05 Ιούλ 2015

Η ψυχολογία της πολιτικής πόλωσης

Ζούμε ιδιαίτερες στιγμές στην χώρα μας. Τη στιγμή που γράφονται αυτές οι γραμμές έχουν μόλις ανοίξει οι κάλπες για το δημοψήφισμα που θα δείξει εάν ο ελληνικός λαός θα ψηφίσει «Ναι» ή «Όχι» στην πρόταση των δανειστών της Ελλάδας (Ιούνιος 2015). Το δημοψήφισμα έχει πολλά ιδιαίτερα στοιχεία που το καθιστούν εξαιρετικά ενδιαφέρον πέρα από την προφανή πολιτική και κοινωνική του διάσταση. Και με αυτά τα στοιχεία θα ήθελα να ασχοληθώ με το άρθρο μου αυτό. Να ξεκαθαρίσω ότι το άρθρο δημοσιεύεται μετά το κλείσιμο της κάλπης, προς αποφυγή εντάσεων και ενστάσεων ότι χρησιμοποιήθηκε ως εργαλείο για πίεση προς τη μία ή τη δεύτερη επιλογή.

Αυτό που ίσως έχουμε προσέξει οι περισσότεροι είναι κάτι προφανές που δημιουργεί κάθε εθνική ψηφοφορία: πόλωση. Όσο πλησιάζει η ώρα της κάλπης, τόσο περισσότερο αυξάνεται η πόλωση. Τι εννοούμε όμως με τον όρο «πόλωση»; Το ευρετήριο όρων ψυχολογίας του PsychCentral μας δίνει έναν σύντομο και περιεκτικό ορισμό1 :

Η ομαδική πόλωση είναι ένα φαινόμενο κατά το οποίο οι επιλογές και οι γνώμες των ατόμων μέσα στα πλαίσια μιας ομάδας τείνουν να γίνουν πιο ακραίες σε σχέση με τις πραγματικές, προσωπικές απόψεις των ατόμων που απαρτίζουν την ομάδα.

Βλέπουμε λοιπόν ότι η πόλωση δημιουργείται όχι σε ατομικό, αλλά σε ομαδικό επίπεδο. Η δυναμική της ομάδας τείνει να πιέζει το άτομο να λάβει όλο και πιο ακραίες θέσεις σε σχέση με τη θέση που υπερασπίζεται. Στο δημοψήφισμα λοιπόν, αν κάποιος ο οποίος έτεινε αρχικά προς τη μία απάντηση βρεθεί σε περιβάλλον με άλλους που τείνουν επίσης προς την ίδια απάντηση, σταδιακά θα καταλήξουν σε όλο και πιο σκληρή υποστήριξη της άποψης αυτής, παραμερίζοντας ενδεχομένως πτυχές της στάσης τους που αρχικά δεν τους άρεσαν. Για παράδειγμα, πολλοί υποστηρικτές του Ναι ή του Όχι τείνουν να παραμερίζουν ή να στρογγυλεύουν τις αρνητικές συνέπειες της κατάστασης στην οποία θα βρεθούμε εάν δώσουμε αυτή την απάντηση στο δημοψήφισμα.

Το κλίμα πόλωσης είναι κάτι που χτίζεται σταδιακά και απαιτεί χρόνο. Παρόλα αυτά όμως παρατηρούμε ότι στην περίπτωση του δημοψηφίσματος όπου η χρονική περίοδος προετοιμασίας και ενημέρωσης γύρω από τις συνέπειες του Ναι και του Όχι ήταν εξαιρετικά μικρή, κατάφερε ήδη να δημιουργηθεί ένα κλίμα πόλωσης. Αυτό οφείλεται ενδεχομένως στην κρισιμότητα που οι περισσότεροι βλέπουν στο ερώτημα του δημοψηφίσματος. Όσο πιο σοβαρές κρίνονται οι συνέπειες της μίας ή της άλλης απάντησης, τόσο αυξάνεται το αίσθημα της απειλής σε ατομικό και ομαδικό επίπεδο και επομένως η πόλωση.

Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι πριν από λίγους μήνες είχαμε παρακολουθήσει ένα επίσης κρίσιμο δημοψήφισμα στη Σκωτία, το οποίο διαπραγματευόταν την ανεξαρτησία ή όχι της χώρας από το Ηνωμένο Βασίλειο. Στην περίπτωση αυτή οι πολίτες, με διαφορά 10% (45%-55%) αποφάσισαν να παραμείνουν στο Η.Β. Εκ των υστέρων αναλύσεις έδειξαν ότι κρίσιμος παράγοντας για την τελική απόφαση ήταν η απειλή που αισθάνθηκαν πολλοί Σκωτσέζοι σε περίπτωση που άλλαζε το status quo της χώρας τους. Υπήρχαν πλήθος αναλύσεων σχετικά με τις οικονομικές και πολιτικές συνέπειες της ανεξαρτησίας της Σκωτίας για τους πολίτες της. Αυτό είχε σαν αποτέλεσμα την τελευταία στιγμή πολλοί πολίτες να ψηφίσουν κατά της ανεξαρτησίας, ενώ στην ουσία ήταν υπέρ.

Η πολιτική πόλωση βεβαίως δεν παρατηρείται μόνο στις περιπτώσεις δημοψηφισμάτων τα οποία εκ των πραγμάτων χωρίζουν τους ψηφοφόρους σε δύο κατηγορίες (Ναι ή Όχι), αλλά ακόμη και στις βουλευτικές εκλογές. Αυτός είναι και ο λόγος που στις περισσότερες δημοκρατίες του κόσμου υπάρχουν δύο κυρίαρχα κόμματα που παλεύουν για την εξουσία. Ο δικομματισμός γεννιέται και θρέφεται μέσα από την κοινωνική πόλωση. Σύμφωνα με μια έρευνα που μελέτησε την αντίληψη της κομματικής πόλωσης και τους παράγοντες της στις ΗΠΑ, υπάρχουν 3 βασικά στοιχεία που πρέπει να λάβουμε υπόψη όταν μελετούμε το συγκεκριμένο φαινόμενο2 .

