03 Μαρ 2017

Ανοιχτά δεδομένα στην ερευνητική ψυχολογία

1 . Για να καταφέρει να δημοσιεύσει τα άρθρα του σε διάφορα περιοδικά ψυχολογίας, είτε «πείραζε» τα δεδομένα του ώστε να εμφανίζουν αξιόλογα αποτελέσματα, είτε δημιουργούσε δεδομένα εκ του μηδενός. Υπολογίζεται ότι τουλάχιστον 55 δημοσιεύσεις του είχαν πειραγμένα ή εντελώς ψεύτικα δεδομένα. Η αποκάλυψη του σκανδάλου έγινε όταν 3 νεαροί ερευνητές που συνεργάστηκαν επί σειρά ετών με τον Stapel άρχισαν να έχουν αμφιβολίες για τον τρόπο συλλογής δεδομένων. Σε κάποιες περιπτώσεις ο Stapel έλεγε στους συνεργάτες του ότι συνέλεγε τα δεδομένα του από σχολεία στα οποία υποτίθεται ότι μόνο ο ίδιος είχε πρόσβαση και στη συνέχεια έστελνε τα ψεύτικα δεδομένα σε συνεργάτες για ανάλυση. Σε άλλες περιπτώσεις αρνιόταν να μοιραστεί τα υποτιθέμενα δεδομένα με τους συνεργάτες του, στους οποίους απλά έστελνε τα πορίσματά του. Ακόμη και συνάδελφοι ισάξιας βαθμίδας με τον καθηγητή Stapel είχαν γίνει καχύποπτοι απέναντί του όταν τους έδειχνε σειρά δεδομένων από τις υποτιθέμενες έρευνές του, τα οποία ήταν «εξαιρετικά καλά για να είναι αληθινά», όπως υποστήριξαν αργότερα κατά την εσωτερική έρευνα του πανεπιστημίου όταν υπήρξαν οι πρώτες κατηγορίες. Όπως ήταν φυσικό η συγκεκριμένη αποκάλυψη προκάλεσε μεγάλη αναστάτωση στην επιστημονική κοινότητα, καθώς οι ενέργειες του συγκεκριμένου ερευνητή δεν είχαν απλά ως αποτέλεσμα την επαγγελματική πρόοδο ενός αναξιόπιστου ατόμου, αλλά οδηγούσε σε κατασπατάληση πόρων στην προσπάθεια άλλων ερευνητών είτε να αναπαράγουν τις ίδιες έρευνες και να βρουν τα ίδια αποτελέσματα, είτε να τρέξουν νέες έρευνες βασισμένες στα δικά του εσφαλμένα δεδομένα και υποθέσεις. Πολλοί ερευνητικοί ψυχολόγοι άδραξαν την ευκαιρία και προσπάθησαν να αξιοποιήσουν το σκάνδαλο ώστε να φέρουν στην επιφάνεια ένα «επαναστατικό» ρεύμα που ήδη προϋπήρχε ανάμεσα σε όλους τους επιστημονικούς κλάδους: τα ανοιχτά δεδομένα. Ο όρος «ανοιχτά δεδομένα» σημαίνει δεδομένα τα οποία είναι άμεσα διαθέσιμα προς κάθε ενδιαφερόμενο. Είναι κάτι ανάλογο με τα προγράμματα ανοιχτού κώδικα τα οποία ο κάθε προγραμματιστής μπορεί να κατεβάσει και να αλλάξει ή τα ανοιχτά επιστημονικά περιοδικά που είναι δωρεάν για τον οποιοδήποτε να τα κατεβάσει και να τα διαβάσει. Η κοινότητα της Ψυχολογίας με άλλα λόγια αναγνώρισε ως βασική αιτία του «προβλήματος Stapel» την έλλειψη πρόσβασης της υπόλοιπης επιστημονικής κοινότητας και ιδιαιτέρως των αξιολογητών των επιστημονικών περιοδικών στα δεδομένα που οδήγησαν στα ευρήματα τα οποία παρουσίαζε ο Stapel. Εάν τουλάχιστον αυτοί είχαν  πρόσβαση σε αυτά θα διαπίστωναν είτε ότι ήταν φτιαχτά, είτε ανύπαρκτα. Αυτή η νοοτροπία έχει ήδη δημιουργήσει ένα νέο κλίμα και διαμορφώνει μια εναλλακτική προσέγγιση σε