11 Οκτ 2011

Η Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής / Υπερκινητικότητας: Βιολογία και Συμπεριφορά

Η Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής / Υπερκινητικότητας (ΔΕΠΥ) θεωρείται ως μία από τις πιο διαδεδομένες διαταραχές ανάμεσα στα παιδιά σχολικής ηλικίας. Υπολογίζεται πως ένα ποσοστό της τάξεως του 3% έως 5% των παιδιών κάτω των 12 ετών παρουσιάζει αυτή τη διαταραχή, με τα αγόρια να την εμφανίζουν 4 φορές συχνότερα σε σχέση με τα κορίτσια. Σύμφωνα με το Εγχειρίδιο του Αμερικάνικου Συνδέσμου Ψυχιατρικής1 τα διαγνωστικά κριτήρια της ΔΕΠΥ χωρίζονται σε δύο μεγάλες κατηγορίες, το στην ελλειμματική προσοχή και την υπερκινητικότητα. Τα συμπτώματα της πρώτης κατηγορίας είναι προφανώς η μειωμένη προσοχή και η δυσκολία συγκέντρωσης κατά τη διάρκεια ενός παιχνιδιού ή μίας σχολικής δραστηριότητας αλλά και η αίσθηση ότι το παιδί δεν προσέχει όταν του μιλάνε. Επίσης, το παιδί με ελλειμματική προσοχή δυσκολεύεται να ακολουθήσει σαφείς και ξεκάθαρες οδηγίες (οι οποίες εννοείται πως πρέπει να είναι ανάλογες της γνωστικής ανάπτυξής του), δεν μπορεί να οργανώσει δραστηριότητες, αποφεύγει να παίζει παιχνίδια ή να κάνει εργασίες που απαιτούν πιο πολύ χρόνο για να γίνουν, ενώ έχει και την τάση να χάνει συνεχώς πράγματα. Για το κομμάτι της Υπερκινητικότητας το ίδιο εγχειρίδιο αναφέρεται σε δύο κυρίως συμπτώματα 1)την δυσκολία του παιδιού να μείνει ήσυχο σε μία θέση: για παράδειγμα, σηκώνεται συνεχώς από τη θέση του, παίζει με τα δάχτυλά του και δεν μπορεί να απολαύσει ήσυχες δραστηριότητες που δεν απαιτούν έντονη σωματική δραστηριότητα) και 2)την έντονη παρορμητικότητα η οποία μπορεί να πάρει πολλές μορφές: διακόπτει τον συνομιλητή του, δεν περιμένει τη σειρά του για να παίξει, ενοχλεί συνεχώς τους άλλους κ.α.

Παρά την σχετικά μεγάλη συχνότητα της διαταραχής και τα πολυάριθμα διαγνωστικά εργαλεία που έχουν δημιουργηθεί για την έγκαιρη διάγνωσή της, τα βασικά αίτια που την προκαλούν παραμένουν άγνωστα. Σε γενικές γραμμές η έρευνα στον τομέα αυτό κατευθύνεται ταυτόχρονα προς και τους δύο βασικούς άξονες που χαρακτηρίζουν το σύνολο των γνωστικών και ψυχολογικών διαταραχών: το περιβάλλον και τη βιολογία. Αν και το περιβάλλον και ο τρόπος ανατροφής φαίνεται πως παίζουν ένα σημαντικό ρόλο στην ανάπτυξη της διαταραχής, το τελευταίο διάστημα παρατηρείται ένα έντονο ενδιαφέρον για το βιολογικό υπόβαθρο της ΔΕΠΥ.

