18 Μαρ 2019

Θεωρία του Δεσμού: Προβλήματα συμπεριφοράς και ψυχοπαθολογία

< ![CDATA[ προηγούμενο άρθρο αναφερθήκαμε στις βασικές έννοιες της θεωρίας του δεσμού. Σε αυτό το άρθρο θα προσπαθήσουμε να κάνουμε μια σύνδεση της θεωρίας με σύγχρονα προβλήματα συμπεριφοράς και ψυχοπαθολογίας, τόσο στην παιδική όσο και στην ενήλικη ζωή. Περισσότερα

05 Μαρ 2019

Θεωρία του Δεσμού: Γενικό θεωρητικό πλαίσιο

Στο πρώτο άρθρο του αφιερώματος στη θεωρία του δεσμού, παρουσιάσαμε εν συντομία κάποια βιογραφικά στοιχεία για τον John Bowlby. Σε αυτό το άρθρο θα επικεντρωθούμε αποκλειστικά στη θεωρία, παρουσιάζοντας το θεωρητικό πλαίσιό της.

Περισσότερα

02 Αυγ 2015

Ερμηνεία του μύθου της Ιναννά

«Μόνο εκείνος που δέχτηκε τη διαδικασία του μυστικού θανάτου, που ταξίδεψε την ψυχή του στην άλλη πλευρά και άντεξε το αρμένισμα στη νυχτερινή θάλασσα μπορεί να σταθεί μπροστά στους συνανθρώπους του με αυτήν την εμπειρία, ως αλλαγμένος, ακόμα και σαν «καινούργιος άνθρωπος» και να τους φέρει τη γνώση της νέας ζωής.»

C.G. Jung.

Στη μυθολογία των λαών, ο όρος κατάβαση σημαίνει την κάθοδο του ήρωα στον Άδη, με σκοπό να επιτύχει κάποιον στόχο, να βρει κάποιον ή κάτι και να επιστρέψει πίσω στον κόσμο των ζωντανών έχοντας αποκτήσει αυτό που έψαχνε. Η κάθοδος μπορεί να λήξει σε στασιμότητα όπου ο ήρωας παραμένει εγκλωβισμένος στον Άδη, εκεί από όπου «δεν επιστρέφει κανείς» ή να κάνει την υπέρβαση και να πραγματοποιήσει την ανάβαση στον κόσμο των ζωντανών. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι οι μύθοι σχετικά με την κάθοδο κάποιου ήρωα ή θεού στον κόσμο των νεκρών, απαντώνται στις παραδόσεις όλων σχεδόν των λαών. Μερικά παραδείγματα είναι οι μύθοι του Ορφέα και του Θησέα από την αρχαία Ελλάδα, του Οσίρι από την αρχαία Αίγυπτο, του Ιησού από τον χριστιανισμό, του Γκιλγκαμές και της Ινάννα από τη σουμεριακή παράδοση. Πώς μπορούν, όμως, να μας αφορούν στο σήμερα, μύθοι οι οποίοι δημιουργήθηκαν χιλιάδες χρόνια πριν; Τι έχουν να προσφέρουν στην ανθρώπινη εμπειρία και πώς μπορεί ο αναγνώστης να τα συσχετίσει με τον δικό του ψυχισμό;

Αρχικά, είναι χρήσιμο να αναφερθεί ότι αρκετοί ψυχαναλυτές, μεταξύ αυτών και οι κορυφαίοι, όπως ο Φρόυντ και ο Γιουνγκ χρησιμοποιούσαν τη μυθολογία για να εκφράσουν διάφορες ψυχολογικές διαδικασίες (για παράδειγμα, το οιδιπόδειο σύμπλεγμα) και θεωρούσαν πως οι μύθοι ήταν σημαντικά εργαλεία για την κατανόηση του ασυνειδήτου. Ο Τζόζεφ Κάμπελ, έχοντας αφιερώσει όλη του τη ζωή στη μελέτη της μυθολογίας, είχε πει πως οι μύθοι είναι εκφράσεις του συλλογικού ασυνειδήτου. Όσον αφορά την κατάβαση, είχε αναγνωρίσει πως τα ταξίδια στον κόσμο των νεκρών είναι η εξερεύνηση του ατομικού ή συλλογικού ασυνείδητου όπου μπορεί να έρθουμε αντιμέτωποι με καταπιεσμένες επιθυμίες, ένστικτα, συναισθήματα και ανάγκες. Ο κόσμος των νεκρών είναι χαοτικός, παράλογος και πηγή δημιουργικότητας και ζωτικής δύναμης. Ο Γιουνγκ θεωρούσε πως ο κάτω κόσμος ήταν το σπίτι της Σκιάς, της πλευράς του εαυτού η οποία είναι καταπιεσμένη και περιέχει όλα τα στοιχεία που το άτομο δεν μπορεί να αναγνωρίσει στον εαυτό του και τα θεωρεί ανεπιθύμητα, όπως η ζήλια, η οργή και η σεξουαλικότητα. Σκοπός του ταξιδιού αυτού, επομένως, δεν είναι η εξόντωση της Σκιάς, αλλά η αναγνώριση και η αφομοίωσή της, ώστε να καταφέρει το άτομο να βρει την προσωπική του λύτρωση.

Στο παρόν άρθρο, θα επιχειρηθεί να γίνει ανάλυση του μύθου της κατάβασης της θεάς Ινάννα στον κάτω κόσμο και να συσχετισθεί με τις εσωτερικές διεργασίες που λαμβάνουν χώρα όταν κάποιος βιώνει μια μεταμορφωτική αλλαγή, είτε αυτή γίνεται στα πλαίσια της ψυχοθεραπείας, είτε όχι.

Ο μύθος αυτός είναι αρχαίος σουμεριακός και εξιστορεί την κάθοδο της θεάς Ινάννα στον κάτω κόσμο με σκοπό να επισκεφθεί την αδερφή της Ερεσκιγκάλα, η οποία έχει μόλις χηρέψει. Η Ινάννα ήταν η θεά του έρωτα, της γονιμότητας και του πολέμου. Θεωρείται από τις πιο σημαντικές σουμεριακές θεότητες, το όνομά της, μάλιστα, σημαίνει «Η Κυρά του Ουρανού». Από τους διάφορους μύθους που διασώζονται, η Ινάννα περιγράφεται ως αρκετά ματαιόδοξη, φερόταν πολύ άσχημα στους εραστές της και αρεσκόταν στο να προκαλεί έριδες και σύγχυση στο πεδίο της μάχης. Ανέβηκε στην εξουσία έχοντας κλέψει από τον θεό Ένκι τα «ΜΕ», δώρα του πολιτισμού, όπως η γεωργία, η γραφή και η μουσική, τα οποία μεταμόρφωσε σε κοσμήματα και ιμάτια για τον εαυτό της.

 Η αφήγηση του μύθου ξεκινά με τη φράση «Από τον Ουρανό, η Ινάννα έστρεψε το αυτί της προς τον Κάτω Κόσμο». Στα σουμεριακά, η λέξη «αυτί» είναι ταυτόσημη με τη λέξη «σοφία» δείχνοντας την πρόθεση της Ινάννα να αποκτήσει σοφία μέσω του ασυνειδήτου της. Προτού κατέβει στον Άδη, κάνει κάποιες προετοιμασίες. Σύμφωνα με τον Κάμπελ, η προετοιμασία του ήρωα πριν από την κατάβαση, είναι ένα απαραίτητο βήμα. Περιλαμβάνει την εγκατάλειψη των επίγειων αγαθών και των ανθρώπων και τη δημιουργία ενός σχεδίου διάσωσης αν κάτι πάει στραβά. Έτσι και η Ινάννα, εγκαταλείπει τους ναούς της, ντύνεται με τα επτά «ΜΕ» και δίνει οδηγίες στη Νινκούμπουρ, την πιστή της ακόλουθο. Της εξηγεί τι πρόκειται να κάνει και της ζητά να την θρηνήσει και να ζητήσει βοήθεια από τους θεούς αν δεν επιστρέψει σε τρεις μέρες.