Πρώτον, σημαντικός παράγοντας είναι οι αντιλήψεις μας για την «αντίπαλη ομάδα». Όσο πιο εννοποιημένους θεωρούμε τους πολιτικούς μας αντιπάλους, τόσο πιο πιθανό είναι να εγκαταλείψουμε τις αρχικές μας πολιτικές θέσεις, να έρθει πόλωση και να συνασπιστούμε με μια ομάδα που θεωρούμε ότι είναι πιο κοντά σε εμάς και είναι το αντίπαλο δέος για τους πολιτικούς μας αντιπάλους. Για τα ελληνικά δεδομένα, φανταστείτε την μεγάλη εκροή ψηφοφόρων προς τον ΣΥΡΙΖΑ στις προηγούμενες 2 εκλογικές αναμετρήσεις. Δεν ασπάστηκαν ξαφνικά όλοι τις πολιτικές αρχές του ΣΥΡΙΖΑ, αλλά απλά συνασπίστηκαν εκεί απέναντι στην Ν.Δ.

Δεύτερος σημαντικός παράγοντας είναι η αυτοαντίληψή μας. Όσο πιο κεντρική είναι η πολιτική μας στάση για την προσωπική μας ταυτότητα, τόσο πιο πολωμένη μπορεί να γίνει. Με άλλα λόγια, αυτοί οι οποίοι θεωρούν την κομματική τους ταυτότητα ή πολιτική τους τοποθέτηση ως βασικό στοιχείο της προσωπικότητάς τους, είναι δύσκολο να μετακινηθούν από τις θέσεις τους γιατί πολύ απλά είναι σαν να χάνουν ένα κομμάτι του εαυτού τους.

Τρίτος παράγοντας της κομματικής πόλωσης είναι φυσικά οι προσωπικές μας αντιλήψεις. Όσο πιο ακραίες είναι εκ φύσεως οι προσωπικές μας αντιλήψεις, τόσο πιο ακραία θα είναι και η πολιτική μας θέση στο τέλος. Ένας εκ φύσεως ακραίος συνομιλητής είναι λογικό ότι δύσκολα θα μετακινηθεί από τις θέσεις του, καθώς τον εκφράζουν ειλικρινώς.

Βλέπουμε λοιπόν ότι η πόλωση είναι ένα φαινόμενο που εμφανίζεται ποικιλοτρόπως και σε πολλές διαφορετικές περιπτώσεις. Οι υποστηρικτές ενός κόμματος ή μίας στάσης σε ένα δημοψήφισμα δεν είναι απαραίτητα μια ομοιογενής ομάδα, αλλά με το πέρασμα του χρόνου και ενώ πλησιάζει η ώρα της κάλπης ομογενοποιούνται μέσα από μια διαδικασία δυναμική που λαμβάνει υπόψη την αυτοαντίληψη και την αντίληψη της ομοιογένειας και της δύναμης της αντίπαλης πολιτικής θέσης. Πρόκειται για έναν κυκλικό μηχανισμό: όσο πιο ομοιογενείς θεωρούμε τους άλλους, τόσο πιο πολύ ομογενοποιούμαστε εμείς και όσο πιο πολύ ομογενοποιούμαστε εμείς, τόσο πιο πολύ ομογενοποιείται και ο πολιτικός αντίπαλος, οδηγώντας σε μια πλήρως διχασμένη εικόνα του εκλογικού σώματος.

Εισαγωγική Εικόνα

]]>

Πηγές / Διαβάστε περισσότερα

  1. PsychCentral: «Group Polarization» []
  2. Westfall et al. (2015). Perceiving Political Polarization in the  United States: Party Identity Strength  and Attitude Extremity Exacerbate the  Perceived Partisan Divide, Perspectives on Psychological Science 2015, Vol. 10(2) 145 –158 [pdf] []
13 Νοέ 2014

Παρουσίαση Βιβλίου: "Κρίση, φόβος και διάρρηξη της κοινωνικής συνοχής"

Μία αβέβαιη και απειλητική καθημερινότητα επικράτησε για τους πολίτες της Ελλάδας μετά την υπογραφή του μνημονίου, ως αποτέλεσμα της ακραίας λιτότητας που επιβλήθηκε.

Η ύφεση, ή ανεργία, οι μειώσεις και οι περικοπές των μισθών, η αυξανόμενη φορολογία και η συρρίκνωση του κράτους πρόνοιας, η διόγκωση της φτώχειας, επιδείνωσαν τις συνθήκες διαβίωσης, ενέτειναν τα προβλήματα σωματικής και ψυχικής υγείας, αύξησαν τα ποσοστά των αυτοκτονιών και της θνησιμότητας. Παράλληλα, άρχισαν να κερδίζουν έδαφος εντεινόμενες πολιτικές και πρακτικές καταστολής, παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων κοινωνικά αδύναμων ομάδων, ο ρατσισμός, η βία και ο φασισμός, δημιουργώντας κλίμα φόβου και ανασφάλειας.

Κρίση,φόβος και διάρρηξη της κοινωνικής συνοχήςΤο βιβλίο «Κρίση, φόβος και διάρρηξη της κοινωνικής συνοχής» επιχειρεί μία σφαιρική κριτική και τεκμηριωμένη ανάλυση των επιπτώσεων της οικονομικής κρίσης στη ζωή των πολιτών, ανάλυση που αναδεικνύει την κοινωνική συνοχή ως το μεγάλο θύμα της κρίσης. Κεντρική θέση στην ανάλυση κατέχει η παρουσίαση μηχανισμών χειραγώγησης της κοινωνίας και διαδικασιών κοινωνικού αποκλεισμού, όπως η κατασκευή ενόχων, ενοχών και αποδιοπομπαίων τράγων, και η ποινικοποίηση της ασθένειας και της διαφορετικότητας.