Χάρη στην εξέλιξη των εργαλείων νευροαπεικόνισης πλέον μπορούμε σχετικά εύκολα να εντοπίσουμε τις πιθανές διαφορές στον τρόπο λειτουργίας του νευρικού συστήματος μεταξύ ατόμων με ΔΕΠΥ και του κανονικού πληθυσμού. Ήδη από τις αρχές της δεκαετίας του 90 νευροψυχολογικές έρευνες υπογράμμισαν τον σημαντικό ρόλο του πρόσθιου λοβού και των βασικών γαγγλίων σε γνωστικές διεργασίες όπως η προσοχή και η εκτέλεση εντολών, όπως επίσης και την σχέση των περιοχών αυτών με τον έλεγχο της παρορμητικότητας. Για την ακρίβεια ήδη από τα μέσα του 18ου αιώνα υπήρχαν νευρολογικές ενδείξεις του ρόλου που παίζει ο πρόσθιος λοβός στην συμπεριφορά μας. Μία από τις πιο κλασσικές περιπτωσιακές μελέτες είναι αυτή του Φινέα Γκέιτζ. Ο Φινέας Γκέιτζ ήταν ένας εργάτης των σιδηροδρόμων ο οποίος είχε ένα πολύ σοβαρό ατύχημα στο κεφάλι, με αποτέλεσμα ο πρόσθιος αριστερός λοβός του να υποστεί ανεπανόρθωτη βλάβη. Αυτό που παρατήρησαν οι νευρολόγοι της εποχής ήταν η πολύ ξαφνική αλλαγή στον χαρακτήρα του μετά το ατύχημα. Ενώ ήταν ένας ήρεμος και πολύ ευγενικός άντρας, ξαφνικά έγινε εγωιστής, απρόσεκτος, αθυρόστομος και υπερκινητικός. Η παρατήρηση ότι τα άτομα με ΔΕΠΥ παρουσιάζουν προβλήματα σε ένα σύνολο συμπεριφορών που σχετίζονται με την λειτουργία του πρόσθιου λοβού, είχε ως αποτέλεσμα η επιστημονική έρευνα να στραφεί προς τη μελέτη των πιθανών δυσλειτουργικών στην περιοχή αυτή. Και πράγματι, νευρολογικές έρευνες επιβεβαίωσαν πως ο πρόσθιος λοβός των παιδιών με ΔΕΠΥ έχει μικρότερο μέγεθος σε σχέση με τον μέσο πληθυσμό, ενώ παρατηρούνται ανωμαλίες και στο μέγεθος άλλων περιοχών του “βαθιού εγκεφάλου”2 , όπως είναι τα βασικά γάγγλια, ο κερκοφόρος πυρήνας και η ωχρά σφαίρα. Επιπλέον έχει βρεθεί πως ο μεταβολισμός των περιοχών αυτών, όπως και των περιοχών που σχετίζονται με την επεξεργασία κιναισθητικών δεδομένων (για παράδειγμα αριστερός κιναισθητικός φλοιός) είναι σημαντικά πιο αργός στα άτομα με ΔΕΠΥ, γεγονός που αποτελεί ένδειξη ότι οι περιοχές αυτές σε κάποιο βαθμό υπολειτουργούν.