Η Νινκούμπουρ, αναφέρεται πως δεν την έχει αγγίξει το νερό και πως είναι η πιστή ακόλουθος της Ινάννα που πάντα τη συμβουλεύει σωστά και εκτελεί τις διαταγές της. Ο ρόλος της Νινκουμπούρα μπορεί να παρομοιαστεί με εκείνο το κομμάτι μέσα μας που συνεχίζει να λειτουργεί, σχεδόν μηχανικά και βοηθά στην αυτοσυντήρηση του οργανισμού όταν εκείνος βρίσκεται σε μια δύσκολη κατάσταση χρησιμοποιώντας καθαρή λογική. Πόσες φορές, άραγε, όταν βιώνουμε ένα πένθος ή μια πολύ δύσκολη κατάσταση, δεν αισθανόμαστε ότι δουλεύουμε στον «αυτόματο πιλότο»; Τα επτά «ΜΕ», είναι δώρα του πολιτισμού, αποτελούν τα «όπλα» της Ινάννα, τα οποία της έχουν φανεί χρήσιμα στα επίγεια και τα υπέργεια, και ελπίζει ότι θα την προστατεύσουν όταν έρθει σε επαφή με τον κάτω κόσμο. Αποτελούν απόδειξη των όσων έχει καταφέρει επί Ουρανού και Γης, είναι σύμβολα της θεϊκής της φύσης και της δύναμης της. Τα «ΜΕ» μπορούν κάλλιστα να παρομοιαστούν με τους ψυχολογικούς μηχανισμούς άμυνας οι οποίοι μπορεί ενίοτε να είναι χρήσιμοι στην καθημερινότητά μας, αλλά στην επαφή μας με το ασυνείδητο πρέπει να αποδομηθούν. Επιπλέον, μπορούν να παρομοιαστούν με την «περσόνα» που φτιάχνουμε, τη «μάσκα» μας, την οποία χρησιμοποιούμε για να καλύψουμε την πραγματική μας φύση και τις ανασφάλειές μας.

Στη συνέχεια του μύθου, η Ινάννα κατεβαίνει στον Κάτω Κόσμο. Εκεί, συναντά τον κλειδοκράτορα των Πύλεων του Άδη και του λέει ότι είναι η Ινάννα και απαιτεί να μπει, καθώς έχει έρθει για να παραστεί στην κηδεία του Γκουγκαλάνα, του εκλιπόντος συζύγου της Ερεσκιγκάλα. Εκείνος, της λέει πως «όποιος μπαίνει στον Κάτω Κόσμο, δε φεύγει ξανά.» Η Ινάννα επιμένει να μπει και ο Κλειδοκράτορας πηγαίνει να ζητήσει τη συμβουλή της βασίλισσας του Κάτω Κόσμου, της Ερεσκιγκάλα. Όταν η Ερεσκιγκάλα μαθαίνει πως έχει έρθει η αδερφή της και πως είναι ντυμένη με τα επτά «ΜΕ», οργίζεται και ζητά από τον Κλειδοκράτορα να κλειδώσει τις επτά Πύλες του Κάτω Κόσμου και να ξεκλειδώνει κάθε πύλη, μόνο αφότου η Ινάννα έχει αφαιρέσει ένα από τα «ΜΕ».

Η Ερεσκιγκάλα παρουσιάζεται ως πικρόχολη, παραμελημένη και να θρηνεί. Είναι μια εξαιρετική εικόνα της παραμελημένης, σκιώδους πλευράς της Ινάννα, η οποία αντιδρά με επιθετικότητα στην επίσκεψη της αδερφής της. Η καταπιεσμένη μας πλευρά είναι πάντα παραμελημένη, περιορισμένη και κρύβει μέσα της αρκετό πόνο, οργή και θρήνο.

Όταν επέστρεψε ο Κλειδοκράτορας, κλείδωσε και τις επτά πύλες. Όταν η Ινάννα προσπάθησε να περάσει ακολούθησε η εξής στιχομυθία για κάθε μία από τις Πύλες.

Ινάννα: «Γιατί το κάνεις αυτό;» Κλειδοκράτορας: «Σιωπή, Ινάννα. Οι τρόποι του Κάτω Κόσμου είναι τέλειοι. Μη τους αμφισβητείς.»

Αυτό έγινε και με τις επτά πύλες, όπου σε κάθε μια, η Ινάννα αφαιρούσε και ένα από τα ΜΕ, ώσπου στο τέλος μπήκε στον Κάτω Κόσμο γυμνή. Από τη στιχομυθία διαφαίνεται μια νομοτέλεια στη διαδικασία. Για να έρθει κάποιος σε επαφή με το ασυνείδητο του, πρέπει να αποδομήσει τις άμυνες του και να φτάσει στα άδυτα της ψυχής του απογυμνωμένος. Η «μάσκα» πρέπει να πέσει, το άτομο πρέπει να κοιτάξει κατάματα τον εαυτό του, το πραγματικό του είδωλο.

Όταν πλέον είχε μπει στον Άδη, η Ινάννα είδε την Ερεσκιγκάλα να κάθεται στον θρόνο της και κίνησε όχι προς εκείνη, αλλά προς τον θρόνο. Η ματαιοδοξία της Ινάννα, η οποία πίστευε ότι θα μπορούσε να εκθρονίσει την αδερφή της χωρίς συνέπειες, είναι η ματαιοδοξία του Εγώ που πιστεύει ότι μπορεί να υποτάξει τη Σκιά χωρίς να περάσει τη μεταμορφωτική διαδικασία. Είναι η αυταπάτη ότι μια δύσκολη κατάσταση μπορεί να ξεπεραστεί με «εύκολες λύσεις», με μαγικό τρόπο, ότι μπορεί κάποιος να ξεφύγει αλώβητος.

Πριν φτάσει στον θρόνο, εμφανίστηκαν οι Αννούνα, οι Κριτές του Κάτω Κόσμου, οι οποίοι δεν τρέφονται, δεν κοιμούνται, δε δέχονται λιτανείες και δεν εξαγοράζονται. Η Ερεσκιγκάλα σηκώθηκε από τον θρόνο της. Κατέκρινε την Ινάννα. Μίλησε με τη φωνή της οργής, φώναξε με την κραυγή της ενοχής, την κοίταξε με το βλέμμα του θανάτου. Την χτύπησε. Η Ινάννα έπεσε κάτω νεκρή και κρέμασαν το πτώμα της από έναν γάντζο για να σαπίσει. Η Ινάννα βίωσε σχεδόν αφιλτράριστα την επαφή της με τη Σκιά της. Τα αρνητικά συναισθήματα που απωθούσε στο ασυνείδητό της, βγήκαν σαν χείμαρρος όταν ήρθε σε επαφή μαζί του. Οι Κριτές δεν μπορούν να εξαγοραστούν ή να ξεγελαστούν. Αποζητούν, όχι εκδίκηση, αλλά δικαιοσύνη. Την εσωτερική δικαιοσύνη που αποζητά ο άνθρωπος για να βρει την ισορροπία, να ανακτήσει το πραγματικό του δυναμικό, όντας πλέον αυθεντικός. Αυτή είναι και η πιο δραματική στιγμή, όπου ερχόμαστε αντιμέτωποι με την επίκριση από τον ίδιο μας τον εαυτό. Μια τέτοια εμπειρία μπορεί να εκμηδενίσει το άτομο και να το «σκοτώσει».