Παράλληλα, αναζητεί λύσεις για την αντιμετώπιση των κοινωνικών προβλημάτων που έχουν οξυνθεί μέσα από την ενίσχυση της δημοκρατικής συμμετοχής στη λήψη των αποφάσεων και τον σχεδιασμό, την υλοποίηση και την αξιολόγηση των παρεμβάσεων, με τη συμμετοχή των λειτουργών φροντίδας και των ίδιων των εξυπηρετουμένων. Αναδεικνύει τη σημασία της κριτικής σκέψης και στάσης για τη διαμόρφωση ενός κινήματος αλληλεγγύης ενάντια στις πολιτικές που οδήγησαν τη χώρα στη σημερινή ανθρωπιστική κρίση και προτείνει το μοντέλο της κριτικής κοινωνικής εργασίας στην παροχή κοινωνικής φροντίδας

Λίγα λόγια για τον συγγραφέα

Ο Δρ. Χαράλαμπος Πουλόπουλος είναι κοινωνικός λειτουργός με μεταπτυχιακές σπουδές στην Αγγλία στον τομέα των Εφαρμοσμένων Κοινωνικών Επιστημών. Συμμετείχε στη δημιουργία των θεραπευτικών κοινοτήτων του ΚΕΘΕΑ (Κέντρο Θεραπείας Εξαρτημένων Ατόμων) από το 1983 και από το 1995 είναι διευθυντής του οργανισμού. Είναι πρόεδρος της Επιστημονικής και Συμβουλευτικής Επιτροπής της Παγκόσμιας Ομοσπονδίας Θεραπευτικών Κοινοτήτων (WFTC) και αντιπρόεδρος του Δ.Σ. της Ευρωπαϊκής Ομοσπονδίας Θεραπευτικών Κοινοτήτων (EFTC).

Η σύνδεση της θεωρίας και πρακτικής της Κοινωνικής Εργασίας με τον χώρο των θεραπευτικών κοινοτήτων αποτελεί ένα από τα κύρια επαγγελματικά και επιστημονικά του ενδιαφέροντα. Έχει διδάξει στο Τμήμα Κοινωνικής Διοίκησης του Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου Θράκης την περίοδο 1999-2003 και είναι επιστημονικός συνεργάτης στο διεθνές μεταπτυχιακό πρόγραμμα για τις εξαρτήσεις που συνδιοργανώνεται από το King’s College του Λονδίνου, το Πανεπιστήμιο της Αδελαΐδας της Αυστραλίας και το Πανεπιστήμιο Virginia Commonwealth των ΗΠΑ.


Αυτό το κείμενο είναι το δελτίο τύπου από τις Εκδόσεις «Τόπος» και όχι η προσωπική άποψη του αρθρογράφου, η οποία θα ανέβει σε ξεχωριστό κείμενο αργότερα, όταν ολοκληρωθεί η ανάγνωση του βιβλίου.

]]>

31 Ιαν 2013

Άτομα με αντικρουόμενες πολιτισμικές ταυτότητες τείνουν να αναπτύσουν ακραίες πολιτικές αντιλήψεις

Σύμφωνα με μια πρόσφατη έρευνα του Πανεπιστημίου του Kiel, τα άτομα τα οποία αναπτύσουν μια διπλή πολιτισμική ταυτότητα- συνήθως μετανάστες πρώτης γενιάς οι οποίοι μεγαλώνουν με την πολιτισμική ταυτότητα της οικογένειάς τους αλλά και της κοινωνίας στην οποία ζούν- έχουν μεγαλύτερες πιθανότητες να ακολουθήσουν ακραίες πολιτικές επιλογές και να είναι πιο ανεκτικοί απέναντι στη βία12 .

Η εν λόγω έρευνα έγινε στη Γερμανία και οι συμμετέχοντες ήταν νεαροί μετανάστες πρώτης γενιάς από τις δύο μεγαλύτερες μειονότητες της χώρας: την τουρκική και την ρώσικη. Αρχικά οι συμμετέχοντες συμπλήρωσαν ένα ερωτηματολόγιο που σκοπό είχε να μετρήσει τον βαθμό της εσωτερικής σύγκρουσης που ένιωθαν για τις δύο πολιτισμικές τους ταυτότητες. Στη συνέχεια ρωτήθηκαν για το κατά πόσο συμφωνούν ή δικαιολογούν πιο ακραίες μορφές πολιτικής έκφρασης, όπως οι καταλήψεις δημόσιων χώρων, οι βανδαλισμοί και η συμμετοχή σε βίαιες διαδηλώσεις.

Αυτό το οποίο βρήκαν οι ερευνητές είναι πως όσο πιο έντονο ήταν το αίσθημα της εσωτερικής πολιτισμικής σύγκρουσης, τόσο πιο πιθανό ήταν τα άτομα να έβλεπαν θετικά ακραίες και βίαιες μορφές πολιτικής έκφρασης. Επιπλέον, στο ερωτηματολόγιο ρώτησαν επίσης για τις θρησκευτικές πεποιθήσεις των ατόμων, αλλά δεν βρέθηκε κάποια σύνδεση μεταξύ θρησκευτικού συναισθήματος και υποστήριξης ή συμμετοχής σε βίαιες πολιτικές ενέργειες.

Παλαιότερες έρευνες στον χώρο είχαν δείξει πως οι μετανάστες πρώτης γενιάς τείνουν να συμμετέχουν σε ειρηνικές μορφές διαδήλωσης. Η νέα έρευνα έρχεται να συμπληρώσει την εικόνα, προσθέτοντας τον παράγοντα της εσωτερικής πολιτισμικής σύγκρουσης, η οποία φαίνεται πως είναι ένας αποφασιστικός παράγοντας πρόβλεψης της μελλοντικής πολιτικής συμπεριφοράς του ατόμου. Οι ερευνητές στο άρθρο τους υπογραμμίζουν το πόσο σημαντικό είναι οι μετανάστες να ενσωματόνονται όσο το δυνατόν γρηγορότερα και πιο ομαλά σε μια νέα κοινωνία, κάτι που είναι ευθύνη τόσο της Πολιτείας και του ευρύτερου κοινωνικού συνόλου, όσο και της μεταναστευτικής κοινότητας.