Πέρα από το επίπεδο των εγκεφαλικών ανωμαλιών, η έρευνα έχει επεκταθεί και στο νευροχημικό πεδίο, καθώς ήδη από την δεκαετία του 80 είχαν αναπτυχθεί διάφορες θεωρίες γύρω από την ανάπτυξη της ΔΕΠΥ σύμφωνα με τις οποίες τα συμπτώματα οφείλονταν σε γενικότερες νευροχημικές ανισορροπίες του κεντρικού νευρικού συστήματος. Συγκεκριμένα, το ενδιαφέρον είχε επικεντρωθεί στα λεγόμενα μονοαμινεργικά συστήματα, στα οποία εμπλέκονται νευροδιαβιβαστές όπως η σεροτονίνη, η ντοπαμίνη και η νορεπινεφρίνη3 , κυρίως λόγω της πολύ πετυχημένης θεραπευτικής δράσης διεγερτικών φαρμάκων όπως η ουσία Ritalin η οποία στοχεύει στην εξισορρόπηση της λειτουργίας των συστημάτων αυτών. Αξίζει να σημειωθεί πως οι νευροδιαβιβαστές αυτοί υπάρχουν σε μεγάλες συγκεντρώσεις στα εγκεφαλικά κέντρα ελέγχου της συμπεριφοράς (π.χ. αυτό που ελέγχει τις ακούσιες/αυτόματες κινήσεις) αλλά και στα συστήματα που σχετίζονται με την αντίδραση στην επιβράβευση και την τιμωρία. Η υπόθεση αυτή φαινόταν πολύ σωστή και τεκμηριωμένη, όμως όταν τα ίδια φάρμακα δοκιμάστηκαν σε άτομα του γενικού πληθυσμού που δεν είχαν συμπτώματα ΔΕΠΥ φάνηκε πως η ίδια ουσία είχε ακριβώς τα ίδια συμπτώματα (μείωση της ενεργητικότητας και της παρορμητικότητας). Αυτά τα ευρήματα έδειξαν πως μπορεί μεν η επέμβαση στα μονοαμινεργικά κέντρα να μειώνει τα συμπτώματα, όμως δεν είναι αυτά η πραγματική αιτία που προκαλεί την ΔΕΠΥ4 . Παρά τα αντιφατικά συμπεράσματα στα οποία έφτανε πολλές φορές η επιστημονική κοινότητα, σταδιακά άρχισε να γίνεται όλο και πιο αποδεκτό πως η δυσλειτουργία τουλάχιστον κάποιων πιο συγκεκριμένων μονοαμινεργικών συστημάτων -κυρίως αυτά που σχετίζονται με την ντοπαμίνη και την νορεπινεφρίνη- προκαλεί την ΔΕΠΥ. Ακόμη και σήμερα η πιο διαδεδομένη φαρμακοθεραπεία για την ΔΕΠΥ είναι η χορήγηση διεγερτικών φαρμάκων με βάση την μεθηλφενιδάδη (Ritalin) και αμφεταμίνες. Αυτές οι ουσίες επεμβαίνουν στον κύκλο απελευθέρωσης ντοπαμίνης και νοναδρεναλίνης αυξάνοντας τη δραστηριότητα των συγκεκριμένων νευροδιαβιβαστικών κέντρων, κάτι που έχει ως αποτέλεσμα την μείωση των συμπτωμάτων.

Βεβαίως ένα βασικό ερώτημα που πρέπει να απαντηθεί είναι εάν αυτή η υπολειτουργικότητα ή/και οι ανωμαλίες που παρατηρούνται στο κεντρικό νευρικό σύστημα ατόμων με ΔΕΠΥ προκαλούν τα συμπτώματα της διαταραχής ή είναι άμεσα/έμμεσα αποτελέσματά της. Ένας τρόπος να δοθεί κάποια απάντηση στο ερώτημα αυτό είναι να μελετηθεί το περιβάλλον του παιδιού και να αναλυθεί κατά πόσο οι συγγενείς τους παρουσιάζουν ΔΕΠΥ ή άλλες σχετικές διαταραχές. Πράγματι, έρευνες στο περιβάλλον των παιδιών με ΔΕΠΥ έχουν δείξει ότι η διαταραχή εμφανίζεται πολύ συχνά στους βιολογικούς συγγενείς τους. Αυτό που είναι σημαντικό όμως είναι πως μελέτες με υιοθετημένα παιδιά έχουν δείξει πως όταν ένα παιδί χαρακτηρίζεται από υπερενεργητικότητα, τότε είναι πολύ πιθανό οι βιολογικοί συγγενείς του -όπως τα βιολογικά αδέρφια ή οι βιολογικοί γονείς του- να έχουν επίσης υψηλά ποσοστά υπερενεργητικότητας5 . Οι έρευνες με υιοθετημένα παιδιά είναι σημαντικές καθώς βασίζονται στην υπόθεση πως εάν ένα χαρακτηριστικό αναπτύσσεται περισσότερο βάσει βιολογικών παραγόντων και λιγότερο βάσει του περιβάλλοντος στο οποίο μεγαλώνει το κάθε άτομο, τότε οι βιολογικοί συγγενείς υιοθετημένων παιδιών θα παρουσιάζουν το χαρακτηριστικό αυτό πολύ πιο συχνά σε σχέση με τους μη-βιολογικούς συγγενείς.