Αφού πέρασαν τρεις μέρες και η Ινάννα δεν είχε επιστρέψει, η ακόλουθός της, Νινκουμπούρα, άρχισε να την θρηνεί. Έσκισε τη σάρκα της, κούρεψε τα μαλλιά της, ντύθηκε με κουρέλια και άρχισε να χτυπάει τα τύμπανα γύρω από τους ναούς της Ινάννα. Ζήτησε πρώτα βοήθεια από τον θεό Ενλίλ. Εκείνος αρνήθηκε να βοηθήσει, λέγοντας πως η Ινάννα πήρε αυτό που της άξιζε. Έπειτα, η Νινκουμπούρα πήγε στον θεό Νάννα, όπου έλαβε την ίδια απάντηση. Τελικά, όταν πήγε στον ναό του θεού της Σοφίας, Ένκι, εκείνος προβληματίστηκε και λυπήθηκε για την Ινάννα. Πήρε χώμα από τα νύχια του και έπλασε δύο όντα χωρίς φύλο, το Κουρτζάρα και το Γκαλατούρ. Τους έδωσε οδηγίες να πάνε στον Κάτω Κόσμο σαν μύγες και να βρουν την Ερεσκιγκάλα, η οποία βογκάει σαν να είναι έτοιμη να γεννήσει. Τους είπε να της συμπαρασταθούν και όταν εκείνη, από ευγνωμοσύνη, τους προσφέρει κάποιο δώρο, εκείνα να ζητήσουν το σώμα της Ινάννα και να ρίξουν πάνω του το χώμα και το νερό της ζωής. Όταν πήγαν στον Κάτω Κόσμο, το Κουρτζάρα και το Γκαλατούρ, βρήκαν την Ερεσκιγκάλα γυμνή, καθισμένη και να βογκάει σαν να είναι έτοιμη να γεννήσει. Η στιχομυθία που έλαβε χώρα είναι η εξής:

  • Ερεσκιγκάλα: «Ωχ, τα πλευρά μου!»
  • Κουρτζάρα & Γκαλατούρ: «Ωχ, τα πλευρά σου!»
  • Ερεσκιγκάλα: «Ωχ, τα σωθικά μου!»
  • Κουρτζάρα & Γκαλατούρ: «Ωχ, τα σωθικά σου!»
  • Ερεσκιγκάλα: «Ωχ, η καρδιά μου!»
  • Κουρτζάρα & Γκαλατούρ: «Ωχ, η καρδιά σου!»

Τότε, η Ερεσκιγκάλα σταμάτησε, τα κοίταξε και τα ρώτησε ποιοι είναι που πονούν μαζί της. Τα ευλόγησε και τους πρόσφερε το νερό που δε στερεύει ποτέ, το στάρι που δεν ξεμένει ποτέ. Εκείνα αρνήθηκαν και ζήτησαν το σώμα της Ινάννα. Η Ερεσκιγκάλα ικανοποίησε την επιθυμία τους και εκείνα, έριξαν πάνω του το νερό και το χώμα της ζωής. Η Ινάννα αναστήθηκε.

Εδώ, παρατηρούμε πως η Νινκουμπούρα, ακολουθώντας πιστά τις οδηγίες της Ινάννα, άρχισε να την θρηνεί και να αναζητά βοήθεια. Αυτός ο θρήνος και η ταλαιπωρία, τα οποία εκδηλώνονται προς τα έξω, μπορεί να παρομοιαστεί με την εκδήλωση συμπτωματολογίας στο άτομο. Αλλάζει η συμπεριφορά του, αφήνει τον εαυτό του ατημέλητο, πονάει και υποφέρει και δεν το κρύβει πια. Αναζητά βοήθεια για να μπορέσει να πραγματοποιήσει την ανάβαση. Ο μόνος που ανταποκρίθηκε, ήταν ο θεός της Σοφίας, ο οποίος έπλασε δύο πλάσματα, τα οποία μπόρεσαν να παρηγορήσουν τη Σκιά της Ινάννα. Κατάφεραν να επικοινωνήσουν μαζί της, όχι με τη λογική ή με κριτική διάθεση, αλλά με ενσυναίσθηση και αντανάκλαση συναισθήματος. Επίσης, παρατηρούμε πως μετά την επαφή της Ινάννα με την Ερεσκιγκάλα, η τελευταία απέκτησε γονιμότητα. Η επαφή με τη Σκιά μπορεί όντως να αποβεί μια γόνιμη, παρότι επώδυνη, εμπειρία και να αποκαλύψει «θησαυρούς» δημιουργικότητας.

Στη συνέχεια του μύθου, η Ινάννα ετοιμάζεται να πραγματοποιήσει την ανάβασή της. Τότε, εμφανίζονται οι Αννούνα, οι Κριτές του Κάτω Κόσμου και της εξηγούν πως δεν μπορεί να φύγει από τον Κάτω Κόσμο αλώβητη. Η εμπειρία της την έχει σημαδέψει. Πρέπει να δώσει κάποιον στη θέση της αν θέλει να επιστρέψει. Έτσι, οι Αννούνα γαντζώνονται πάνω της και η Ινάννα επιστρέφει στον κόσμο των ζωντανών. Στην πορεία της, η Ινάννα συναντά διάφορα δικά της πρόσωπα και βλέπει πως θρήνησαν τον χαμό της. Οι Αννούνα ήθελαν να πάρουν μαζί τους κάποιο από αυτά τα άτομα, αλλά η Ινάννα δεν ήθελε, καθώς την είχαν θρηνήσει. Όταν όμως έφτασαν στο βασίλειό της και είδε τον σύζυγό της, Ντουμούζι να συνεχίζει τη ζωή του σαν να μην έχει συμβεί τίποτα, ντυμένος με τη βασιλική του ενδυμασία, να πίνει και να τραγουδά, η Ινάννα οργίστηκε. Του μίλησε με τη φωνή της οργής. Του φώναξε με την κραυγή της ενοχής. Τον κοίταξε με το βλέμμα του θανάτου. Και ζήτησε από τους Κριτές να πάρουν τον Ντουμούζι στη θέση της.

Γίνεται εύκολα κατανοητό πως η εμπειρία της κατάβασης δεν αφήνει κανέναν αλώβητο. Η επαφή με τη Σκιά μας, με το ασυνείδητό μας, επιφυλάσσει πόνο, θλίψη και έναν «θάνατο». Θάνατο του παλιού τρόπου ζωής, κάποιας κατάστασης ή συμπεριφοράς. Κανείς δεν επιστρέφει από μια τέτοια εμπειρία μένοντας ίδιος. Δεν είναι αυτός ο σκοπός, εξάλλου. Είναι σημαντικό να τονιστεί ότι η Ινάννα δεν παρέδωσε στους Κριτές κάποιο από τα άτομα που την θρήνησαν, που ανταποκρίθηκαν δηλαδή όπως άρμοζε στην κατάσταση που βίωνε, αλλά τον Ντουμούζι, ο οποίος συνέχιζε τη ζωή του σαν να μην είχε συμβεί τίποτα. Έτσι και στην πραγματικότητα, τείνουμε να αλλάζουμε αυτά τα οποία βλέπουμε ότι δε συνάδουν με τον δικό μας ψυχισμό και τις δικές μας επιθυμίες. Απομακρύνουμε αυτό το οποίο μας βλάπτει ή δεν μας ταιριάζει πλέον.

Ο μύθος κλείνει με μια δοξασία προς την Ερεσκιγκάλα, και όχι προς την Ινάννα. Έτσι λοιπόν, αυτό που χρειάζεται να τιμήσουμε μέσα μας είναι η πλευρά που έχουμε παραμελήσει και απωθήσει. Όσο τρομακτική και αν φαίνεται η Σκιά, αν την ακούσουμε και έρθουμε σε επαφή μαζί της, θα βγούμε από την εμπειρία κερδισμένοι, αλλαγμένοι, πιο σοφοί και πιο κοντά προς τα πραγματικά μας αιτήματα ως αυθεντικοί άνθρωποι.

Ενδεικτική Βιβλιογραφία

  • http://etcsl.orinst.ox.ac.uk/section1/tr141.htm
  • Jung, C.G. (1938). Psychology and Religion.
  • Jung, C. G. (1993) The Practice of Psychotherapy
  • Jung, C.G.  (1944) Psychology of the Unconscious
  • Perera, S.B. (1981) Descent to the Goddess; A Way of Initiation for Women.
  • George, D. (1992) Mysteries of the Dark Moon; The Healing Power of the Dark Goddess.
  • Campbell, J. (1949) The Hero with a Thousand Faces.
 ]]>

25 Μαΐ 2015

Eίναι η ψυχανάλυση, ψυχοθεραπεία;

Πολλές φορές, όταν κάποιος αναφέρει ότι ξεκίνησε ψυχοθεραπεία, μία από τις πιο άμεσες απαντήσεις που δέχεται, είναι: “Κάνεις ψυχανάλυση, δηλαδη!” Ακόμη, μία από τις πιο συνήθεις φράσεις του καιρού είναι η: “Πρέπει να κάνω μία ψυχανάλυση!” Αλλά είναι η ψυχανάλυση, ψυχοθεραπεία; Είναι οι δύο, αυτές, έννοιες ταυτόσημες ή πρόκειται για μία κοινή παρερμηνεία;

Η αλήθεια, είναι ότι η ψυχανάλυση είναι μία από τις πιο θεμελιώδεις προσεγγίσεις τις ψυχοθεραπείας καθώς άγγιξε τομείς που καμία άλλη προσέγγιση δεν είχε αγγίξει μέχρι τότε και έδωσε νέες διαστάσεις στην ερμηνεία της παθολογίας της ψυχής. Παρόλα αυτά, η ψυχανάλυση, αποτελεί μία μόνο από τις διαδρομές που μπορεί να ακολουθήσει κάποιος στην προσπάθειά του να καταλάβει και ενδεχόμενος να αλλάξει στοιχεία του εαυτού του.