πολλά  επιστημονικά περιοδικά και επαγγελματικούς οργανισμούς. Βασικό αίτημα πολλών ψυχολόγων πλέον είναι η ελεύθερη και ανοιχτή  πρόσβαση στην επιστημονική γνώση και στα ερευνητικά δεδομένα. Αυτό δεν διασφαλίζει μόνο την εγκυρότητα των επιστημονικών ευρημάτων, αλλά επιτρέπει σε χιλιάδες μυαλά να δουλέψουν πάνω στα ίδια δεδομένα με διαφορετικό τρόπο, πολλαπλασιάζοντας με εκθετικούς ρυθμούς την παραγόμενη επιστημονική γνώση. Αυτή την κουλτούρα ασπάζεται και ένας  βασικός εκδότης του Αμερικανικού Συνδέσμου Ψυχολογίας (APA), ο Δρ. Gert Storms, ο οποίος δημιούργησε πρόσφατα ταραχή στην ερευνητική κοινότητα με τη στάση του απέναντι στα άρθρα που του στέλνονται για να αξιολόγηση2 . Ο Storms, όπως και εκατοντάδες άλλοι συνάδελφοί του, μέλη ενός σχετικού κινήματος ανοιχτών δεδομένων στην επιστημονική κοινότητα, αρνείται από τις αρχές του 2017 να δεχτεί την αξιολόγηση άρθρων εάν αυτά δεν συνοδεύονται από τα αντίστοιχα δεδομένα. Αυτή του η απόφαση προκάλεσε την αντίδραση του Συνδέσμου, καθώς αυτή η πρακτική δεν είναι επίσημη θέση του επιστημονικού περιοδικού του APA στο οποίο είναι αξιολογητής ο Storms, με αποτέλεσμα να ζητηθεί η παραίτησή του. Ο Storms αρνήθηκε να παραιτηθεί και μάλιστα δημοσιοποίησε το σχετικό αίτημα και την απάντησή του στον Σύνδεσμο σε συναδέλφους του, οι οποίοι είναι και οι ίδιοι αξιολογητές στο περιοδικό και στάθηκαν στο πλευρό του, απειλώντας ότι εάν αναγκαστεί να παραιτηθεί θα παραιτηθούν και οι ίδιοι. Αυτό είναι απλά ένα πρόσφατο και χαρακτηριστικό παράδειγμα του διχασμού που υπάρχει αυτή τη στιγμή σχετικά με την στάση της επιστημονικής κοινότητας απέναντι στα ανοιχτά δεδομένα. Σύμφωνα με το Nature, το 73% των ψυχολόγων  που δημοσιεύουν σε επιστημονικά περιοδικά δεν μοιράζονται τα δεδομένα τους με τους αξιολογητές, παρόλο που είχαν ενθαρρυνθεί και είχαν συμφωνήσει να το κάνουν μετά την δημοσίευση του άρθρου τους. Οι λόγοι πολλοί: δεν ήθελαν εσκεμμένα να μοιραστούν τα δεδομένα τα οποία θεωρούν «πολύτιμα», δεν ήξεραν πώς να τα μοιραστούν, η διαδικασία είναι χρονοβόρα ή κολλάει σε γραφειοκρατικούς μηχανισμούς. Παρ’ όλη την αναστάτωση των τελευταίων ετών, γενικά η στάση του κύριου όγκου των επιστημονικών περιοδικών δεν έχει αλλάξει απέναντι στα ανοιχτά δεδομένα. Ελάχιστα από τα παραδοσιακά περιοδικά ζητούν από τους αρθρογράφους να μοιραστούν τα δεδομένα τους. Ταυτόχρονα όμως έχουν αρχίσει να δημιουργούνται νέα «ανοιχτά» επιστημονικά περιοδικά που όχι μόνο είναι δωρεάν προς όλους, αλλά κάνουν διαθέσιμα (σχεδόν σε όλους) τα αρχικά δεδομένα της εκάστοτε έρευνας. Φαίνεται πως βρισκόμαστε στο μεταίχμιο μεταξύ δύο διαφορετικών εποχών όσον αφορά την ελεύθερη πρόσβαση στα επιστημονικά δεδομένα και αναμένονται ενδιαφέροντες ζυμώσεις στο άμεσο μέλλον.