Εισαγωγική Φωτογραφία

]]>

Πηγές / Διαβάστε περισσότερα

  1. Simon, B., Reichert, F., & Grabow, O. (2013). When Dual Identity Becomes a Liability: Identity and Political Radicalism Among Migrants. Psychological science. doi:10.1177/0956797612450889 []
  2. Association for Psychological Science: Conflicting Cultural Identities May Foster Political Radicalism []
23 Ιαν 2013

Ντοκιμαντέρ: Ο αιώνας του εαυτού

Ο προηγούμενος αιώνας ήταν ο αιώνας στον οποίο ουσιαστικά αναπτύχθηκε η επιστήμη της Ψυχολογίας και οι διάφοροι μέθοδοι ψυχοθεραπείας. Το 2002 το BBC είχε κάνει μια ιστορική αναδρομή στην επίδραση των ιδεών του Freud στην καθημερινότητά μας. Όσο και αν σε πολλούς φαίνεται περίεργο, οι θεωρίες του Freud δεν επηρέασαν μόνο τους ψυχοθεραπευτές και γενικότερα την επιστημονική κοινότητα των ψυχολόγων, αλλά όλους μας, κυρίως μέσω της αξιοποίησής τους από τους πολιτικούς και τα ΜΜΕ με σκοπό την αποτελεσμαστικότερη αποστολή μηνυμάτων στο ευρύ κοινό για πολιτικούς ή καταναλωτικούς λόγους.

Το τετράωρο ντοκιμαντέρ χωρίζεται σε 4 μέρη:

  1. Happiness Machines: η ιστορία της σχέσης του Freud με τον ανηψιό του, Edward Bernays, ο οποίος εισήγαγε τον όρο «δημόσιες σχέσεις» στην πολιτική σκηνή
  2. The Engineering of Consent: η χρήση των θεωριών του Freud για το ασυνείδητο από τους πολιτικούς κατά τη διάρκεια του μεσοπολέμου και του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου
  3. There is a Policeman Inside All of Our Heads, He Must Be Destroyed: η δημιουργία ενός νέου πολιτικού κινήματος που σκοπό έχει την απαλλαγή των ανθρώπων από τον μαζικό έλεγχο των ΜΜΕ και της διαφήμισης και την προώθηση της ελεύθερης βούλησης
  4. Eight People Sipping Wine In Kettering: η χρήση των φροϋδικών ιδεών από σύγχρονους πολιτικούς σε όλο τον κόσμο με σκοπό την εκλογική επιτυχία και την ανάληψη εξουσίας
]]>

23 Νοέ 2011

H ψυχολογία της μάζας

Η ψυχολογία της μάζας ανήκει στον τομέα της κοινωνικής ψυχολογίας και προσπαθεί να προσεγγίσει και να εξηγήσει το πώς απλοί καθημερινοί άνθρωποι αποκτούν ιδιαίτερη δύναμη όταν λειτουργούν συλλογικά. Έχουν καταγράφει αρκετά παραδείγματα στο παρελθόν του ανθρώπινου είδους που αποδεικνύουν ότι ομάδες ανθρώπων με κοινές αντιλήψεις και στόχους έχουν φέρει δραματικές κοινωνικές αλλαγές οι οποίες έχουν αλλάξει την πορεία της ιστορίας. Οι αλλαγές αυτές μπορούν να χαρακτηριστούν ηρωικές ή καταστροφικές ανάλογα με το που στρέφεται η δυναμική της μάζας τη δεδομένη χρονική περίοδο.

Κατά τον Gustave Le Bon η ιδιαιτερότητα αυτού του είδους της συλλογικής ψυχολογίας είναι ότι δεν απαιτείται πάντα η συγκέντρωση ενός μεγάλου αριθμού ατόμων στο ίδιο σημείο ώστε να γεννηθεί μια κοινή τάση και αντίληψη απέναντι σε κάποιο σημαντικό κοινωνικό γεγονός. Κάτω από την επήρεια αυτού του κοινωνικού γεγονότος χιλιάδες άτομα που δεν έχουν έρθει ποτέ σε επαφή και ζουν σε διαφορετικές περιοχές, μπορούν να αποκτήσουν τα χαρακτηριστικά του πλήθους. Το φαινόμενο αυτό μπορεί να παρατηρηθεί ακόμα και σε ένα ολόκληρο έθνος το οποίο κάτω από της κατάλληλες συνθήκες μεταμορφώνεται σε “ψυχολογικό πλήθος”. Το χαρακτηριστικό αυτού του πλήθους είναι η εξαφάνιση της συνειδητής προσωπικότητας του ατόμου και η απότομη αλλαγή στη συμπεριφορά και τα συναισθήματα του. Παρόλο που το πλήθος αποτελείται από ετερογενή στοιχεία και μονάδες με ξεχωριστές προσωπικότητες, η επιρροή είναι τόσο μεγάλη που έχει ως αποτέλεσμα την ολοκληρωτική μετάλλαξη του ατόμου και την υιοθέτηση κοινών αντιλήψεων, απόψεων αλλά και αντιδράσεων. Το ετερογενές σκοτώνεται και απορροφάται από το ομογενές και ως αποτέλεσμα γεννάται το φαινόμενο της απεξατομίκευσης.

Η απεξατομίκευση χαρακτηρίζεται από περιορισμένη αίσθηση του εαυτού και της διαφορετικότητας ως μέρος ενός συνόλου και ως αποτέλεσμα έχει την μειωμένη αυτοσυγκράτηση και την ακραία αντίδραση στα ερεθίσματα. Ο όρος αυτός επεξηγεί την συλλογική συμπεριφορά και την μετάβαση της εξατομικευμένης ταυτότητας προς την συλλογική ταυτότητα. Όπου υπάρχει πλήθος κυριαρχεί η ανωνυμία και η ανωνυμία πολύ συχνά όπως υποστηρίζουν οι έρευνες, συνοδεύεται τις περισσότερες φορές από τη βία. Όπως αποδείχτηκε από το γνωστό πείραμα του Asch, υπάρχει ένας θετικός συσχετισμός ανάμεσα στην αναγνωρισιμότητα, και στην υποταγή στους κοινωνικούς κανόνες. O Zimbardo προκείμενου να επιτύχει την απεξατομίκευση των συμμετεχόντων στο πείραμα του, χρησιμοποίησε ενδυμασίες που περιλάμβαναν κουκούλες και στολές οι οποίες ήταν πανομοιότυπες. Την ίδια ακριβώς ενδυματολογική τακτική χρησιμοποιεί η αστυνομία και ο στρατός ακόμα και σημερα.