[caption id="attachment_4608" align="aligncenter" width="576"]Η ψυχανάλυση ανάμεσα από άλλες προσεγγίσεις Η ψυχανάλυση ανάμεσα από άλλες προσεγγίσεις[/caption]

Γιατί, όμως, επικρατεί η ταύτιση του όρου ψυχοθεραπεία με τον όρο ψυχανάλυση; Και τι το διαφορετικό προτείνει η ψυχανάλυση από τις άλλες μορφές ψυχοθεραπείας;

Η ταύτιση των όρων, πιθανότατα, οφείλεται στις πολλές ψυχαναλυτικές σχολές που έχουν γεννηθεί αλλά και στον αντίκτυπο που δημιούργησε η ψυχανάλυση όταν πρωτοσυστήθηκε (1890) καθώς ο ιδρυτής της Σίγκμουντ Φρόϋντ αξιοποιώντας – σαφώς – και προϋπάρχουσες θεωρήσεις “τόλμησε” να δώσει νέες ερμηνείες σε μεγάλα ζητήματα που ταλάνιζαν την ψυχιατρική κοινότητα. Ταυτόχρονα, έφερε στο προσκήνιο τον όρο των πρώτων εμπειριών και του αντίκτυπού που ενδέχεται να έχουν στην ανάπτυξη κάποιου ενώ, παράλληλα, μίλησε για το ασυνείδητο.

Συγκεκριμένα – και πλην των άλλων συνδρομών – η ανάπτυξη ενός προσώπου καθορίζεται σε μεγάλο βαθμό από τις πρώιμες εμπειρίες που, εκείνο, έχει στην παιδική του ηλικία. Ο λόγος για αυτό, είναι η εξέχουσα θέση που κρατούν μέσα σε κάθε παιδί οι γονείς του, των οποίων οι πράξεις και συμπεριφορές λειτουργούν ως πρότυπο. Ταυτόχρονα, ο παρθένος, ακόμα, ψυχισμός του είναι σαν “άγραφη πλάκα” με αποτέλεσμα την βαθιά εντύπωση των πρώτων του βιωμάτων τα οποία θα φέρει σε όλη του τη ζωή και ενδέχεται να το επηρεάζουν. Για παράδειγμα, κάποιος που είναι καταξιωμένος στην εργασιακή του ζωή έχοντας πολλές επαγγελματικές κατακτήσεις μπορεί να μην νιώθει την επιτυχία και να αισθάνεται, διαρκώς, ανικανοποίητος καθώς στην παιδική του ηλικία τού ασκούταν διαρκώς και επανειλημμένως δριμεία κριτική σε ότι έκανε.

Το ασυνείδητο, τώρα, αναφέρεται στις διεργασίες του νου οι οποίες συμβαίνουν χωρίς εμείς να έχουμε πλήρη και σαφή επίγνωση αλλά και σε επιθυμίες που έχουν μείνει απωθημένες. Αυτές, εκτείνονται σε μία ευρεία γκάμα όπως σκέψεις, συναισθήματα και θυμικό και είναι ικανές να επηρεάζουν την συμπεριφορά μας χωρίς να γίνονται – άμεσα – αντιληπτές από εμάς! Οι ασυνείδητες, αυτές, διεργασίες προσπαθώντας να “αναρριχηθούν” στην επιφάνεια συχνά συγκρούονται με τη συνειδητή συμπεριφορά μας έχοντας ως αποτέλεσμα συναισθηματικές αναταράξεις. Φανταστείτε ότι έχετε να πάτε σε μία υποχρέωση που δεν θέλετε αλλά πρέπει. Μπορεί να ψάχνετε αρκετή ώρα τα κλειδιά σας με αποτέλεσμα να χάσετε την υποχρέωση καθώς το ασυνείδητο μυαλό, βολικά, φρόντισε να τα “απωλέσετε”!

Η πολυπλοκότητα του ασυνειδήτου, εξηγείται περισσότερο αν καταλάβουμε που, αυτό, βρίσκεται και πως, ακριβώς, διαδρά με το συνειδητό. Το συνειδητό, καταρχάς, είναι η επίγνωση που έχουμε για τα πράγματα την παρούσα στιγμή. Δηλαδή, είμαστε ενήμεροι για το περιβάλλον γύρω μας, για το ότι αναπνέουμε για το αν στεκόμαστε ή καθόμαστε και ψυχαναλυτικά ονομάζεται “Eγώ”. Στο ασυνείδητο, τώρα, εδρεύουν δύο δυνάμεις. Η πρώτη ονομάζεται “Εκείνο” και αφορά τον πυρήνα όλων των ενστικτωδών ορμών οι οποίες είναι ούσες από τη γέννησή μας μέχρι σήμερα. Είναι το σπίτι των θέλω, των αναγκών και των παρορμήσεών του καθενός που σκοπό έχει την άμεση πραγμάτωση των επιθυμιών του. Για να γίνει περισσότερο κατανοητό, φανταστείτε πως αν καθοδηγούμασταν μόνο από το “Εκείνο” θα μας ήταν αδιανόητο να περιμένουμε σε ένα εστιατόριο πεινασμένοι και θα αρπάζαμε το φαγητό από τα γύρω τραπέζια αδιακρίτως! Η δεύτερη δύναμη, ονομάζεται “Υπερεγώ” και περικλείει όλες τις αρχές που αποκομίσαμε από την οικογένεια και την κοινωνία στην οποία ανήκουμε αλλά και των φιγούρων που μας επηρέασαν κατά την ανάπτυξή μας. Είναι η εσωτερίκευση αυτών των αρχών η οποία μας εμποδίζει να αρπάξουμε το φαγητό από το τραπέζι του προηγούμενου παραδείγματος καθώς ξέρουμε ότι θα υπάρξουν συνέπειες!

Στάδια συνειδητότητας

Όπως είναι λογικό, οι δύο αυτές δυνάμεις – συχνά – έρχονται σε σύγκρουση αφήνοντας το “Εγώ” να παίξει το ρόλο του “διαιτητή” προσπαθώντας να ικανοποιήσει την ορμή του “Εκείνου” με τρόπο που δεν θα έχει οδυνηρές συνέπειες.

Λήψη απόφασης

Όλα αυτά, ένα μεγάλο πλήθος αναλυτών τα εξέλιξε, προσθέτοντας, προχωρώντας ή και αμφισβητώντας τα, θέτοντας τα δικά του “λιθαράκια” και δημιουργώντας τον ευρύτερο ψυχοδυναμικό πυρήνα· δηλαδή το σύνολο όλων των αναλυτικών θεωριών. Η σύγχρονη βιομηχανία του κινηματογράφου, γοητευμένη από αυτές τις έννοιες και τα “σκοτεινά” στοιχεία που τις συνόδευαν ανέδειξαν στο διηνεκές την ψυχανάλυση μέσα από ταινίες καθώς παρουσίαζαν κάθε ψυχοθεραπευτή μέσα από ένα ψυχαναλυτικό πρίσμα

Ένας ψυχαναλυτής, λοιπόν, θα βοηθήσει τον αναλυόμενο να εντοπίσει σημαντικά βιώματα της παιδικής του ηλικίας καθώς επίσης και να τον καταστήσει ενήμερο για ασυνείδητα συναισθήματα τα οποία μπορεί να ευθύνονται για τα τρέχοντα προβλήματα που αντιμετωπίζει. Μέσα από μία αβρή διαδικασία καθοδήγησης, όλα αυτά περνούν από τον “αόρατο” κόσμο του ασυνειδήτου στον συνειδητό και επέρχεται η συμφιλίωση με τον εαυτό μας και έπειτα η λύτρωση. Αν και μειονέκτημα της διαδικασίας αποτελεί το μήκος της ψυχαναλυτικής θεραπείας – αφού ενδέχεται να είναι μια πυκνή διαδικασία που κρατάει έως και αρκετά χρόνια – οι διαφορετικές σχολές της ψυχανάλυσης μπορούν να συστήσουν λύση καθώς διαφέρουν μεταξύ τους στον χρόνο αλλά και στον τρόπο που τη διεξάγουν.

