθρώπινων αξιών, διότι η επιστήμη ασχολείται με δεδομένα και φαίνεται πως τα δεδομένα ανήκουν σε διαφορετική σφαίρα απ’ ότι οι αξίες. Επίσης, θεωρείται ότι δεν υπάρχει μια περιγραφή του Είναι του κόσμου η οποία μπορεί να μας πως ο κόσμος θα έπρεπε να είναι. Όμως νομίζω ότι αυτό δεν είναι αληθές. Οι αξίες αποτελούν ένα συγκεκριμένο είδος δεδομένων. Είναι τα δεδομένα όσον αφορά την ευημερία των ενσυνείδητων πλασμάτων.

Γιατί συμβαίνει να μην έχουμε ηθικές υποχρεώσεις απέναντι στις πέτρες; Γιατί δε νιώθουμε συμπόνοια για τις πέτρες; Επειδή δεν νομίζουμε ότι οι πέτρες μπορούν να υποφέρουν. Και αν είμαστε περισσότερο ευαισθητοποιημένοι για τους συγγενείς μας πιθήκους απ’ ότι είμαστε για τα έντομα, το οποίο ισχύει άλλωστε, συμβαίνει γιατί νομίζουμε ότι εκτίθενται σε μεγαλύτερο εύρος ευτυχίας και πόνου. Τώρα, το κρίσιμο στοιχείο που παρατηρούμε εδώ είναι ότι αυτό είναι ένας πραγματολογικός ισχυρισμός: Είναι κάτι για το οποίο θα μπορούσαμε να κάνουμε λάθος ή όχι. Και αν έχουμε παρερμηνεύσει τη σχέση μεταξύ βιολογικής πολυπλοκότητας και των δυνατοτήτων βιώματος, τότε μπορεί να κάνουμε λάθος και για τον εσωτερικό κόσμο των εντόμων.

Και δεν υπάρχει κάποια ιδέα, κάποια εκδοχή ανθρώπινης ηθικής και ανθρώπινων αξιών, που να έχω ποτέ συναντήσει, η οποία κάποια στιγμή να μην περιορίστηκε στο να μας απασχολεί για το ενσυνείδητο βίωμα και των πιθανών αλλαγών του. Ακόμη και αν προσλαμβάνεις τις αξίες σου από την θρησκεία, ακόμη και αν πιστεύεις ότι το καλό και το κακό τελικώς συνδέονται με καταστάσεις μετά θάνατον — είτε με την αιώνια ευτυχία δίπλα στο Θεό είτε με αιώνια βάσανα στην κόλαση – θα εξακολουθείς να απασχολείσαι με τη συνείδηση και τις αλλαγές της. Και το να λες ότι αυτές οι αλλαγές θα παραμείνουν μετά θάνατον είναι από μόνο του πραγματολογικός ισχυρισμός ο οποίος, φυσικά, μπορεί να είναι αληθινός ή όχι.

Τώρα για να μιλήσουμε σχετικά με τις συνθήκες ευημερίας σε αυτή τη ζωή, για τους ανθρώπους, γνωρίζουμε ότι υπάρχει ένα συνεχές για αυτά τα στοιχεία. Γνωρίζουμε ότι είναι δυνατό να ζεις σε ένα αποτυχημένο κράτος, όπου ότι είναι να πάει στραβά, πηγαίνει στραβά – όπου οι μητέρες δεν μπορούν να θρέψουν τα παιδιά τους, όπου οι άγνωστοι δεν μπορούν να βρουν μια βάση ειρηνικής συνεργασίας και ο κόσμος δολοφονείται αδιακρίτως. Και γνωρίζουμε ότι είναι δυνατό να προχωρήσουμε σε αυτό το συνεχές προς κάτι λίγο πιο ειδυλλιακό, σε ένα μέρος όπου ένα συνέδριο όπως αυτό είναι εφικτό.