Εισαγωγική Εικόνα

]]>

Πηγές / Διαβάστε περισσότερα

  1. New York Times: The Mind of a Con Man []
  2. Nature: Peer-review activists push psychology journals towards open data []
30 Σεπ 2013

Σειρά πανεπιστημιακών διαλέξεων: Εισαγωγή στην Ψυχολογία

Το Πανεπιστήμιο του Yale εδώ και κάποια χρόνια προσφέρει δωρεάν ορισμένες διαλέξεις στο διαδίκτυο. Πρόκειται για μαγνητοσκοπημένες διαλέξεις από τις αίθουσες του Πανεπιστημίου, όπως ακριβώς τις παρακολουθούν και οι φοιτητές του ιδρύματος. Στη σειρά βίντεο που θα βρείτε εδώ ο Δρ. Bloom διδάσκει σε πρωτοετείς φοιτητές το εισαγωγικό μάθημα στην Ψυχολογία και καλύπτει μια σειρά από θέματα όπως την ιστορία της ψυχολογίας, την ανθρώπινη ανάπτυξη, την ανάπτυξη της γλώσσας, την εξέλιξη και χρήση των συναισθημάτων αλλά και της λογικής σκέψης κ.α.

Τα βίντεο απευθύνονται κυρίως στο ευρύ κοινό που θέλει να έρθει σε επαφή με την επιστημονική βάση της ψυχολογίας, καθώς δεν απαιτεί κάποιες εξειδικευμένες γνώσεις για να παρακολουθήσετε τις διαλέξεις, ενώ όλα όσα αναφέρονται σε αυτές (θα πρέπει να) είναι γνωστά στους τελειόφοιτους ψυχολόγους.

Η γλώσσα των διαλέξεων ειναι φυσικά τα αγγλικά (με υπότιτλους στα αγγλικά).

]]>

12 Μαρ 2012

Ο όρος της εβδομάδας: Βιοψυχολογία

Η βιοψυχολογία είναι ένας κλάδος της ψυχολογίας ο οποίος μελετάει, ερμηνεύει και προβλέπει τα ψυχολογικά φαινόμενα, βασιζόμενος στις αρχές της βιολογίας. Ένα ιστορικό παράδειγμα εφαρμογής των αρχών της βιοψυχολογίας είναι η ιστορική έρευνα του Konrad Lorenz για την μιμητική συμπεριφορά και τη συναισθηματική προσκόλληση των νεογέννητων πτηνών, η οποία έδωσε τροφή για την ανάπτυξη ψυχολογικών θεωριών για αντίστοιχες συμπεριφορές στους ανθρώπους. Οι ψυχοβιολόγοι μπορούν να λάβουν υπόψην τους πολλές βιολογικές παραμέτρους όπως είναι τα ανατομικά στοιχεία, οι φυσιολογικές λειτουργίες και δυσλειτουργίες αλλά και τα γεννετικά και περιγεννετικά δεδομένα, τα οποία έπειτα από ελεγχόμενα πειράματα και παρατηρήσεις θα συσχετιστούν με ψυχολογικά και συμπεριφορικά φαινόμενα ή θα ανοίξουν νέους δρόμους για την ερμηνεία ψυχοπαθολογικών καταστάσεων.