Εν κατακλείδι, η ψυχανάλυση είναι μία, μόνο, από τις οδούς που μπορεί να επιλέξει κάποιος για να απευθυνθεί σε θέματα που τον απασχολούν και είναι ιδιαίτερα ευεργετική σε περιπτώσεις όπου χρειάζεται να αρθεί το “βάρος” της ιστορίας που, αυτός, κουβαλά και να ζήσει μία πιο πλήρη ζωή.

Φωτογραφίες

  • Εισαγωγική Φωτογραφία: face and soul, by geralt
  • Σχεδιαγράμματα: Ιάκωβος Σιανούδης

Βιβλιογραφία

  • Freud, S. & Hall, G., S. (2011). A General Introduction to Psychoanalysis, New York: Horace Liveright
  • Freud, S. (1996). VORLESUNGEN ZUR EINFUHRUNG IN DIE PSYCHOANALYSE [Εισαγωγή στην Ψυχανάλυση], (Λ., Αναγνώστου, Μεταφρ.), Αθήνα: Επίκουρος
  • Lacan, J., Miller, J., A. & Sheridan, A. (1998). The Four Fundamental Concepts of Psychoanalysis (Vol. Book XI), U.S.A: W. W. Norton & Company
  • Malcolm, J. (1982). Psychoanalysis: The Impossible Profession, New York: Vintage
  • McWilliams, N. (2004). Psychoanalytic Psychotherapy: A Practitioner’s Guide, New York: The Guilford Press
  • Reich, W. (2013). Η ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΟΥ ΧΑΡΑΚΤΗΡΑ 2. Η θεωρία της διαμόρφωσης του χαρακτήρα, (Ν., Σιδέρης, Μεταφρ.), Αθήνα: Καστανιώτη
  • Safran, J., D. (2012). Psychoanalysis and Psychoanalytic Therapies, U.S.A: American Psychological Association
  • Stafordd, D. (2014). Τι είπε στ’ Αλήθεια ο Φρόϊντ, (Γ. Σιδέρης, Μεταφρ.), Αθήνα: Μεταίχμιο
  • Vegetti – Finzi, S. (2006). Storia della Psicoanalisi, [Ιστορία της ψυχανάλυσης], (Γ., Καπράλος, Μεταφρ.), Αθήνα : Νοόγραμμα Εκδοτική
  • Γιαννάκουλας, Α. (2007). Το Ψυχοδυναμικό Counseling, Aθήνα: Καστανιώτης
]]>

03 Μαρ 2015

Ηθικός μαζοχισμός: Τι μας έμαθε ο Προμηθέας

Εντάξει… Όλοι έχουμε ακούσει τον όρο μαζοχισμός. Πολύ πιθανό να έχουμε και μία, περισσότερο, σεξουαλική έννοια στο μυαλό μας για το τι αφορά πράγμα που είναι – εν μέρει – σωστό. Όμως η ηθική με το μαζοχισμό πως συνταιριάζει; Πως γίνεται στην ίδια πρόταση να έχουμε το ήθος μαζί με τη διαστροφή;

Ας το εξηγήσουμε ετυμολογικά και ας καταλάβουμε ότι – πολύ απλά – ο ηθικός μαζοχισμός είναι αυτός που οδηγεί κάποιον στη θέση του θύματος. Σε αυτή τη θέση, χτίζει την ταυτότητά του όπου κάθε τι που τον πονάει επιβεβαιώνει την ύπαρξή του. Ακριβώς όπως κάνει ένα σπουργίτι χτίζοντας την φωλιά του και κάθε ξυλαράκι που προσθέτει το γδέρνει αλλά ταυτόχρονα κάνει και τη φωλιά πιο ζεστή. Πιο θερμή. Μία αίσθηση, δηλαδή, που με την έντασή της του υπενθυμίζει ότι η φωλιά του είναι αληθινή.

Πως φτάνει όμως κάποιος στον να μαζοχίζεται ηθικά; Ας γυρίσουμε στην παιδική ηλικία και ας φανταστούμε ένα παιδί το οποίο οι γονείς του δεν το αγαπούν πραγματικά. Αν και – ίσως – να είναι, ενεργά, παρόντες στη ζωή του το παιδί δεν λαμβάνει, αυτή, την συναισθηματική κάλυψη που οφείλει να λάβει. Έτσι, μέρα με τη μέρα, αρχίζει να υποθέτει ότι κάπου φταίει… Κάτι έχει κάνει για να μην το αγαπούν και πρέπει να βρει τρόπο να συγχωρεθεί. Πως όμως θα το κάνει αυτό όταν δεν γνωρίζει τι έκανε; Η λύση θα πρέπει να είναι μία… Θα υποταχθεί απόλυτα όντας υπερβολικά ευγενικό, πειθήνιο και δεχτικό γιατί – αν δεν το κάνει – θα κινδυνεύει να το εγκαταλείψουν!

Σιγά σιγά, λοιπόν, εξασφαλίζει την ικανοποίηση των γονέων (που στο μυαλό του ισούται με την αγάπη) πληρώνοντας, όμως, ένα μεγάλο τίμημα. Κάθε φορά που υποτάσσεται εμποδίζει την αυθόρμητη έκφραση της προσωπικότητάς του! Για να γίνει περισσότερο κατανοητό σκεφτείτε ένα φυτό και κάθε φορά που θέλει να ανθίσει να πρέπει να μην το κάνει γιατί έτσι θα κλέψει ήλιο από τα υπόλοιπα. Η αυτοτιμωρία του συντελεί στη μείωση του αισθήματος της ενοχής που νιώθει.

Πως συμπεριφέρεται αυτός ο μαζοχιστής μεγαλώνοντας; Μα με την ίδια υποταχτική προσέγγιση στα πράγματα φυσικά! Η ανάγκη του να γίνει αγαπητός θα τον περάσει μέσα από μία ευγενική, αβρή και αυτοταπεινωτική διαδρομή όπου θα αναζητά την τιμωρία του ίδιου πότε οδηγούμενος στην αποτυχία και πότε αποστρέφοντας τον ίδιο του τον εαυτό. Νιώθει, όμως, ηδονή με την έννοια της ευχαρίστησης; Της ηθικής ικανοποίησης; Δεν γίνεται να μην το κάνει, σωστά; Ακόμα κι αν ο πόνος είναι αυτός που τον εκπληρώνει πρέπει να μετατρέπεται σε πηγή ηδονής – έστω και δευτερογενώς – αλλιώς πιο το όφελος;

Ας φέρουμε στο νου έναν από τους πιο γνωστούς μύθους της ανθρωπότητας – αυτόν του Προμηθέα. Έκλεψε τη φωτιά από τους Θεούς και την πρόσφερε στην ανθρωπότητα. Αλτρουιστικό, σωστά; Μάλιστα, βασανίστηκε για αυτή του την πράξη από τον πατέρα των Θεών καθώς κάθε μέρα ένας αϊτός κατέτρωγε την σπλήνα του ενώ αυτή αναγεννόταν τη νύχτα ώστε να έχει διάρκεια το μαρτύριό του. Ο μύθος ολοκληρώνεται με την απελευθέρωση του Προμηθέα και την κατάληψη της θέσης του από κάποιον άλλο αφού άπαξ και το μαρτύριο ξεκίνησε θα συνεχίζετο στους αιώνες.

Τώρα, να δω αν με τη βοήθεια μίας πολύ αγαπημένης μου φιγούρας της ψυχανάλυσης, του Βίλχελμ Ράιχ, μπορώ να του δώσω μία διαφορετική “χροιά”. Για τον Ράιχ, ο μαζοχιστής είναι μια αυτοηττώμενη προσωπικότητα. Αναζητά, δηλαδή, και επιδιώκει να βιώνει μία διαρκή ήττα σε επίπεδο προσωπικότητας. Ο Προμηθέας, τάχθηκε υπέρ των ανθρώπων, κλέβοντας τη φλόγα, και αψήφησε το Δία γεγονός που τον κατέστησε δέσμιο και βασανιζόμενο. Παρατηρείται, λοιπόν, η ολιγωρία στο να προβλέψει το κόστος της πράξης του ή – για να το θέσω αλλιώς – το κόστος δεν έμοιαζε να τον επηρεάζει καθόλου κατά την απόφασή του. Ας μην ξεχνάμε ότι ως τιτάνας συντάχθηκε με το μέρος του πατέρα των Θεών και πολέμησε τους ομοίους του γεγονός που μας επιτρέπει σιγά σιγά να δούμε το σχηματισμό ενός μοτίβου στη συμπεριφορά του.