Και γνωρίζουμε – γνωρίζουμε – ότι υπάρχουν σωστές και λανθασμένες απαντήσεις ως προς το πως να πάμε σε αυτό το χώρο. Το να βάλουμε χολέρα στο νερό θα ήταν μια καλή ιδέα; Πιθανόν όχι. Θα ήταν καλή ιδέα για όλους να πιστεύουν στο κακό μάτι, έτσι ώστε όταν τους συμβαίνουν άσχημα πράγματα να ρίχνουν αμέσως το φταίξιμο στους γείτονες; Πιθανόν όχι. Υπάρχουν αλήθειες να μαθευτούν για το πως μπορούν οι ανθρώπινες κοινωνίες να ανθίσουν, είτε τις καταλαβαίνουμε αυτές τις αλήθειες ή όχι. Και η ηθική σχετίζεται με αυτές τις αλήθειες.

Έτσι, μιλώντας για αξίες, μιλούμε και για δεδομένα. Τώρα, η κατάσταση μας στον κόσμο μπορεί να κατανοηθεί σε πολλά επίπεδα – κυμαινόμενοι από το επίπεδο του γονιδιώματος έως το επίπεδο των οικονομικών συστημάτων και των πολιτικών διακανονισμών. Αλλά εάν θα μιλήσουμε για την ανθρώπινη ευημερία είναι απαραίτητο να μιλήσουμε για τον ανθρώπινο εγκέφαλο. Επειδή γνωρίζουμε ότι η εμπειρία μας για τον κόσμο και τον εαυτό μας μέσα του πραγματοποιείται μέσα στον εγκέφαλο – ότι και αν συμβαίνει μετά το θάνατο. Ακόμη και αν ο βομβιστής αυτοκτονίας, πάρει τις 72 παρθένες στη μετά θάνατον ζωή, σε αυτή τη ζωή, η προσωπικότητά του – η σχετικά ατυχής προσωπικότητά του – είναι ένα προϊόν του εγκεφάλου του. Έτσι – η συμβολή του πολιτισμού – εάν ο πολιτισμός μας αλλάζει, και πράγματι το κάνει, μας αλλάζει μέσω του εγκεφάλου μας. Επομένως οποιαδήποτε πολιτιστική μεταβολή και αν προκαλεί την ακμή των ανθρώπων μπορεί, τουλάχιστον κατ’ αρχήν, να κατανοηθεί στο γενικότερο πλαίσιο μιας ωριμάζουσας επιστήμης του νου – νευροεπιστήμη, ψυχολογία, κτλ.

Επομένως, αυτό για το οποίο μιλώ είναι ότι η αξία μπορεί να αναχθεί σε δεδομένα -δεδομένα ενσυνείδητων βιωμάτων – ενσυνείδητων όντων. Επομένως μπορούμε να οραματιστούμε ένα χώρο πιθανών αλλαγών στο βίωμα αυτών των όντων. Και βλέπω αυτόν το χώρο σαν κάποιου είδους ηθικά τοπία, με διακυμάνσεις που αντιστοιχούν σε διαφορές στην ευημερία των ενσυνείδητων πλασμάτων, συγχρόνως προσωπικά και συλλογικά. Και εκείνο που πρέπει να παρατηρήσουμε είναι ότι πιθανόν να υπάρχουν καταστάσεις ανθρώπινης ευημερίας στις οποίες σπάνια έχουμε πρόσβαση, στις οποίες λίγοι έχουν πρόσβαση. Και αυτές αναμένουν να τις ανακαλύψουμε. Ίσως κάποιες από αυτές τις καταστάσεις μπορούν να ορθά να ονομαστούν μυστικιστικές ή πνευματικές. Ίσως να υπάρχουν και άλλες καταστάσεις στις οποίες δεν έχουμε πρόσβαση δεδομένης της κατασκευής του μυαλού μαςόμως, είναι πιθανό άλλα μυαλά να μπορέσουν να τις ανακαλύψουν.