Εισαγωγική φωτογραφία

]]>

03 Νοέ 2011

Νέα Σελίδα στο Ψυχολογείν: Λίστα προγραμμάτων μετεκπαίδευσης

Αναλύοντας τα στατιστικά επισκεψιμότητας του Ψυχολογείν, αλλά και τις απαντήσεις των συμμετεχόντων στο τελευταίο ερωτηματολόγιο, αποφάσισα πως είναι πλέον η ώρα να ξεκινήσει τη λειτουργία της μια νέα σελίδα με θέμα εκπαιδευτικά σεμινάρια ψυχολογίας στην Ελλάδα. Από τη μέρα που ξεκίνησε τη λειτουργία της η σελίδα με τα μεταπτυχιακά ψυχολογίας έγινε ο πιο δημοφιλής προορισμός του blog, με σταθερό ποσοστό επικεψιμότητας πάνω του 70%! Από αυτό το γεγονός και από πολλές δικές σας προτάσεις μέσω του προαναφερθέντος ερωτηματολογίου καταλαβαίνω πως ένα σεβαστό ποσοστό του αναγνωστικού κοινού του blog είναι φοιτητές ψυχολογίας και επαγγελματίες ψυχολόγοι οι οποίοι ψάχνουν διάφορες ευκαιρίες για το μέλλον τους (όπως όλοι μας άλλωστε).

Με γνώμονα λοιπόν το blog να είναι όσο το δυνατόν πιο βοηθητικό για το κοινό του, σήμερα άνοιξε τις πύλες της μια νέα σελίδα που κινείται σε παρόμοια μήκη κύματος με την λίστα μεταπτυχιακών, με μόνη διαφορά ότι δεν αναφέρεται σε μεταπτυχιακά και διδακτορικά προγράμματα σε κάποιο πανεπιστήμιο, αλλά σε πολύμηνα σεμινάρια θεωρητικής και πρακτικής εκπαίδευσης σε κάποιον τομέα της ψυχολογίας, τα οποία προσφέρονται από κρατικούς ή ιδιωτικούς οργανισμούς. Τα προγράμματα θα ελέγχονται ένα-ένα, ώστε οι πληροφορίες που δίνονται να είναι όσο το δυνατόν πιο ακριβείς. Όπως μπορείτε να δείτε και στην σχετική σελίδα «Σεμινάρια / Μετεκπαίδευση» (Θα τη βρείτε στο μενού: Εκπαίδευση>Σεμινάρια/Μετεκπαίδευση), η λίστα περιλαμβάνει πληροφορίες όπως ο τίτλος του προγράμματος, το όνομα του οργανισμού που το προσφέρει, η πόλη στην οποία λαμβάνει χώρα, η συνολική διάρκεια, το τελικό κόστος και οι ώρες πρακτικής άσκησης. Όλες οι πληροφορίες έχουν αντληθεί από τα sites των προγραμμάτων και από την προσωπική μου επικοινωνία με τους υπεύθυνους. Φυσικά όπως θα δείτε υπάρχουν κάποια κενά στις πληροφορίες, αλλά ελπίζω πως αυτά με τον καιρό θα καλυφθούν με τη δική σας βοήθεια και με τη βοήθεια των υπευθύνων των προγραμμάτων.

Φυσικά μέσα από την ίδια σελίδα μπορείτε να κάνετε τις δικές σας προτάσεις ή να αιτηθείτε κάποια αλλαγή στα στοιχεία κάποιου προγράμματος εάν πιστεύετε ότι είναι λανθασμένα. Περιμένω εντυπώσεις!