Σκοπός αυτού του είδους της απεξατομίκευσης είναι ο απόλυτος έλεγχος της συμπεριφοράς, και η υποταγή σε διαταγές οι οποίες κάτω από άλλες συνθήκες θα απορρίπτονταν από το δεκτή. Τα αποτελέσματα περιλαμβάνουν ακραίες συμπεριφορές οι οποίες μπορούν να οδηγήσουν σε ειδεχθή εγκλήματα ακόμη και στη γενοκτονία ενός ολόκληρου λαού, σε φυσικό αλλά και σε ψυχικό επίπεδο.

Εισαγωγική Φωτογραφία

]]>

01 Ιούν 2011

Η ψυχολογία του φαινομένου του θερμοκηπίου

Το φαινόμενο του θερμοκηπίου είναι ένα θέμα που διχάζει α που διχάζουν. Από τη μία πλευρά υπάρχουν οι «πράσινοι» και οι πιο «αριστερές» πολιτικές δυνάμεις που πιέζουν για τη λήψη μέτρων ώστε να αποφευχθουν οι αρνητικές συνέπειες του φαινομένου του θερμοκηπίου (ΦΤΘ). Από την άλλη πλευρά, οι νεοφιλελεύθεροι πιστεύουν πως δεν υπάρχει τέτοιο φαινόμενο και πως οι όποιες αποκλίσεις στις θερμοκρασίες είναι φυσιολογικές και αναμενόμενες. Φυσικά στο blog αυτό δεν θα ασχοληθούμε με την πολιτική διάσταση του θέματος, ούτε θα κάνουμε ανάλυση των επιχειρημάτων υπέρ ή κατά του φαινομένου. Αυτό το οποίο μου κέντρισε το ενδιαφέρον και ήθελα να το μοιραστώ μαζί σας είναι μια έρευνα που εξετάζει κάποιους ψυχολογικούς παράγοντες που μπορεί να επηρεάζουν την αντίληψή μας για το ΦΤΘ.

Ο Δρ. Eric Johnson του Columbia Business School της Κολούμπια και η ομάδα του έκαναν μια έρευνα1 για να βρουν τις διαφορές μεταξύ αυτών που πιστεύουν στο φαινόμενο και σε αυτούς που δεν πιστεύουν. Στην έρευνά τους ρώτησαν διάφορα πράγματα γύρω από το φαινόμενο του θερμοκηπίου και ταυτόχρονα άντλησαν ορισμένες προσωπικές πληροφορίες των συμμετεχόντων όπως το πολιτικό τους υπόβαθρο, το φύλο, η ηλικία και ο τομέας σπουδών, σε μια προσπάθεια να βρουν ποιοι παράγοντες επηρεάζουν την αντίληψη για το ΦΤΘ. Ανάμεσα στις ερωτήσεις υπήρχε και μια ερώτηση η οποία καλούσε τους συμμετέχοντες να αξιολογήσουν εάν θεωρούν πως η μέρα την οποία έπαιρναν μέρος στην έρευνα ήταν πιο ζεστή ή πιο κρύα από μια μέση, συνηθισμένη μέρα στην Κολούμπια.

Αυτό που βρήκαν ήταν πως η αντίληψη της θερμοκρασίας την ημέρα που συμπληρωνόταν το ερωτηματολόγιο επηρέαζε την αντίληψη του ΦΤΘ. Συγκεκριμένα, όταν οι συμμετέχοντες εκτιμούσαν ότι η δεδομένη μέρα ήταν πιο ζεστή από το συνηθισμένο, έτειναν να πιστεύουν πιο πολύ στο ΦΤΘ και να ανησυχούν για τις συνέπειές του. Αντίθετα, όσοι εκτιμούσαν ότι η θερμοκρασία ήταν χαμηλότερη από το συνηθισμένο, φάνηκε πως ήταν πιο κριτικοί απέναντι στο φαινόμενο.

Το αποτέλεσμα αυτό είναι σοκαριστικό, καθώς δείχνει πόσο επηρεπείς είμαστε στο να παίρνουμε αποφάσεις βάσει των εξωτερικών ερεθισμάτων που δεχόμαστε την κάθε δεδομένη στιγμή. Εάν η θερμοκρασία μιας ημέρας είναι σε θέση να αλλάξει την άποψή μας για ένα τόσο σοβαρό θέμα όπως είναι η υπερθέρμανση του πλανήτη, δεν χρειάζεται και πολύ φαντασία για να σκεφτούμε πόσες άλλες αποφάσεις παίρνουμε στην καθημερινότητά μας βάσει των αισθητηριακών μας αντιλήψεων της στιγμής. Ταυτόχρονα, αυτό που υπογραμμίζει η έρευνα κατά την άποψή μου είναι και μια δεύτερη τάση που έχουμε όταν καλούμαστε να φτάσουμε σε ένα συμπέρασμα για ένα γενικό ερώτημα: σκεφτόμαστε από το ειδικό στο γενικό. Φαίνεται πως ο ανθρώπινος εγκέφαλος είναι έτσι κατασκευασμένος -από μια δαρβινική σκοπιά- ώστε όταν πρέπει να αποφασίσει για τις μελλοντικές του κινήσεις τείνει να συλλέγει πληροφορίες από το εδώ και τώρα και να χρησιμοποιεί αυτό το «δείγμα πληροφοριών» ώστε να φτάσει σε γενικότερα συμπεράσματα.

Σε αυτή την βασική αρχή των γνωστικών μηχανισμών του ανθρώπινου εγκεφάλου βασίζεται και η μαζική αλλαγή της «κοινής γνώμης» ανάλογα με την επικαιρότητα. Όταν π.χ. γίνει κάποιο τρομοκρατικό χτύπημα οι άνθρωποι τείνουν να συντηριτικοποιούνται. Αντίθετα, όταν υπάρξει κάποιο κρούσμα αστυνομικής βίας ή δολοφονίας από αστυνομικούς (βλ. υπόθεση «ζαρτινιέρα» και δολοφονία Γρηγορόπουλου) τότε η «κοινή γνώμη» στρέφεται προς πιο «προοδευτικές» δυνάμεις. Ιστορικά νομίζω πως διάφορες πολιτικές δυνάμεις έχουν αξιοποιήσει αυτόν τον τρόπο σκέψης της μάζας, προσπαθώντας να κατευθύνουν την κοινωνία μέσα από προβοκατόρικες πράξεις και εκφοβισμούς.