Τώρα ας γίνω σαφής σε αυτά που δεν λέω. Δεν λέω ότι η επιστήμη μπορεί να εγγυηθεί την χαρτογράφηση αυτού του χώρου ή ότι θα έχουμε επιστημονικές απαντήσεις σε κάθε εικάσιμο ηθικό ερώτημα. Δεν νομίζω, για παράδειγμα, ότι κάποια μέρα θα συμβουλεύεσαι έναν υπερυπολογιστή για να μάθεις εάν θα έπρεπε να κάνεις δεύτερο παιδί ή εάν θα έπρεπε να βομβαρδίσεις τις πυρηνικές εγκαταστάσεις του Ιράν, ή εάν θα μπορείς να βάλεις στα εταιρικά έξοδά το κόστος του TED. (Γέλια) Αλλά εάν οι ερωτήσεις επηρεάζουν την ανθρώπινη ευημερία τότε έχουν απαντήσεις, είτε μπορούμε να τις βρούμε είτε όχι. Και μόνο η παραδοχή αυτού – η παραδοχή της ύπαρξης σωστών και λανθασμένων απαντήσεων στο ερώτημα του πως μπορούν οι άνθρωποι να ακμάσουν – θα αλλάξει τον τρόπο που μιλούμε για την ηθική και θα αλλάξει τις προσδοκίες της ανθρώπινης συνεργασίας στο μέλλον.

Για παράδειγμα, υπάρχουν 21 πολιτείες στην Αμερική όπου η σωματική τιμωρία στο σχολείο είναι νόμιμη: είναι νόμιμο δηλαδή για ένα δάσκαλο να χτυπάει ένα παιδί με ένα ξύλο, δυνατά, προκαλώντας μελανιές και κάλους ή ακόμη και κοψίματα στο δέρμα. Και αρκετές εκατοντάδες χιλιάδες παιδιά, κατά λάθος, υποβάλλονται σε αυτό κάθε χρόνο. Οι θέσεις αυτών των πεφωτισμένων περιοχών, νομίζω, δεν θα σας εκπλήξει. Δεν μιλάμε για το Κοννέκτικατ.

Και η λογική πίσω από αυτήν την συμπεριφορά είναι σαφώς θρησκευτική. Ο Ίδιος ο Δημιουργός του σύμπαντος μας είπε να χρησιμοποιούμε τη ράβδο, ώστε να μη κακομάθει το παιδί: Αυτό βρίσκεται στις Παροιμίες 13, 20 και νομίζω στην 23. Όμως μπορούμε να κάνουμε την ευνόητη ερώτηση: Έιναι καλή ιδέα, γενικά, να υποβάλουμε τα παιδιά στον πόνο τη βία και τη δημόσια ταπείνωση ως μέσο ενθάρρυνσης της υγειούς συναισθηματικής ανάπτυξης και καλής συμπεριφοράς; (Γέλια) Υπάρχει καμία αμφιβολία πως αυτή η ερώτηση έχει απάντηση και πως αυτή έχει σημασία;

Πολλοί από εσάς ανησυχείτε ότι αυτή η έννοια της ευημερίας δεν μπορεί να προσδιοριστεί και φαινομενικά είναι διαρκώς ανοιχτή σε επανερμήνευση. Επομένως, πως γίνεται να υπάρξει μια αντικειμενική ερμηνεία της ευημερίας; Σκεφτείτε κατ’ αναλογία την έννοια της σωματικής υγείας. Η έννοια της σωματικής υγείας δεν είναι καθορισμένη. Όπως ακούσαμε από τον Μάϊκλ Σπέκτερ, έχει αλλάξει διαχρονικά. Όταν φτιάχτηκε αυτό το άγαλμα, ο μέσος όρος προσδόκιμου ζωής ήταν πιθανόν τα 30 χρόνια. Τώρα είναι κοντά στα 80 στον αναπτυγμένο κόσμο. Μπορεί να έρθει ο καιρός όπου θα παρέμβουμε στα γονιδιώματά μας με τέτοιο τρόπο όπου, το να μην μπορείς να τρέχεις μαραθώνιο στην ηλικία των 200 ετών να θεωρείται μια σοβαρή αδυναμία. Ο κόσμος θα σου προσφέρει δωρεές όταν θα είσαι σε αυτή την κατάσταση. (Γέλια)