Ένα από τα πιο έκδηλα χαρακτηριστικά των αυτοηττώμενων προσωπικοτήτων είναι το πρότυπο διαμαρτυρίας και αυτοκαταστροφικότητας το οποίο προβάλλουν. Ακόμα και η πράξη του να γυρίσει την πλάτη δύο φορές τόσο στο γένος του ως Τιτάνας όσο και στο θετό του γένος ως Θεός δείχνει μία αυτουποτίμηση. Ότι, δηλαδή, ίσως ο ίδιος να μην ένιωθε ότι η κοινωνική του θέση τού άξιζε ή αντικατόπτριζε την εικόνα που είχε μέσα του.

Ως δεσμώτης, ο Προμηθέας υπόκειτο στο μαρτύριο του να κατατρώγονται οι σάρκες του και μέσα από αυτόν τον πόνο και την οδύνη είναι πιθανό να νομιμοποιούσε την ταυτότητά του όπως ακριβώς εξηγήσαμε στην αρχή. Αυτό που γίνεται ενδιαφέρον, εδώ, είναι κάτι το οποίο δεν αναφέραμε μέχρι στιγμής και απαντάει στα ερωτήματα του ποιο ήταν το δευτερογενές του όφελος ή – καλύτερα – που έγκειτο η ηδονή του… Βλέπετε, ο μαζοχιστής, κατατρέχεται από μία ασυνείδητη επιθυμία να βασανίζει τους άλλους μέσω του προσωπικού του πόνου! Ακριβώς σαν μια χύτρα η οποία μέσω της βαλβίδας ασφαλείας της εκτονώνει μέρος του ατμού ώστε η πίεση στο εσωτερικό να μην την συνθλίψει. Για τον Προμηθέα, αυτός ο άλλος δεν ήταν παρά ο Θεός Δίας που τον φυλάκισε. Ο Προμηθέας, υπέφερε βουβά και μέρος αυτής της οδύνης εκφραζόταν στην απόπειρα να αντλήσει το ενδιαφέρον του Δεσμοφύλακά του!

Τέλος, το ύπατο χαρακτηριστικό των αυτοηττώμενων προσωπικοτήτων είναι η πίστη τους στο μεγαλύτερο όφελος. Ότι, υπομένοντας όλον αυτόν τον πόνο, δηλαδή, ο Προμηθέας επιτύγχανε κάτι σημαντικότερο.

Ας αφήσουμε τον μύθο πίσω μας, τώρα, και ας αναλογιστούμε τις μυριάδες γυναίκες που γίνονται, συστηματικά, θύματα κακοποίησης από τους συζύγους τους. Σε καμία περίπτωση δεν αγαπούν τη θλίψη ή τον πόνο! Η ανοχή σε αυτή την κακοποίηση βρίσκει ανακούφιση στη πίστη ότι εάν υπομείνουν, αυτό, το μαρτύριο θα επιτύχουν να κρατήσουν το γάμος του και δεν θα εγκαταλειφθούν.

Για να συνοψίσουμε αλλά και να σταθμίσουμε τα όσα ειπώθηκαν, χωρίς καμία αμφιβολία μπορούμε να παρατηρήσουμε μαζοχιστικές συμπεριφορές στην καθημερινότητα και τους γύρω μας; Συμπεριφορές που προκύπτουν από επιλογές που επιφέρουν ταλαιπωρία, κάματο ή ακόμα και σωματικό πόνο. Ίσως, πίσω από μία χαρούμενη προσωπικότητα που προκαλεί το γέλιο με τις γκάφες της ή το “θάρρος” του να μην φοβάται να τσαλακώσει την εικόνα της να είναι μία ένδειξη αυτοηττώμενου ανθρώπου. Ακόμα και η επίδειξη τρομερής αυτοθυσίας και αλτρουισμού μπορούν να είναι ενδείξεις αφού όσο μεγαλύτερο το κόστος τόσο μεγαλύτερη η αυτοεκτίμηση που επέρχεται.

Το ερώτημα που προκύπτει, πραγματικά, είναι αν ο μαζοχισμός κρύβεται στη βιολογία – αφού η πλειοψηφία των γονέων θέτει την ευμάρεια των απογόνων του πάνω ακόμα και από την προσωπική τους επιβίωση – ή είναι δυναμικό αποτέλεσμα καλλιεργούμενης συμπεριφοράς όταν πράξεις αυτοκαταστροφής τραβούν το ενδιαφέρον των γύρω μας…

Εισαγωγική Εικόνα

Βιβλιογραφία / Περισσότερες Πληροφορίες

  • Carrington, R., S. (2003). Wilhelm Reich: Psychoanalyst and Radical Naturalist, New York: Farrar, Straus and Giroux
  • Cowan, L. (1997). Masochism, New York: Spring Publications
  • Cudney, M., R. & Hardy, R., E. (2010). Self-Defeating Behaviors, U.S.A: Harper One
  • Deleuze, G., Sacher – Masoch, L., V., V., McNeil, J. & Willm, A. (1991). Masochism: Coldness and Cruelty & Venus in Furs, New York: Zone Books
  • Fitzpatrick – Hanly, M., A. (1995). Essential Papers on Masochism, New York: University Press
  • Freud, S. & Strachey, J. (1989). Introductory Lectures on Psychoanalysis, New York: Liveright
  • Glick, R., A. & Meyers, D., I. (1993). Masochism: Current Psychoanalytic Perspectives, New York: Routledge
  • Glickauf – Hughes, C. & Wells, M. (1995). Treatment of the Masochistic Personality: An Interactional-Object Relations Approach to Psychotherapy, U.S.A: Jason Aronson
  • Noves, J., K. (1997). The Mastery of Submission: Inventions of Masochism, New York: Cornell University Press
  • Phillips, A. (1998). A Defense of Masochism, U.K: St Martins Print
  • Rancour – Lafarriere, D. (1996). The Slave Soul of Russia: Moral Masochism and the Cult of Suffering, New York: New York University Press
  • Reich, W., Carfagno, V. (1980). Character Analysis, (3rd Edition), New York: Farrar, Straus and Giroux
  • Smith, J., C. & Ferstman, C., J. (1996). The Castration of Oedipus, New York: New York University Press
  • Stekel, W. (2010). Sadism and Masochism: The Psychopathology of Sexual Cruelty, Chicago: Solar Books
]]>

03 Ιούν 2014

H Ψυχολογία των Ονείρων

Τα όνειρα μπορεί να είναι μυστηριώδης, αλλά η κατανόηση της σημασίας των ονείρων μας δεν είναι απλή υπόθεση. Το περιεχόμενο τους μπορεί να αλλάξει ξαφνικά, να διαθέτει παράξενα στοιχεία ή να μας φοβίζει με τρομακτικές εικόνες. Το γεγονός ότι τα όνειρα μπορούν να είναι τόσο πλούσια και συναρπαστικά είναι αυτό που κάνει πολλούς να πιστεύουν ότι υπάρχει κάποιο βαθύτερο νόημα σε αυτά.