Πέραν του ενδιαφέροντος για τις έρευνες με υιοθετημένα παιδιά, είναι σημαντικό να υπογραμμίσουμε πως υπάρχουν διάφορες έρευνες που αναφέρουν μια σειρά από διαφορετικά βιολογικά αίτια που οδηγούν στην ανάπτυξη ΔΕΠΥ. Υπάρχουν σημαντικές ενδείξεις πως τα άτομα με ΔΕΠΥ συχνά έχουν ιστορικό λοιμώξεων, προγεννητικών (π.χ. χρήση ουσιών από τη μητέρα) και περιγεννητικών προβλημάτων (χαμηλό βάρος κατά τη γέννηση)6 . Για παράδειγμα, η κατάχρηση μεγάλων ποσοτήτων αλκοόλ από τη μητέρα έχει ως αποτέλεσμα το παιδί να γεννηθεί με μειωμένο βάρος, ενώ υπάρχει μεγάλο ρίσκο για εγκεφαλικές ανωμαλίες και βιολογικά προβλήματα τα οποία μπορεί να είναι γνωστικές διαταραχές (π.χ. ΔΕΠΥ) έως πολύ σοβαρές σωματικές ασθένειες (π.χ. καρδιακή ανεπάρκεια). Επιπλέον, υπάρχουν ενδείξεις πως ορισμένες εγκεφαλικές κακώσεις σε συγκεκριμένα σημεία του εγκεφάλου -συγκεκριμένα του πρόσθιου λοβού- είναι πιθανόν να προκαλέσουν τουλάχιστον ορισμένα από τα βασικά συμπτώματα της ΔΕΠΥ7 , όπως ακριβώς συνέβη και με την περίπτωση του Φινέα Γκέιτζ που παρουσιάσαμε λίγο πιο πάνω. Φυσικά αυτό σε καμία περίπτωση δεν σημαίνει πως όλα τα παιδιά που υπέστησαν κάποιου είδους κρανιοεγκεφαλική κάκωση στον πρόσθιο λοβό θα αναπτύξουν απαραίτητα την διαταραχή.

Η σημαντικότητα όλων αυτών των ερευνών, από τόσες πολλές οπτικές γωνίες, είναι προφανής καθώς συνεισφέρουν σημαντικά στην κατανόηση των βαθύτερων αιτιών της διαταραχής και μπορούν να δείξουν τον δρόμο για την καλύτερη δυνατή πρόληψη της. Η πρόληψη είναι πάντοτε προτιμότερη από την αντιμετώπιση μιας διαταραχής, είτε αυτή είναι βιολογική, είτε ψυχολογική. Υπό το σκεπτικό αυτό η ανάπτυξη πολλών διαφορετικών εργαλείων για την έγκαιρη αντιμετώπιση της ΔΕΠΥ είναι κάτι παραπάνω από θεμιτή۬۬ είναι απαραίτητη. Όταν έχουν εμφανιστεί ήδη οι πρώτες ενδείξεις της διαταραχής (αποσπασμένη προσοχή, ανησυχία, παρορμητικότητα κ.α.) και έρθει το παιδί στον ειδικό λειτουργό ψυχικής υγείας μπορεί να είναι ήδη σχετικά αργά, καθώς δεν είναι λίγοι οι γονείς που καθυστερούν να αναγνωρίσουν τα σημάδια της ΔΕΠΥ, όχι φυσικά λόγω αδιαφορίας αλλά μάλλον λόγω απειρίας. Πολλά παιδιά, ιδιαίτερα της προσχολικής ηλικίας είναι φυσικά υπερκινητικά, φλύαρα και απρόσεκτα χωρίς αυτό να σημαίνει πως πάσχουν απαραίτητα από ΔΕΠΥ. Αυτό όμως ομολογουμένως κάνει πιο δύσκολο τον εντοπισμό των παιδιών που έχουν όντως αυτή την διαταραχή προσοχής. Μια βασική διαφορά των φυσιολογικά ανήσυχων παιδιών και των παιδιών με ΔΕΠΥ που είναι εντοπίζεται σχετικά εύκολα είναι η ηλικία έναρξης της απρόσεκτης και επικίνδυνης συμπεριφοράς. Τα παιδιά με την διαταραχή εμφανίζονται υπερδραστήρια ήδη από πολύ μικρές ηλικίες. Για παράδειγμα, έχει αναφερθεί πως ήδη από την ηλικία του 1,5 έτους τα παιδιά αυτά εμφανίζουν ενδείξεις υπερκινητικότητας ακόμη και στον ύπνο τους8 . Στο σημείο αυτό θα πρέπει να τονίσουμε πως η αντίληψη που επικρατεί ότι η ΔΕΠΥ εμφανίζεται στα μικρά παιδιά και εξαφανίζεται όταν αυτά μεγαλώσουν είναι λανθασμένη. Σύμφωνα με μακροχρόνιες έρευνες στον χώρο φαίνεται πως τα παιδιά που παρουσίασαν συμπτώματα ΔΕΠΥ, συνέχισαν να τα εμφανίζουν ακόμη και κατά την περίοδο της εφηβικής ηλικίας σε ένα ποσοστό της τάξεως του 50-70%9 . Όπως συμβαίνει με τις σωματικές ασθένειες, και εδώ ισχύει το βασικό “αξίωμα” πως όσο το νωρίτερα γίνει η διάγνωση τόσο το καλύτερο για όλους.