]]>

31 Ιούλ 2009

Παρουσίαση Βιβλίου: Ψυχολογια, Ιστορία και Συστήματα

Παρουσίαση Βιβλίου: Ψυχολογια, Ιστορία και Συστήματα

Σε μια εποχή που -δυστυχώς- η Ψυχολογία έχει ευτελιστεί μέσω της ταύτισής της με βιβλία τύπου “Η Δύναμη είσαι Εσύ” και “10 + 1 τρόποι να ανακαλύψετε αν σας απατάει” η ύπαρξη απλών, κατανοητών και εμπεριστατωμένων βιβλίων για αυτή την επιστήμη καθίσταται αναγκαία. Το πρόβλημα όμως με τα περισσότερα εγχειρίδια Ψυχολογίας είναι πως απευθύνονται αποκλειστικά σε εξειδικευμένο κοινό, κάτι που δυσχεραίνει την κατανόηση των βασικών όρων και πρακτικών της από τον καθημερινό αναγνώστη. Το ιδανικό εγχειρίδιο κατά την γνώμη μου είναι αυτό το οποίο καταφέρνει να συνδυάσει τη ουσιαστική γνώση με την απλή και κατανοητή παρουσίασή της, αποφεύγοντας να ενδώσει στους ιδεολογικούς λαβυρίνθους που συχνά κάνουν την εμφάνισή τους σε βιβλία αυτού του τύπου. Αυτό το καλοκαίρι λοιπόν ψάχνοντας ένα τέτοιου είδους εγχειρίδιο σχετικά με την ιστορία της Ψυχολογίας κατέληξα στο “Ψυχολογία: Ιστορία και Συστήματα” του James Brennan. Πρόκειται για την μετάφραση της 6ης έκδοση του, μιας και το συγκεκριμένο βιβλίο πρωτοκυκλοφόρησε πριν περίπου 20 χρόνια και έκτοτε το περιεχόμενό του ανανεώνεται συνεχώς καλύπτοντας τα τυχόν κενά και ανακρίβειες των προηγούμενων εκδόσεων. Ο Brennan αποφεύγει να κάνει μια απλή αφήγηση των μεγαλύτερων προσωπικοτήτων και θεωριών στο χώρο της Ψυχολογίας. Αντίθετα, προσπαθεί να μας δώσει μια πιο ολοκληρωμένη εικόνα για τις φιλοσοφικές θεωρήσεις που γέννησαν την μεθοδολογία και τις θεωρίες που αξιοποιούνται από τις σημερινές τάσεις της Ψυχολογίας. Έτσι, το βιβλίο ανοίγει με μια ανασκόπηση των αρχαίων ανατολίτικων φιλοσοφικών θεωρήσεων για την ουσία της ανθρώπινης ύπαρξης, συνεχίζει με μια αρκετά λεπτομερή περιγραφή των σημαντικότερων αρχαιοελληνικών φιλοσοφικών τάσεων και κεφάλαιο με το κεφάλαιο προσεγγίζει αργά και σταθερά την σύγχρονη Ψυχολογία αφού πρώτα μας δώσει μια γεύση του πνευματικού σκότους του Μεσαίωνα και τις επιπτώσεις που είχε στην πορεία αναζήτησης των σκοπών και του πλαισίου αναφοράς των εκολαπτόμενων ανθρωπιστικών-συμπεριφορικών επιστημών. Στο βιβλίο αυτό ο αναγνώστης θα βρει ένα σύντομο βιογραφικό σημείωμα και ανάλυση των ιδεών σχεδόν όλων των μεγάλων στοχαστών και επιστημόνων που άφησαν το δικό τους στίγμα στην ανθρωπότητα. Το εύρος των προσωπικοτήτων αυτών είναι μεγάλο και σε καμία περίπτωση δεν εξαντλείται μονάχα στους φιλοσόφους και τους ψυχολόγους. Ο Σωκράτης, ο Πλάτωνας, ο Θωμάς ο Ακινάτης, ο Λεονάρντο Ντα Βίντσι, ο Κοπέρνικος, ο Βάκων, ο Νίτσε, ο Φρόυντ, ο Τζέιμς, ο Γιούνγκ και ο Σκίνερ είναι μονάχα ένα πολύ μικρό δείγμα όσων παρελαύνουν από αυτό το βιβλίο. Ο συγγραφέας καταφέρνει να μας παρουσιάσει μια ιστορία αρκετών χιλιάδων ετών μέσα στις σχετικά λίγες σελίδες του βιβλίου, επιτρέποντάς μας να δούμε την πορεία της ανθρώπινης νόησης πάνω σε ψυχολογικά, θεολογικά και κοσμολογικά θέματα από μία απόσταση που εμποδίζει τον αναγνώστη να χαθεί ανάμεσα στα δέντρα και να χάσει το δάσος. Φυσικά αυτό για κάποιον που θέλει να δει σε βάθος όλες τις φιλοσοφικές θεωρήσεις μπορεί να θεωρηθεί μειονέκτημα, αλλά θα πρέπει να καταλάβουμε πως το μέγεθος του εγχειρήματος του Brennan είναι τόσο μεγάλο που καθιστά απαγορευτική την εκτενή και σε βάθος ανάλυση όλων των θεωριών και επιτευγμάτων που παρουσιάζονται στο βιβλίο. Σε γενικές γραμμές θεωρώ πως το “Ψυχολογία: Ιστορία και Συστήματα” είναι το πιο ολοκληρωμένο βιβλίο ιστορίας της Ψυχολογίας που έχω διαβάσει. Θα το πρότεινα κυρίως σε φοιτητές Ψυχολογίας και διδάσκοντες μαθημάτων σχετικών με το θέμα του βιβλίου, αλλά πιστεύω πως η απλή γλώσσα του βιβλίου το καθιστά αναγνώσιμό ακόμη και από μη ειδικούς, οπότε αν κάποιος αναγνώστης ενδιαφέρεται να δει πως ξεκίνησε η Ψυχολογία ως επιστήμη και πάνω σε πια θεμέλια βασίστηκε η ζύμωσή της, τότε αυτό είναι το ιδανικό βιβλίο γι’ αυτόν.]]>