Παρατηρείστε το γεγονός ότι η έννοια της υγείας είναι ανοιχτή, αληθινά ανοιχτή για αναθεώρηση χωρίς να την κάνει κενή. Η διαφορά μεταξύ ενός υγειούς ανθρώπου και ενός πεθαμένου είναι τόσο ξεκάθαρη και παρεπόμενη όσο κάθε άλλη που γίνεται στην επιστήμη. Άλλο ένα αξιοσημείωτο στοιχείο είναι ότι υπάρχουν αρκετά άκρα στο ηθικό τοπίο. Μπορεί να υπάρχουν ισότιμοι τρόποι να ευδοκιμούμε: μπορεί να υπάρχουν ισότιμοι τρόποι να οργανωθεί η ανθρώπινη κοινωνία έτσι ώστε να μεγιστοποιηθεί η ανθρώπινη ακμή.

Τώρα, αυτό γιατί να μην μπορεί υποτιμήσει μια αντικειμενική ηθική; Σκεφτείτε πως μιλάμε για το φαγητό: Δεν θα προσπαθήσω να επιχειρηματολογήσω για το ότι πρέπει να υπάρχει κάποιο σωστό είδος φαγητού που πρέπει να τρώμε. Υπάρχει ξεκάθαρα ένα εύρος υλικών που αποτελούν υγιή φαγητά. Ωστόσο υπάρχει ξεκάθαρη διάκριση μεταξύ φαγητού και δηλητηρίου. Το γεγονός ότι υπάρχουν αρκετές σωστές απαντήσεις στη ερώτηση, «Τί είναι φαγητό;» δεν μας δελεάζει στο να πούμε ότι δεν υπάρχουν αλήθειες να αναδυθούν, για την ανθρώπινη διατροφή. Πολλοί άνθρωποι ανησυχούν ότι μια οικουμενική ηθική θα απαιτήσει ηθικές αντιλήψεις που δεν χωρούν εξαιρέσεις.

Ετσι, για παράδειγμα, εάν είναι πραγματικά λάθος το να ψεύδεσαι, πρέπει πάντα να είναι λάθος σαν πράξη και αν μπορείς να βρεις μια εξαίρεση σε αυτό τότε δεν θα πρέπει να υπάρχουν ηθικές αλήθειες. Γιατί να το σκεφτούμε αυτό; Σκεφτείτε κατ’ αναλογία το σκάκι. Τώρα, εάν θέλεις να παίξεις καλό σκάκι, η αρχή: «Μη χάσεις τη Βασίλισσα», είναι καλό να τηρηθεί. Όμως σαφώς επιτρέπει τις εξαιρέσεις. Υπάρχουν στιγμές όπου το να χάσεις τη Βασίλισσα είναι η πιο ευφυής κίνηση. Υπάρχουν στιγμές όπου είναι η μόνη καλή κίνηση που μπορείς να κάνεις. Και όμως, το σκάκι είναι ένας χώρος τέλειας αντικειμενικότητας. Το γεγονός ότι υπάρχουν εξαιρέσεις εδώ δεν το αλλάζει καθόλου.