Συμπερασματικά νομίζω πως θα μπορούσαμε να πούμε πως το ηθικό δίδαγμα ερευνών όπως αυτή του Δρ. Johnson είναι πως θα πρέπει να προσπαθούμε να αποστασιοποιούμαστε από συγκεκριμένα γεγονότα εάν θέλουμε να πάρουμε αποφάσεις για πιο γενικά θέματα (π.χ. γενικότερη πολιτική, ηθική ή ακόμη και επιστημονική στάση απέναντι σε ένα δεδομένο θέμα).

Εισαγωγική Φωτογραφία

]]>

Πηγές / Διαβάστε περισσότερα

  1. Medical News Today: How Beliefs On Global Warming Are Mistakenly Influenced By Daily Temperature []
02 Φεβ 2011

Πώς το μυαλό εξουδετερώνει προσβλητικές ιδέες

Μετάφραση/Επιμέλεια: Γεωργία Πανταζή* Πρωτότυπο: “How the Mind Counteracts Offensive Ideas”, PsyBlog

Το ανθρώπινο μυαλό πάντα ψάχνει για ένα νόημα στον κόσμο. Είναι ένας από τους λόγους πουαγαπάμε τις ιστορίες τόσο πολύ: δίνουν νόημα σε αυτό που θα μπορούσε, διαφορετικά, να είναιτυχαία γεγονότα. Από τις ιστορίες αναδύονται χαρακτήρες, το πλαίσιο, οι ελπίδες και τα όνειρά τους, ακόμα καιτα ήθη. Χρησιμοποιώντας απλές δομές, οι ιστορίες μπορούν να επικοινωνούν πολύπλοκες ιδέες σχετικά με την άποψη του συντάκτη για τον κόσμο και πώς λειτουργεί, συχνά χωρίς τη γνώσητου αναγνώστη. Και όταν οι ιστορίες ενσωματώνουν τις αξίες στις οποίες εμείς δεν πιστεύουμε,έχουμε την τάση να τις απορρίπτουμε. Όμως, σύμφωνα με μια νέα μελέτη που δημοσιεύτηκεστο περιοδικό Personality and Social Psychology Bulletin, η τάση μας αυτή πηγαίνει πέρα απότην απόρριψη, καθώς, ψυχολογικά, απωθούμε την πρόκληση, επαναβεβαιώνοντας τις δικιές μαςγνωστές δομές για το νόημα.

Στην έρευνά τους, οι Proulx et al. (2010) χρησιμοποίησαν δύο ιστορίες που απεικονίζουναποκλίνουσες απόψεις για τον κόσμο, για να διερευνήσουν πώς οι άνθρωποι αντιδρούν σεπροσβλητικές ιδέες.

Η χελώνα και ο λαγός

Η πρώτη ιστορία ήταν ο μύθος του Αισώπου «Η χελώνα και ο λαγός». Είμαι βέβαιη ότι τον γνωρίζετε, γι ‘αυτό θα προχωρήσω κατ ‘ευθείαν σε ένα από τα ήθη της: αν καταπιάνεστε σε κάτι, όπως η χελώνα, τελικά θα τα καταφέρετε, ακόμα και αν θεωρείστε από τους γύρω σας εκτός συναγωνισμού.

Μια άλλη ερμηνεία είναι ότι ο λαγός χάνει τον αγώνα γιατί έχει υπερβολική αυτοπεποίθηση. Είτε έτσι, είτε αλλιώς, τόσο ο λαγός όσο η χελώνα θα πάρουν τελικά αυτό που τους αξίζει με βάση τον τρόπο που συμπεριφέρονται. Αυτός είναι ο τρόπος μας αρέσει να πιστεύουμε ότι λειτουργεί ο κόσμος: η προσπάθεια, φέρνει ανταμοιβή. Ο τεμπέλης, ο λαγός, πάντα χάνει, έτσι;

Το Αυτοκρατορικό Μήνυμα

Σίγουρα μια διαφορετική ηθική προέρχεται από το δεύτερο κομμάτι που χρησιμοποίησαν οι ερευνητές: ένα μικρό διήγημα του Franz Kafka που ονομάζεται ‘An Imperial Message’. Σε αυτή την ιστορία ένας αγγελιαφόρος, που αποστέλλεται από τον αυτοκράτορα, προσπαθεί να σας παραδώσει ένα σημαντικό μήνυμα. Όμως, αν και είναι ισχυρός και αποφασιστικός, δεν έχει σημασία πόσο σκληρά προσπαθεί, ποτέ δεν θα το παραδώσει. Σε αντίθεση με το μύθο του Αισώπου, ο Κάφκα μας υπενθυμίζει ότι η προσπάθεια, η επιμέλεια και ο ενθουσιασμός συχνά δεν ανταμείβονται. Μερικές φορές δεν έχει σημασία αν κάνουμε ή πούμε τα σωστά πράγματα, δεν θα πάρουμε αυτό που θέλουμε.

Από πολλές απόψεις η ιστορία του Κάφκα είναι εξίσου αληθής, όπως ο μύθος του Αισώπου, αλλά είναι μια πολύ λιγότερο “εύγευστη” αλήθεια. Ο μύθος του Αισώπου φαίνεται να έχει νόημα για εμάς, ενώ η ιστορία του Κάφκα όχι, μοιάζει κενή και παράλογη. Κατά συνέπεια, εμμένουμε μάλλον περισσότερο στο μύθο του Αισώπου παρά στην καταθλιπτική ιστορία του Κάφκα.