19 Σεπ 2007

Οι κλάδοι της ψυχολογίας

Πολύ συχνά, όσο ήμουν στο προπτυχιακό πρόγραμμα, όποτε έλεγα πως σπουδάζω ψυχολογία η πρώτη αντίδραση ήταν να δεχθώ μια ερώτηση του τύπου: «Πολύ όμορφο επάγγελμα διάλεξες. Και μαθαίνεις και ψυχανάλυση από τώρα;». Ερωτήσεις αυτού του τύπου είναι εύλογες, μιας και η στερεότυπη εικόνα ενός ψυχολόγου είναι αυτή του ψυχοθεραπευτή, την οποία ανέλυσα σε γενικές γραμμές στην προηγούμενη εγγραφή.

Η αλήθεια όμως είναι πως το πτυχίο της ψυχολογίας δεν οδηγεί σε επαγγελματικό μονόδρομο. Αντίθετα, αυτή η επιστήμη έχει τόσες πολλές εφαρμογές, μέσα από τόσους πολλούς διαφορετικούς κλάδους, που δύσκολα μπορεί κανείς να την θεωρήσει ως κάτι αυστηρά ενιαίο.

Φυσικά ο κοινός παράγοντας όλων των κλάδων είναι η παρατήρηση, η επεξήγηση αλλά και η αλλαγή της ανθρώπινης συμπεριφοράς, βασικές έννοιες που είναι και η ραχοκοκαλιά της Ψυχολογίας. Αυτή την φορά θα προσπαθήσω να παρουσιάσω εν συντομία τις πιο γνωστές ειδικότητες στην Ψυχολογία, ελπίζοντας να ραγίσω λίγο ακόμη το στερεότυπο του Ψυχολόγου-Ψυχοθεραπευτή. Ζητώ προκαταβολικά συγνώμη για το τεράστιο κείμενο, αλλά δεν ήθελα να το χωρίσω για να μην χαθεί η συνοχή του.