Αυτό μας οδηγεί σε εκείνες τις κινήσεις που οι άνθρωποι συνηθίζουν να κάνουν όταν βρίσκονται στην ηθική σφαίρα. Σκεφτείτε το πρόβλημα των γυναικών με το σώμα τους: Τι μπορείς να κάνεις με αυτά; Ένα πράγμα που μπορείς να κάνεις, είναι να τα καλύψεις πλήρως. Αυτή είναι η θέση, γενικώς, της διανοητικής μας κοινωνίας ότι ενώ δεν μας αρέσει αυτό, μπορεί να το θεωρούμε «λάθος» στη Βοστώνη ή το Πάλο Άλτο, αλλά ποιοί είμαστε εμείς που θα πούμε ότι οι περήφανοι κάτοικοι μιας αρχαίας κουλτούρας κάνουν λάθος στο να υποχρεώνουν τις γυναίκες και τις κόρες τους στο να ζουν σε υφασμάτινα σακιά; Και ποιοι είμαστε εμείς που θα πούμε ότι κάνουν λάθος να τις χτυπούν με ατσάλινα καλώδια ή να τους ρίχνουν οξύ μπαταρίας στο πρόσωπό τους αν αρνηθούν το προνόμιο του να περιορίζονται με αυτόν τον τρόπο;

Ποιοι είμαστε εμείς που δεν θα το πούμε αυτό; Γιατί να προσποιούμαστε ότι γνωρίζουμε τόσα λίγα για την ανθρώπινη ευδαιμονία ώστε να μην κρίνουμε πρακτικές σαν αυτές; Και δεν μιλάω για το εθελοντικό φόρεμα της μπούρκας – για εμένα, οι γυναίκες θα έπρεπε να φοράνε ότι θέλουν. Αλλά τι σημαίνει εθελούσιο σε μια κοινωνία όπου, όταν ένα κορίτσι βιάζεται, η πρώτη παρόρμηση του πατέρα της, αρκετά συχνά, είναι να τη σκοτώσει για να διώξει την ντροπή;

Αφήστε απλά αυτό το δεδομένο να σκάσει στο μυαλό σας για λίγο: Η κόρη σας βιάζεται και αυτό που κάνεις είναι να τη σκοτώσεις. Ποιές είναι πιθανότητες αυτό να αντιπροσωπεύει την κορυφή της ανθρώπινης ακμής;

Το να το πεις αυτό, δεν σημαίνει ότι έχεις την τέλεια λύση στη δική σου κοινωνία. Για παράδειγμα, αυτό παρατηρούμε σχεδόν σε όλα τα περίπτερα του πολιτισμένου κόσμου. Τώρα, δεδομένου ότι για αρκετούς άνδρες, ίσως χρειάζεται να έχεις πτυχίο φιλοσοφίας για να δεις κάτι λάθος σε αυτές τις φωτογραφίες. (Γέλια) Αλλά αν βρισκόμαστε σε στοχασμό μπορούμε να αναρωτηθούμε, «Είναι αυτή η τέλεια έκφραση μιας ψυχολογικής ισορροπίας με σεβασμό στις μεταβλητές όπως νεότητα και ομορφιά και γυναικεία σώματα;» Δηλαδή, είναι αυτό το ιδανικό περιβάλλον στο οποίο θα μεγαλώσετε τα παιδιά σας; Πιθανόν όχι. Εντάξει ίσως να υπάρχει κάποιο μέρος στο φάσμα μεταξύ αυτών των δύο άκρων, που να αντιπροσωπεύει ένα χώρο καλύτερης ισορροπίας. (Χειροκρότημα) Ίσως να υπάρχουν αρκετά τέτοια μέρη – ξανά, δεδομένων των αλλαγών στον ανθρώπινο πολιτισμό μπορεί να υπάρχουν αρκετά άκρα στο ηθικό τοπίο. Όμως εκείνο που πρέπει να σημειώσουμε είναι ότι θα υπάρχουν πολλοί περισσότεροι τρόποι να μη βρεθείς σε κάποιο άκρο. Τώρα, η ειρωνεία, σύμφωνα με την οπτική μου οι μόνοι άνθρωποι που φαίνεται γενικά να συμφωνούν μαζί μου και που θεωρούν ότι υπάρχουν σωστές και λανθασμένες απαντήσεις στα ηθικά ερωτήματα είναι θρησκευτικοί δημαγωγοί διαφόρων τύπων.