Ο S. Freud στο βιβλίο του «Η Ερμηνεία των Ονείρων» προτείνει ότι το περιεχόμενο των ονείρων σχετίζεται με την εκπλήρωση επιθυμιών. Πίστευε ότι υπάρχουν κρυμμένες επιθυμίες και συμβολισμοί που πρέπει να αποκωδικοποιήσουμε προκειμένου να βρούμε την άδηλη ή μη εμφανή σημασία του ονείρου και όχι να δίνουμε βάρος σε αυτά ακριβώς που βλέπουμε, δηλαδή, το έκδηλο και εμφανές. Επιπλέον, ένας εσωτερικός μηχανισμός λογοκρισίας, το Υπερ-εγώ, μεταμφιέζει αυτές τις επιθυμίες ώστε να μην δούμε την πραγματική τους φύση, εξυπηρετώντας έτσι την ανάγκη μας για ικανοποίηση τους και εξυπηρετώντας ταυτόχρονα έναν ήρεμο ύπνο. Οι εφιάλτες, σύμφωνα με τον Freud, είναι μια αντίδραση του εγώ σε επιθυμίες που ήταν πολύ δυνατές ή όχι επαρκώς μεταμφιεσμένες. Περιέγραψε μάλιστα τέσσερις διαδικασίες μεταμφίεσης με τις οποίες μπορούμε να μεταφράσουμε το έκδηλο ή εμφανές στο άδηλο και πραγματικό νόημα:

  • Συμπύκνωση – ένα αντικείμενο στο όνειρο έχει πολλαπλές σημασίες και ερμηνείες
  • Μεταφορά-η διαδικασία όπου η συναισθηματική σημασία ενός αντικειμένου μεταφέρεται σε άλλο αντικείμενο ώστε να ξεγελαστεί το υπερ-εγώ και να μην γίνει λογοκρισία
  • Αντιπροσώπευση-η διαδικασία όπου μια σκέψη αντιπροσωπεύεται από μια εικόνα
  • Συμβολισμό-ένα σύμβολο αντιπροσωπεύει μια πράξη, πρόσωπο ή ιδέα

Όπως και ο S. Freud, έτσι και ο C. Jung μοιράζεται κάποια κοινά σημεία με τον Freud , αλλά πίστευε ότι τα όνειρα ήταν κάτι περισσότερο από μια έκφραση επιθυμιών που καταστέλλονται. Σύμφωνα με τον Jung, τα όνειρα δεν αντανακλούν μόνο το υποσυνείδητο αλλά και την πραγματική και συνειδητή ζωή κάθε ανθρώπου. Ο Jung έδινε την ίδια σημασία και στο έκδηλο μήνυμα του ονείρου. Ο Freud ζητούσε από τους ανθρώπους να δουν το κάθε ένα σύμβολο ξεχωριστά και να προσπαθήσουν να καταλάβουν τι ακριβώς λογοκρίθηκε με βάση αυτό το σύμβολο. Ο Jung ζητούσε από τους ανθρώπους να συσχετίσουν τις εικόνες ή τα σύμβολα που είδαν με την καθημερινή τους ζωή.

Από την άλλη, ο Calvin S. Hall προτείνει ότι τα όνειρα είναι μια νοητική διαδικασία, δηλαδή σκέψεις που κάνουμε κατά τη διάρκεια του ύπνου και οι εικόνες που βλέπουμε είναι οπτικοί συμβολισμοί των προσωπικών μας ιδεών. Ο τρόπος ερμηνείας, σύμφωνα με τον Hall, είναι να μεταφράσουμε τις εικόνες στις αρχικές σκέψεις που τις δημιούργησαν παίρνοντας πληροφορίες από άλλα όνειρα και σκέψεις του συγκεκριμένου ατόμου. Πρόκειται για μια υποκειμενική εικόνα που έχουμε για τη ζωή μας και χρειάζεται να ανακαλύψουμε τον τρόπο που βλέπουμε τα πράγματα και όχι πως είναι πραγματικά η ζωή εκείνου που βλέπει και περιγράφει το όνειρο.

Αρκετοί ακόμη έχουν δώσει διάφορες θεωρίες για την ερμηνεία των ονείρων, μεταξύ των οποίων ο F.Perls που πιστεύει ότι τα όνειρα είναι προβολές πτυχών του εαυτούς μας, που έχουμε αγνοήσει, απορρίψει ή καταπιέσει, και κάθε πρόσωπο, ακόμα και πράγμα στο όνειρο αντιπροσωπεύει μια διαφορετική πλευρά του εαυτού μας, αλλά και ο Hartmann E. που θεωρεί ότι τα όνειρα λειτουργούν σαν ψυχοθεραπεία αφού δημιουργούμε συνδέσεις σκέψεων σε ένα ασφαλές μέρος, κάτι που δεν θα μπορούσαμε να κάνουμε στην πραγματική μας ζωή. Θεωρεί ότι τα όνειρα είναι η οπτικοποίηση των συναισθημάτων μας.

Το μυστήριο που αφορά την ύπαρξη και τη θεματολογία των ονείρων ακόμα συνεχίζει να αποτελεί αντικείμενο έρευνας, ωστόσο δεν μπορούμε να μην παραδεχτούμε ότι οι ψυχαναλυτικές θεωρίες έχουν βοηθήσει αρκετά στην κατανόηση τους. Είναι σημαντικό να φέρουμε στη συνείδηση τις ασυνείδητες σκέψεις που κρύβονται πίσω από το όνειρο, καθώς μέσα από την προσπάθεια αποκωδικοποίησης τους μπορούμε να αντιμετωπίσουμε φόβους, να επιλύσουμε προβλήματα, να αναπτύξουμε τον εαυτό μας και να κατανοήσουμε καλύτερα τα συναισθήματα μας. Δύο τεχνικές που μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε για να θυμόμαστε τα όνειρα μας είναι είτε να τα καταγράφουμε σε ένα ημερολόγιο που θα κρατάμε, είτε να προσπαθήσουμε να συγκεντρωνόμαστε πριν κοιμηθούμε στο γεγονός ότι θα δούμε κάποιο όνειρο και θέλουμε να το θυμόμαστε.

Εισαγωγική Φωτογραφία

Βιβλιογραφία

  • Freud, S. “H Τεχνική της Ερμηνείας των Ονείρων”, Δαμιανός Ν.
  • Freud, S. (1900). The Interpretation of Dreams.
  • Hall, C. S. (1953). A cognitive theory of dreams. The Journal of General Psychology, 49, 273-282.
  • Jung, Carl (1966). «The Practical Use of Dream-analysis.” The Practice of Psychotherapy: Essays on the Psychology of Transference.
  • Κιτσινέλης, Σ. (2009). «Η Επιστήμη των ονείρων, Θεωρίες και ερμηνείες μιας παράλληλης πραγματικότητας»
]]>

05 Μαΐ 2014

Ψυχολογικοί μηχανισμοί άμυνας του Εγώ στα παιδιά και τους εφήβους

Όταν αντιμετωπίζουμε αγχογόνες καταστάσεις ο οργανισμός μας αντιδρά αυτόματα -ψυχολογικά και σωματικά- με σκοπό τη μείωση του άγχους. Ουσιαστικά το άγχος είναι μια μορφή φοβικης αντιδρασης, εν απουσία βεβαίως κάποιας άμεσης, φυσικής απειλής. Στις περιπτώσεις άγχους δεν κινδυνεύουμε φυσικά με σωματική βλάβη, αλλά παρόλα αυτά είμαστε αντιμέτωποι με μια κατάσταση που φοβόμαστε ότι μπορεί μελλοντικά να θέσει την ευημερια μας σε κίνδυνο.

Όπως οι ενήλικες, έτσι και τα παιδιά αι οι έφηβοι έχουν αναπτύξει κάποιους βασιμούς μηχανισμούς άμυνας σε ψυχολογικό επίπεδο για την προσασία του Εγώ, της βασικής ψυχολογικής μονάδας που ταυτίζεται με την αντίληψη που έχουμε για τον εαυτό μας. Σκοπός αυτού του μηχανισμού είναι η μείωση του άγχους, ώστε να μην απειληθεί η ψυχολογική ισορροπία του ατόμου. Υπό αυτό το πρίσμα, οι μηχανισμοί άμυνας είναι απολύτως υγιείς συμπεριφορές και αντιδράσεις όταν χρησιμοποιούνται για μιρά χρονικά διαστήματα. Εάν το παιδί χρησιμοποιεί συχνά μηχανισμούς άμυνας ή/και εάν ο στρεσογόννος παράγοντας συνεχίζει να το πιέζει για μεγάλο χρονικό διάστημα τότε αυξάνεται η πιθανότητα ανάπτυξης προβληματικών συμπεριφορών στο σπίτι και το σχολείο.