]]>

Πηγές / Διαβάστε περισσότερα

  1. American Psychiatric Association: Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, Fourth Edition, Text Revision. Washington, DC, American Psychiatric Association, 2000. []
  2. Castellanos, F.X., Giedd, J.M., Marsh, W.L., et al. (1996). Quantitative brain magnetic resonance imaging in ADHD. Archives of General Psychiatry, 53, 607-616. []
  3. Shaywitz, B. A. et al.. (1983). Attention deficit disorder: Quantitative analysis of CT. Neurology, 33, 1500-1503 []
  4. Rapoport, J. L. et al. (1974). Minor physical anomalies and plasma dopamine-beta-hydroxylasc activity in hyperactive boys. American Journal of Psychiatry, 131, 386-390 []
  5. Sprich, S. et al. (2000). Adoptive and Biological Families of Children and Adolescents With ADHD. Child and Adolescent Psychiatry. 39(11), 1432-1437. []
  6. Knopik, V. et al.  (2005). Contributions of parental alcoholism, prenatal substance exposure, and genetic transmission to child ADHD risk: a female twin study. Psychological Medicine, 35, 625-635 []
  7. Heilman, K. M., & Valenstein, E. (1979). Clinical neuropsychology. New York: Oxford, University Press. []
  8. Davison, G.C. & Neale, J.M. (1993). Abnormal Psychology. USA: John Wiley & Sons Inc []
  9. Mannuzza, S.  et al. (1991). Hyperactive boys almost grown up: 5. Replication of psychiatric status. Archives of General Psychiatry, 48, 77-83 []
26 Οκτ 2010