Και φυσικά εκείνοι πιστεύουν ότι έχουν τις σωστές απαντήσεις σε ηθικά ερωτήματα διότι τις παίρνουν από μια φωνή σε μια θύελλα, όχι επειδή έκαναν μια ευφυή ανάλυση των αιτιών και της κατάστασης της ανθρώπινης και ζωικής ευημερίας. Στην πραγματικότητα, η ανθεκτικότητα της θρησκείας ως το πρίσμα μέσω του οποίου οι περισσότεροι άνθρωποι βλέπουν τα ηθικά ερωτήματα, έχει αποκόψει μέρος του ηθικού διαλόγου από αληθινά ζητήματα ανθρώπινου και ζωικού πόνου. Για αυτό το λόγο σπαταλάμε το χρόνο μας μιλώντας για γάμο ομοφυλοφύλων και όχι για γενοκτονίες ή την εξάπλωση των πυρηνικών ή τη φτώχεια ή οποιοδήποτε άλλο σημαντικό ζήτημα. Όμως οι δημαγωγοί έχουν δίκιο για ένα πράγμα, χρειαζόμαστε μια οικουμενική σύλληψη των ανθρώπινων αξιών.

Τώρα, τι μπαίνει εμπόδιο σε αυτό; Ένα αξιοσημείωτο στοιχείο είναι ότι κάνουμε κάτι διαφορετικό όταν μιλάμε για την ηθική – ειδικά οι κοσμικοί (αθεϊστές), ακαδημαϊκοί, επιστημονικοί τύποι. Όταν μιλάμε για την ηθική εκτιμούμε τις διαφορετικές απόψεις με τρόπο που δεν το κάνουμε σε κάποιο άλλο τομέα της ζωής μας. Έτσι, για παράδειγμα ο Δαλάι Λάμα σηκώνεται κάθε πρωί διαλογιζόμενος τη συμπόνοια και πιστεύει ότι το να βοηθάς άλλα ανθρώπινα όντα είναι ένα καίριο στοιχείο της ανθρώπινης ευτυχίας. Από την άλλη μεριά έχουμε κάποιον σαν τον Τέντ Μπάντυ: Ο Τέντ Μπάντυ αρεσκόταν στο να απαγάγει, να βιάζει να βασανίζει και να σκοτώνει νεαρές γυναίκες.

Επομένως φαίνεται να έχουμε μια γνήσια ασυμφωνία απόψεων για το πώς να χρησιμοποιεί κάποιος το χρόνο του καλύτερα. (Γέλια) Οι περισσότεροι Δυτικοί διανοούμενοι κοιτάζουν αυτήν την κατάσταση και λένε, «Ξέρετε, δεν υπάρχει κάτι στις πράξεις του Δαλάι Λάμα που να εξηγεί το σωστό – το απολύτως σωστό – ή στον Τέντ Μπάντυ που να εξηγεί το απολύτως λανθασμένο ώστε να δίνει ένα πραγματικό επιχείρημα το οποίο δυνητικά να μπει στα όρια της επιστήμης. Στον έναν αρέσει η σοκολάτα, στον άλλο η βανίλια. Δεν υπάρχει κάτι που θα μπορούσε να πει ο ένας στον άλλο ώστε να τον πείσει.» Σημειωτέο, ότι δεν το κάνουμε αυτό στην επιστήμη.

Στα αριστερά έχουμε τον Έντουαρντ Γουίτεν. Είναι ειδικός στη θεωρία χορδών. Εάν ρωτήσετε τους πιο έξυπνους φυσικούς τριγύρω, ποιος είναι ο πιο έξυπνος φυσικός τριγύρω, από όσο ξέρω, οι μισοί από αυτούς λένε τον Έντ Γουίτεν. Οι άλλοι μισοί θα σας πουν ότι δεν τους αρέσει η ερώτηση. (Γέλια) Τι θα γινόταν λοιπόν εάν εμφανιζόμουν σε ένα συνέδριο φυσικών και έλεγα, «Η Θεωρία Χορδών είναι κίβδηλη. Δεν απηχεί σε μένα. Δεν επιλέγω να βλέπω το σύμπαν σε μικρή κλίμακα. Δεν την υποστηρίζω.» (Γέλια) Τίποτε δεν θα συμβεί γιατί δεν είμαι φυσικός, δεν καταλαβαίνω τη θεωρία χορδών. Είμαι ο Τέντ Μπάντυ της θεωρίας χορδών.(Γέλια) Δεν θα ήθελα να είμαι σε κάποιο σύλλογο θεωρίας χορδών που να με έχει μέλος.