Βασικοί μηχανισμοί άμυνας του Εγώ στα παιδιά και τους εφήβους

Υπεραναπλήρωση: Το παιδί καταπνίγει τις επιθυμίες του, ενώ υιοθετεί συμπεριφορές αντίθετες προς τα πιστεύω του, σε μια προσπάθεια να μειώσει το χάσμα ανάμεσα σε αυτό που θέλει και αυτό που αισθάνεται πως πρέπει να κάνει. Για παράδειγμα, ένα παιδί έχει ανάγκη από ελευθερία, αλλά επειδή οι γονείς του τού έχουν μάθει ότι τα «καλά» παιδιά ακούν «πάντα» τους γονείς του, τελικά αυτό γίνεται υποτακτικό και εξαρτημένο από τους γονείς, πνίγοντας τις πραγματικές του ανάγκες.

Μετατόπιση: Το παιδί μεταβιβάζει συναισθήματα ή ενέργειες από ένα πρόσωπο ή σύστημα προς ένα άλλο, όταν του είναι πιο εύκολο να τα εκφράσει. Για παράδειγμα, το παιδί μισεί τους αδιάφορους γονείς του και μεταβιβάζει το θυμό του υπό μορφή βίας προς ζώα ή συμμαθητές του στο σχολείο.

Φαντασίωση: Το παιδί αρνείται μια δυσάρεστη πραγματικότητα και πλάθει έναν φανταστικό κόσμο στον οποίο θα ήθελε να κατοικεί. Με αυτόν τον τρόπο δοκιμάζει λύσεις στα προβλήματά του, δίχως να διατρέχει τον κίνδυνο των συνεπειών των πράξεών του.

Φυγή: Το παιδί δεν συμμετέχει σε καταστάσεις που του είναι δυσάρεστες. Ένα παιδί που φοβάται τον ανταγωνισμό μπορεί να μην συμμετέχει στο μάθημα ή σε εξωσχολικές δραστηριότητες υπό το φόβο της αποτυχίας ή σύγκρισής του με τρίτους.

Αντιστάθμιση: Το παιδί που αισθάνεται ανπαρκές ή μειονεκτικά απέναντι στους συμμαθητές του, αντισταθμίζει αυτό το άγχος με το να γίνει πολύ καλός αθλητής ή μουσικός, ώστε να αποδείξει την αξία του, πρώτα και κύρια στον εαυτό του και στη συνέχεια στους άλλους γύρω του. σε καποιες περιπτώσεις τα παιδιά που χρησιμοποιούν την αντιστάθμιση είναι παιδιά που προσπαθούν να «φουσκώσουν» το Εγώ τους εκπέμποντας μια ψεύτικη αυτοπεποίθηση και ναρκισισμό.

Εκλογίκευση: Το παιδί δικαιολογεί τις αποτυχίες ή τις παραγματοποίητες επιδιώξεις του μέσω της μετατροπής των κινήτρων του ή της κατάστασης ώστε αυτή να γίνει ανεκτή και επιτρεπτή τόσο από το ίδιο το παιδί όσο και τον περίγυρό του. Για παράδειγμα, η σχολική αποτυχία των παιδιών δεν αποδίδεται σε εσωτερικούς παράγοντες όπως είναι η μειωμένη προσπάθεια ή η έλλειψη ενδιαφέροντος, αλλά σε εξωτερικούς όπως είναι το κακό εκπαιδευτικό σύστημα ή τα δύσκολα θέματα στις εξετάσεις.

Προβολή: Τα επιβλαβή για τον εαυτό συναισθήματα που πηγάζουν από το παιδί αποδίδονται σε τρίτα πρόσωπα. Για παράδειγμα, ένα παιδί που ζηλεύει τον αδερφό του, μπορεί να αρνείται αυτά τα συναισθήματα και να αποδίδει εχθρική διάθεση και ζήλια τον αδερφό του.

Εξιλέωση: Το παιδί προσπαθεί να ακυρώσει κάποια κακή ή μη αποδεκτή σκέψη ή συναίσθημα μέσω της εξιλέωσης: εκφράζει μετάνοια ή ζητάει συγνώμη. Κάποια παιδιά και έφηβοι με βαθιά ενοχικά συναισθήματα μπορεί να φτάσουν στο σημείο της αυτοτιμωρίας (σωματικής και ψυχολογικής), ώστε να αισθανθούν ότι έχει «καθαρίσει το ποινικό τους μητρώο».

Παλινδρόμηση: Το παιδί βιώνοντας μια σημαντική απογοήτευση, ματαίωση ή άγχος αναπτύσσει συμπεριφορές που είναι αναμενόμενες για παιδιά μικρότερης ηλικίας, σε μια προσπάθεια να καλύψει βασικές του ανάγκες. Π.χ. Ένα μεγάλο παιδί βρέχει το κρεβάτι του τη στιγμή που οι γονείς του είναι στα πρόθυρα διαζυγίου. Με αυτόν τον τρόπο επιζητεί την προσοχη των γονιών ώστε να καλύψουν τις δικές του βασικές ανάγκες για αγάπη και προστασία.

Απομόνωση: Το παιδί απομονώνεται συναισθηματικά, γίνεται αδρανές και παθητικό. Με αυτόν τον τρόπο προστατεύει το Εγώ του από πλήγματα που μπορεί να δεχτεί από το περιβάλλον του. Π.χ. το παιδί απομακρύνεται συναισθηματικά από τους γονείς που χωρίζουν, όχι γιατί δεν το αγαπούν ή δεν τους αγαπάει, αλλά για να μην πληγωθεί στο μέλλον από την πιθανή απουσία κάποιου από τους δύο γονείς.

Εισαγωγική Εικόνα

Πηγές / Περισσότερες Πληροφορίες

]]>

24 Απρ 2014

Σινεμά και Ψυχανάλυση: Προβολή ταινίας "La Zona"

La Zona«, του Rodrigo Plá. Η προβολή θα γίνει στον κινηματογράφο “Μικρόκοσμος” (Λ. Συγγρού 106, Αθήνα) την Κυριακή 4 Μαΐου 2014, 2.00 – 5.00 μ.μ. Θα ακολουθήσει συζήτηση με το κοινό, με εισηγητές τους: Ρεζινάλντ Μπλανσέ – ψυχαναλυτή, Γιάννη Δημητράκο – ψυχαναλυτή, Αργύρη Τσάκο – ψυχολόγο και Νίκο Λερό – σκηνοθέτη. Είσοδος: 3 ευρώ

LaZona The Zone (2007) on IMDb

 ]]>

01 Νοέ 2013

Προβολή Ντοκιμαντέρ: On the Trail of Sigmund Freud

Τετάρτη 6 Νοεμβρίου 2013 στις 20.00 στο Γαλλικό Ινστιτούτο Αθηνών Όλα όσα θα θέλατε να μάθετε για τον Φρόυντ, τις επιστημονικές του θεωρίες αλλά και τις τεχνικές θεραπείας που ανέπτυξε! Το ντοκιμαντέρ για τον πατέρα της Ψυχανάλυσης και έναν από τους σημαντικότερους στοχαστές του 20ού αιώνα που μελέτησε και προσδιόρισε έννοιες όπως το ασυνείδητο, την απώθηση και την παιδική σεξουαλικότητα βαδίζει στα χνάρια του μέσα από συναρπαστικές συνεντεύξεις μεταξύ άλλων με την κόρη του Άννα, τον εγγονό του, Anton, τον Woody Allen, τον Bernardo Bertolucci και τη σεξολόγο Ruth Westheimer. Την ταινία «On the Trail of Sigmund Freud» θα προλογίσει ο Νικόλαος Τζαβάρας, διδάσκων αναλυτής και μέλος της Διεθνούς Ψυχαναλυτικής Εταιρείας. Μετά την προβολή ο Νικόλαος Τζαβάρας θα απαντήσει σε ερωτήσεις του κοινού.

  • Η ταινία θα προβληθεί την Κυριακή 10 Νοεμβρίου στο Κινηματογράφο ΔΑΝΑΟΣ στις 17.00
  • Η ταινία προβάλλεται με ελληνικούς υπότιτλους
  • Τιμή εισιτηρίου 6 ευρώ
Μετά την προβολή, τρεις τυχεροί Θα κερδίσουν το βιβλίο «Sigmund Freud – Μια σύγχρονη προσωπογραφία» του Peter Gay σε μετάφραση: Ιάκωβος Κοπερτί από τις εκδόσεις «Οδυσσέας»

Εισαγωγική Φωτογραφία

]]>