Οι κλάδοι στους οποίους θα αναφερθώ είναι οι ακόλουθοι:

  1. Κλινική Ψυχολογία
  2. Συμβουλευτική Ψυχολογία
  3. Γνωστική Ψυχολογία
  4. Νευροψυχολογία
  5. Ψυχολογία Υγείας
  6. Εργασιακή/Οργανωσιακή Ψυχολογία
  7. Κοινωνική Ψυχολογία
  8. Αναπτυξιακή Ψυχολογία
  9. Νομική Ψυχολογία
  10. Εκπαιδευτική Ψυχολογία

1. Κλινική Ψυχολογία Η Κλινική Ψυχολογία είναι αυτή που βρίσκεται πιο κοντά στην στερεότυπη εικόνα του ψυχολόγου-ψυχοθεραπευτή. Το κεντρικό θέμα της Κλινικής Ψυχολογίας είναι η παρατήρηση, η επεξήγηση και η αλλαγή της αποκλίνουσας συμπεριφοράς. Ουσιαστικά δηλαδή ο κλινικός ψυχολόγος προσπαθεί να βοηθήσει άτομα με ψυχικές διαταραχές.

Ο ορισμός του τι είναι αποκλίνουσα συμπεριφορά και τι όχι είναι φυσικά δύσκολος και ακόμη και σήμερα υπάρχουν πολλές διαφορετικές απόψεις για το θέμα. Αλλά σε γενικές γραμμές οι κλινικοί ψυχολόγοι ανά το παγκόσμιο βαδίζουν σύμφωνα με διεθνή εγχειρίδια για την αποκλίνουσα συμπεριφορά, όπως π.χ. του Αμερικάνικού Συνδέσμου Ψυχολογίας (APA) ή το αντίστοιχο εγχειρίδιο του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (WHO), το ICD, τα οποία προσπαθούν να δώσουν κάποιες κατευθυντήριες γραμμές για την διάγνωση. Η κλινική ψυχολογία είναι κυρίως εφαρμοσμένος κλάδος της ψυχολογίας (εφαρμόζει την ψυχολογική γνώση πάνω στον γενικό πληθυσμό), χωρίς όμως να αποκλείεται και μια ερευνητική καριέρα πάνω στον κλάδο αυτό.

2. Συμβουλευτική Ψυχολογία Η Συμβουλευτική Ψυχολογία είναι το αντίστοιχο της Κλινικής Ψυχολογίας, μόνο που ο πληθυσμός στον οποίο απευθύνεται είναι αυτός που βρίσκεται μέσα στα ευρύτερα πλαίσια του μέσου όρου και άνω, και όχι αυτούς που παρουσιάζουν την αποκλίνουσα συμπεριφορά (όπως και αν ορίζεται αυτή). Για παράδειγμα, αν η κλινική ψυχολογία απευθύνεται σε άτομα που το επίπεδο της ομαλής ψυχικής λειτουργίας τους είναι χαμηλό, η συμβουλευτική απευθύνεται σε αυτούς που είναι τουλάχιστον μέσα στα επίπεδα του μέσου όρου. Είναι κάπως απλοϊκή αυτή η επεξήγηση, αλλά νομίζω ότι είναι ένα καλό οπτικό σχήμα που δίνει μια γενική εικόνα της διαφοροποίησης μεταξύ των δύο κλάδων.