Αλλά αυτό είναι μια άποψη. Όποτε μιλούμε για δεδομένα, συγκεκριμένες απόψεις πρέπει να αποκλείονται. Αυτό σημαίνει να έχεις ένα τομέα ειδίκευσης. Για αυτό μπορούμε με τη γνώση να κάνουμε εκτιμήσεις. Πως γίνεται να έχουμε πείσει τους εαυτούς μας ότι στην ηθική σφαίρα δεν υπάρχει ηθική ειδικότητα ή ηθικό ταλέντο ή ηθική ιδιοφυία ακόμη; Πως γίνεται να έχουμε πείσει τους εαυτούς μας πως κάθε άποψη πρέπει να μετρήσει; Πως γίνεται να έχουμε πείσει τους εαυτούς μας ότι κάθε κουλτούρα έχει μια οπτική για τέτοια θέματα που να αξίζει εξέτασης; Μπορούν να έχουν οι Ταλιμπάν άποψη για τη φυσική που να αξίζει εξέτασης; Όχι. (Γέλια) Πως γίνεται να είναι λιγότερο πασιφανής η αμάθειά τους στο ζήτημα της ανθρώπινης ευημερίας;

Επομένως, νομίζω, πως αυτό χρειάζεται ο κόσμος τώρα. Χρειάζεται ανθρώπους σαν εμάς που θα παραδεχτούν ότι υπάρχουν σωστές και λανθασμένες απαντήσεις σε ερωτήματα ανθρώπινης ακμής’ και η ηθική σχετίζεται με αυτόν τον τομέα δεδομένων. Είναι πιθανό για τα άτομα ή ακόμη και για ολόκληρους πολιτισμούς να νοιάζονται για λάθος πράγματα: Που σημαίνει ότι είναι πιθανό για εκείνους να έχουν πιστεύω και πόθους που με σιγουριά θα οδηγήσουν σε άσκοπο ανθρώπινο πόνο. Απλώς και μόνο η αποδοχή αυτού, θα μεταμορφώσει τη συζήτηση για την ηθική. Ζούμε σε ένα κόσμο στον οποίο τα σύνορα μεταξύ των εθνών μειώνονται συνεχώς και κάποια μέρα δεν θα σημαίνουν τίποτα.

Ζούμε σε ένα κόσμο γεμάτο καταστρεπτική τεχνολογία και αυτή η τεχνολογία δεν μπορεί να αντιστραφεί, θα είναι πάντα πιο εύκολο να σπάμε τα πράγματα από το να τα διορθώνουμε. Μου φαίνεται επομένως, ότι είναι ολοφάνερο ότι δεν μπορούμε πια να σεβαστούμε και να ανεχτούμε τις ευρείες διαφοροποιήσεις σε νοήσεις για την ανθρώπινη ευημερία, όπως δεν σεβόμαστε ή ανεχόμαστε ευρείες διαφοροποιήσεις σε νοήσεις για το πως εξαπλώνονται οι ασθένειές ή για πρότυπα ασφαλείας κτηρίων και αεροπλάνων. Πρέπει απλά να συγκλίνουμε στις απαντήσεις που δίνουμε στα πιο σημαντικά ερωτήματα της ανθρώπινης ζωής. Και για να το κάνουμε αυτό πρέπει να αποδεχτούμε ότι αυτά τα ερωτήματα έχουν απαντήσεις.

]]>