Μικρά και Ενδιαφέροντα #18

  • Μερικές φορές η ανθρώπινη ανοησία γίνεται η άκρη που ξετυλίγει το κουβάρι της γνώσης. Σε αυτή την κατηγορία ανήκει και η αυτοκτονία ενός άνδρα ο οποίος κρεμάστηκε ενώ αυνανιζόταν (erotic asphyxia). Μετά από έλεγχο στο σπίτι του βρέθηκαν βίντεο που είχε τραβήξει ο ίδιος τα οποία έδειχναν τις προηγούμενες φορές που είχε επιχειρήσει ξανά αυτό το επικίνδυνο ερωτικό παιχνίδι. Σε ορισμένα από αυτά τα βίντεο φαινόταν πως ο άνδρας αυτός είχε συμπτώματα βλάβης στον μεσεγκέφαλο (σπασμούς, «κοκκάλωμα» των καρπών κ.α.) τα οποία όμως δεν του προκαλούσαν μόνιμη βλάβη, κάτι που έρχεται σε αντίθεση στις μέχρι τώρα γνώσεις μας για τις βλάβες του μεσεγκεφάλου… [Mind Hacks]
  • Είναι γνωστό πως οι άνδρες έχουν πιο έντονη τάση προς τον αλκοολισμό σε σχέση με τις γυναίκες. Τα αίτια του φαινομένου αυτού πιστεύεται πως είναι εκτός από κοινωνικά και βιολογικά, χωρίς όμως να είναι γνωστός ο ακριβής βιολογικός μηχανισμός που το προκαλεί αυτό. Μια νέα έρευνα των πανεπιστημίων της Columbia και του Yale βρήκε πως μετά από κατανάλωση αλκοόλ οι νευρώνες στους εγκεφάλους των ανδρών απελευθερώνουν περισσότερη ντοπαμίνη, μια ουσία που σχετίζεται με ευχάριστα συναισθήματα και «ανταμοιβή». Αυτό αποτελεί μια πιθανή εξήγηση για την τάση των ανδρών να συνεχίζουν την κατανάλωση όλο και περισσότερου αλκοόλ. [PsyPost]
  • Η νευρική ανορεξία, μια από τις πιο σοβαρές διατροφικές διαταραχές, εκτός από έντονα ψυχολογικά και κοινωνικά προβλήματα προκαλεί φυσικά και πάρα πολύ σοβαρά σωματικά προβλήματα (υποβιταμίνωση, αφυδάτωση, υπονατρεμία κ.α.). Μια έρευνα οφθαλμολόγων όμως βρήκε πως τα άτομα με ανορεξία έχουν πολύ υψηλότερες πιθανότητες να αναπτύξουν σοβαρές μόνιμες βλάβες στους βολβούς των ματιών, κάτι που επηρεάζει τόσο την περιφερειακή όσο και την κεντρική όραση. [Science Daily]
  • Τέλος, ένα νέο που δεν θα αρέσει και πολύ στους Έλληνες, αλλά σίγουρα θα αρέσει στον πρωθυπουργό και το ΔΝΤ. Κάποιοι ερευνητές είχαν την φαεινή ιδέα να δουν εάν συσχετίζεται η απώλεια γνωστικών λειτουργιών με την ηλικία συνταξιοδότησης. Βάζοντας σε σχεδιαγράμματα την μέση ηλικία συνταξιοδότησης και τον μέσο όρο γνωστικών ικανοτήτων σε διάφορες χώρες, φαίνεται πως όσο πιο νωρίς βγαίνει κάποιος στην σύνταξη τόσο πιο νωρίς αναπτύσσει γνωστικά προβλήματα. Φυσικά δεν είναι η δουλειά που μας σώζει, αλλά το ότι ο εγκέφαλός -θέλοντας και μη- εξασκείται κατά τη διάρκεια της εργασίας. Αυτή η έρευνα αποτελεί μια ακόμη απόδειξη του ότι ένας γυμνασμένος εγκέφαλος είναι ένας υγιής εγκέφαλος. [MindBlog]
  • Ψυχο…ιστορικά

    Σαν σήμερα, στις 26 Οκτωβρίου 1967 το ζεύγος Gardner έκανε την πρώτη επίδειξη των ικανοτήτων που είχαν διδάξει στον χιμπατζή Washoe, ο οποίος είχε μάθει να χρησιμοποιεί κάποιες βασικές έννοιες της νοηματικής γλώσσας για να επικοινωνεί με τους εκπαιδευτές του. Η υπόθεση Washoe είχε τραβήξει το ενδιαφέρον ολόκληρου του επιστημονικού κόσμου καθώς ήταν η πρώτη επίδειξη ότι πέραν του ανθρώπου υπάρχουν και άλλα πλάσματα που μπορούν να επικοινωνούν μέσω γλωσσικού κώδικα ο οποίος κάνει σύνδεση μεταξύ σημαίνοντος και σημαινόμενου. Το ζεύγος δέχτηκε φυσικά και πλήθος παρατηρήσεων και ενστάσεων για την επιστημονική αξία του πειράματός του, καθώς δεν ήταν λίγοι αυτοί που ισχυρίζονταν ότι ο Washoe είχε απλά μάθει να χρησιμοποιεί τα χέρια του μέσα από μια διαδικασία απλής συμπεριφοριστικής μάθησης, όπως αυτή που χρησιμοποιείται στα ζώα στα τσίρκο και επομένως η επίδειξη των ικανοτήτων του δεν απαντούσε -τουλάχιστον επαρκώς- στο ερώτημα εάν τα άλλα πρωτεύοντα θηλαστικά μπορούν να χρησιμοποιούν γλωσσικό κώδικα. Αξίζει να αναφερθεί ότι σήμερα πιστεύεται ότι πράγματι ορισμένα είδη πιθήκων φαίνεται πως χρησιμοποιούν κάποιον πολύ βασικό γλωσσικό ή/και σωματικό κώδικα ακόμη και στο φυσικό τους περιβάλλον για να ενημερώσουν για κινδύνους, τροφή ή ακόμη και τα συναισθήματά τους.

    Φωτογραφία

    ]]>