Ασυναίσθητη απειλή

Αυτές οι δύο ιστορίες χρησιμοποιήθηκαν από τον Proulx et al. για να εξετάσουν πώς οι άνθρωποι αντέδρασαν καταρχάς σε μια ασφαλή, καθησυχαστική ιστορία και, δεύτερον, με μια ιστορία που περιέχει μια απειλή για την άποψη των περισσότερων ανθρώπων του κόσμου. Πίστευαν ότι, σε απάντηση στην ιστορία του Κάφκα, οι άνθρωποι θα ήταν ασυνείδητα κινητοποιημένοι να επιβεβαιώσουν τα πράγματα στα οποία πιστεύουν. Στο πρώτο πείραμά τους, οι ερευνητές χρησιμοποίησαν στοιχεία της πολιτιστικής ταυτότητας των συμμετεχόντων για να εξετάσουν αυτή την επιβεβαίωση. Δόθηκε σε 26 συμμετέχοντες ο μύθος του Αισώπου για τη σκληρή δουλειά και σε άλλους 26 η πιο απαισιόδοξη ιστορία του Κάφκα. Όπως είχε προβλεφθεί οι συμμετέχοντες που διάβασαν την ιστορία του Κάφκα την εξέλαβαν ως απειλή για τον τρόπο που βλέπουν τον κόσμο. Αντέδρασαν σε αυτήν την απειλή, με το να επιβεβαιώσουν την πολιτιστική τους ταυτότητας πιο έντονα από εκείνους που είχαν διαβάσει το μύθο του Αισώπου, η οποία δεν αμφισβήτησε την κοσμοθεωρία τους. Με άλλα λόγια, οι συμμετέχοντες σε αυτή τη μελέτη απώθησαν την ιστορία του Κάφκα επιβεβαιώνοντας την πολιτισμική τους ταυτότητα.

Παράλογη κωμωδία

Σε δύο ακόμα μελέτες, οι Proulx et al. καταπιάστηκαν με ένα ζευγάρι επικρίσεων της πρώτης τους μελέτης: ότι οι συμμετέχοντες θα έχουν βρει την ιστορία του Κάφκα (1) πολύ άδικη και (2) πολύ ανοίκεια. Έτσι, σε μια δεύτερη μελέτη χρησιμοποίησαν μια περιγραφή από ένα σκίτσο του Monty Python, για το οποίο, οι συμμετέχοντες δεν είχαν ενημερωθεί ότι προκειται για ενα αστείο σκίτσο. Στην τρίτη μελέτη χρησιμοποίησαν τον διάσημο παράλογο πίνακα του Magritte με έναν κύριο με ένα σφαιρικό καπέλο με ένα μεγάλο πράσινο μήλο μπροστά από το πρόσωπό του, γνωστός ως “The son of man”. Η ιδέα της χρησιμοποίησης παράλογων ερεθίσματων όπως οι Monty Python και ο πίνακας του Magritte είναι ότι, όπως το διήγημα του Κάφκα, αμφισβητούν τις πάγιες αντιλήψεις μας για τον κόσμο.

Η έρευνα υποστηρίζεi αυτή η ιδέα. Τόσο οι Python, όσο και ο Magritte παρήγαγαν την ίδια αντίθετη αντίδραση στους ανθρώπους, οδηγώντας τους να επαναλαμβάνουν τις αξίες στις οποίες πίστευαν. Παρόμοια αλλά όχι παράλογα ερεθίσματα, δεν έχουν το ίδιο αποτέλεσμα. Αντί να χρησιμοποιήσουν την πολιτιστική ταυτότητα, όμως, οι ερευνητές μέτρησαν τις έννοιες της δικαιοσύνης και της ανάγκης για δομή. Οι συμμετέχοντες αντέδρασαν στην νοούμενη απειλή που υπέκρυπτε το σκίτσο των Python, παραδίδοντας μια ευρύτερη θεωρητική τιμωρία σε έναν παραβάτη. Εδώ, η απειλή του παράλογου, προκάλεσε στους συμμετέχοντες να επαναβεβαιώσουν την πίστη τους στη δικαιοσύνη.

Στην τρίτη μελέτη οι συμμετέχοντες αντέδρασαν στην νοούμενη απειλή του πίνακα του Magritte, εκφράζοντας μια μεγαλύτερη ανάγκη για δομή. Ξαφνικά λαχταρούσαν για μια έννοια, κάτι, οτιδήποτε βγάζει κάποιο νόημα, αντί του άνδρας με το σφαιρικό καπέλο και το μήλο μπροστά από το πρόσωπό του.

Παράλογη αλήθεια

Αυτό που υπογραμμίζει αυτή η έρευνα είναι ότι απωθούμε τις απειλές για τις απόψεις μας για τον κόσμο, με την επαναβεβαίωση των σημασιολογικών δομών με τις οποίες αισθανόμαστε άνετα, είμαστε ασφαλείς.

Οι ερευνητές μέτρησαν πολιτισμικές ταυτότητες, ιδέες της δικαιοσύνης και μιας γενικευμένης ανάγκης για νόημα, αλλά μάλλον θα έχουν βρει τα ίδια αποτελέσματα σε πολλούς άλλους τομείς, όπως τη πολιτική, τη θρησκεία ή οποιαδήποτε άλλο εδραιωμένο σύνολο πεποιθήσεων.

Όταν καθιερωμένη κοσμοθεωρίας μας δοκιμάζεται ή αμφισβητείται, είτε από το παράλογο, το απροσδόκητο, το μη αρεστό, τη σύγχυση ή το άγνωστο, βιώνουμε μια ψυχολογική πίεση να το απωθήσουμε, προσπαθώντας να επαναβεβαιώσουμε τα πράγματα που θεωρούμε με τα οποία αισθανόμαστε ασφαλείς, άνετα και εξοικειωμένοι. Και αυτό καμιά φορά είναι κρίμα γιατί ιστορίες όπως του Κάφκα περιέχουν αλήθειες που θα κάναμε καλά αν τις προσέχαμε.

Η Γεωργία Πανταζή είναι ψυχολόγος Παντείου και εθελόντρια σε σταθμό με αυτιστικά παιδιά. Ερευνητικά ενδιαφέροντα: παιδοψυχολογία, θέματα κοινωνικής ψυχολογίας κ.τ.λ. (glpantazi@gmail.com)

Φωτογραφίες:
  • www.psyblog.com
  • dim-patrid.ima.sch.gr
  • montypython.wikia.com
  • rene-magritte-paintings.blogspot.com

Πηγές / Περισσότερες Πληροφορίες:

  1. Η ανάρτηση αυτή είναι μετάφραση από τα Αγγλικά του άρθρου του PsyBlog: “How the Mind Counteracts Offensive Ideas”
  2. Παπαστάμου Σ. και συνεργάτες (2001), «Εισαγωγή στην Κοινωνική Ψυχολογία, Επιστημολογικοί Προβληματισμοί και Μεθοδολογικές Κατευθύνσεις», Τόμος Α’, Ελληνικά Γράμματα.
]]>

01 Αυγ 2010

Μικρά και Ενδιαφέροντα #14

  • Σύμφωνα με μια έρευνα που δημοσιεύτηκε στο PloS ONE, οι πολιτικοί τείνουν να χρησιμοποιούν το κυρίαρχο χέρι τους (δεξί ή αριστερό) όταν κάνουν αναφορά σε θετικές ιδέες, ειδήσεις και εκτιμήσεις και το άλλο χέρι για αρνητικές. Αυτό παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον από ψυχο-κοινωνιολογική σκοπιά και σίγουρα μπορεί να αξιοποιηθεί ως ένα πολύ καλό εργαλείο μετάφρασης της γλώσσας του σώματος γενικότερα. [PsyPost]
  • Τι σκέφτονται οι βομβιστές αυτοκτονίας; Τι είδους ηθικούς κανόνες έχουν; Μήπως είναι διαφορετικοί από όλους εμάς; Η ψυχολόγος Ariel Merari μίλησε με βομβιστές αυτοκτονίας και με άτομα που ανήκουν στον πυρήνα οργανώσεων στρατολόγησης νέων για τέτοιου είδους αποστολές και σε μια συνέντευξή της παρουσιάζει το προφίλ των ατόμων αυτών. Ίσως τελικά είναι πολύ λιγότερο σκοτεινές προσωπικότητες από όσο νομίζουμε. [New Scientist]
  • Ένας ερευνητής του ΜΙΤ δημιούργησε ένα ψεύτικο προφίλ στο Facebook, το LinkedIn, το Twitter και σε άλλα κοινωνικά δίκτυα το οποίο κατάφερε να γίνει «φίλος» με χιλιάδες άνδρες ανά το παγκόσμιο, μεταξύ των οποίων και υπεύθυνων εθνικής ασφαλείας των ΗΠΑ. Με αυτόν τον τρόπο κατάφερε να έχει πληροφορίες για πολύ ευαίσθητα προσωπικά δεδομένα τα οποία κάποιος θα μπορούσε να χρησιμοποιήσει εναντίον τους. Ένα πολύ ενδιαφέρον πείραμα κοινωνικής ψυχολογίας που δείχνει τον τρόπο με τον οποίο δημιουργούνται οι σύγχρονες e-φιλίες. [Guardian]
  • Εάν αυτό τον καιρό ψάχνετε για δουλειά και πηγαίνετε σε interviews, προσέξτε τον τρόπο συμπεριφοράς σας, ιδιαίτερα εάν είστε άνδρες. Σύμφωνα με μια νέα έρευνα στις ΗΠΑ οι άνδρες που είναι πιο σιωπηλοί τείνουν να κρίνονται πιο αρνητικά σε σχέση με αυτούς που είναι πιο ανοιχτοί και μιλάνε για τις επιτυχίες και τις αποτυχίες τους. Αυτό όμως δεν φαίνεται να ισχύει και για τις γυναίκες υποψηφίους [Medical News Today]
  • Ψυχο…ιστορικά

    Σαν σήμερα, στις 1 Αυγούστου 1880 ανοίγει τις πόρτες του το δεύτερο ψυχιατρικό κέντρο στις ΗΠΑ, το οποίο είναι ειδικά για Αφροαμερικανούς. Το «Eastern Asylum for the Colored Insane«, όπως ήταν το όνομά του χτίστηκε στην πόλη Goldsboro της Νότιας Καρολίνας. Έως και τα μέσα του προηγούμενου αιώνα οι Αφροαμερικανοί είχαν ειδική μεταχείριση και έπρεπε να χρησιμοποιούν ειδικούς χώρους, ξεχωριστά από τους λευκούς, θυμίζοντας έντονα τακτικές τύπου Απαρτχάιντ. Έτσι, δεν ήταν καθόλου περίεργο θέαμα να βλέπει κανείς τουαλέτες, λεωφορεία και καταστήματα που ήταν για αποκλειστική χρήση από μαύρους πολίτες. Για να κατανοήσουμε καλύτερα το πλαίσιο στο οποίο δημιουργήθηκαν τα ειδικά ψυχιατρικά κέντρα στα τέλη του 19ου αιώνα, θα πρέπει να μην ξεχνάμε ότι την εποχή εκείνη οι μαύροι ανήκαν στα χαμηλότερα κοινωνικο-οικονομικά στρώματα και απασχολούνταν κυρίως ως υπηρετικό προσωπικό σε σπίτια πλουσίων, ως εργάτες σε βαριές χειρωνακτικές εργασίες και ως αγρότες σε «τσιφλίκια». Επομένως η εισαγωγή μαύρων ασθενών σε κλινικές με λευκούς ήταν επόμενο να δημιουργεί αντιδράσεις από τους λευκούς που το έβλεπαν ως υποτιμητικό οι άνθρωποί τους να φιλοξενούνται στον ίδιο χώρο με το … υπηρετικό τους προσωπικό. Αυτό το κλίμα δημιούργησε τα ψυχιατρεία τύπου «Απαρτχάιντ».

    ]]>

    31 Οκτ 2008

    Βιντεοθήκη: Τελευταίες προσθήκες (15/10/2008-31/10/2008)

    < ![CDATA[

    Το ξέρω πως η προσθήκη βίντεο καθυστέρησε αρκετά τον τελευταίο μήνα, αλλά δεν μου είναι πάντα εύκολο να βρω βίντεο που -πρωτίστως- να παρουσιάζουν ενδιαφέρον για εμένα και τα οποία να πιστεύω πως θα αρέσουν και στο αναγνωστικό κοινό του blog. Αλλά τις τελευταίες 2 εβδομάδες έπεσα πάνω σε τρεις καταπληκτικές διαλέξεις, τριών καταπληκτικών επιστημόνων, ο καθένας από τους οποίους έχει αφήσει το δικό του λιθαράκι στο οικοδόμημα των ανθρωπιστικών επιστημών. Δεν μπορούσα να μην προσθέσω τις προσθέσω στην βιντεοθήκη του blog. Ας αφήσουμε όμως τα πολλά λόγια και ας δώσουμε τον λόγο στους Δρ. Zimbardo, Δρ. Seligman και Δρ. Chomsky.

    Περισσότερα