Πιο συγκεκριμένα τώρα, η συμβουλευτική ψυχολογία έχει ως σκοπό να στηρίζει, να ενδυναμώνει και τελικά να δίνει κάποιες λύσεις σε άτομα που αντιμετωπίζουν κάποιο ψυχικό εμπόδιο στην ζωή τους (π.χ. άγχος, πένθος, δυσπροσαρμογή σε νέο περιβάλλον, οικογενειακά προβλήματα ομαλής συμβίωσης ή ακόμη και–μη οργανικά- σεξουαλικά προβλήματα). Με την βοήθεια του συμβουλευτικού ψυχολόγου το άτομο θα μπορέσει να αναλύσει το πρόβλημά του, να πάρει δυνάμεις για να αντιμετωπίσει αυτό που το απασχολεί, να καταφέρει να δει το εμπόδιο αυτό από κάποια άλλη οπτική γωνία και εν τέλει να ανακαλύψει μόνο του την καταλληλότερη λύση. Μέσα από την συμβουλευτική διαδικασία τα άτομα παίρνουν επίσης και πολύτιμα εφόδια αντιμετώπισης τέτοιου είδους ψυχικών εμποδίων, τα οποία μπορούν να αξιοποιήσουν και στο μέλλον σε πιθανά νέα εμπόδια. Έτσι εξασφαλίζεται μια ακόμη πιο ομαλή ψυχική λειτουργία του συμβουλευόμενου. Και αυτός ο κλάδος, όπως και η κλινική ψυχολογία είναι κατευθυνόμενος –από την «φύση» του ίσως- περισσότερο προς την εφαρμογή της γνώσης, παρά στην έρευνα.

3. Γνωστική Ψυχολογία Ο επόμενος κλάδος θα λέγαμε ότι είναι ένας καθαρά ερευνητικός τομέας, μιας και η Γνωστική Ψυχολογία ασχολείται με την έρευνα των τρόπων με τους οποίους το ανθρώπινο μυαλό (όχι απαραίτητα με την έννοια του οργάνου του εγκεφάλου) δέχεται, επεξεργάζεται, οργανώνει, αναζητεί και εξάγει πληροφορίες (ακοή, όραση, ομιλία, μάθηση κτλ). Οι γνωστικοί ψυχολόγοι είναι οι «υπεύθυνοι» για κάποια πολύ βασικά θεωρητικά μοντέλα σύμφωνα με τα οποία προσπαθούμε να επεξηγήσουμε τον τρόπο με τον οποίο λειτουργούμε ως άνθρωποι, όπως το γνωστό μοντέλο του «Ηλεκτρονικού Υπολογιστή», το οποίο παρομοιάζει το μυαλό μας με έναν υπολογιστή ο οποίος δέχεται, επεξεργάζεται και εξάγει πληροφορίες με την βοήθεια προγραμμάτων (software) και υλικού (hardware).

Η κατεύθυνση δηλαδή του γνωστικου ψυχολόγου είναι καθαρά θεωρητική και ερευνητική και συνήθως τέτοιου είδους ψυχολόγοι απασχολούνται σε πανεπιστήμια και ερευνητικά κέντρα. Φυσικά σε έναν σχετικά μεγάλο βαθμό ασχολούνται και με τις βιολογικές λειτουργίες του ανθρώπινου εγκεφάλου, αφού η βιολογία είναι η βάση των μοντέλων σκέψης και συμπεριφοράς.

4. Νευροψυχολογία Η Νευροψυχολογία είναι ένας κλάδος συσχετιζόμενος με την γνωστική ψυχολογία, αλλά ταυτόχρονα και εντελώς διαφορετικός. Αντικείμενό της είναι καθαρά το νευρικό σύστημα και ο ανθρώπινος εγκέφαλος και ο ρόλος τους στην παρατηρήσιμη ανθρώπινη συμπεριφορά, κανονική ή όχι. Η νευροψυχολογία μπορεί να είναι τόσο εφαρμοσμένος, όσο και ερευνητικός κλάδος. Μέσα από την έρευνα προσπαθεί να δει πως η βιολογική δομή επηρεάζει την συμπεριφορά. Για παράδειγμα ένας νευροψυχολόγος μπορεί να ερευνά ποια εγκεφαλικά κέντρα παίζουν ρόλο στην μάθηση, με τι είδους βιολογικές αντιδράσεις, πως μπορούμε να τις ελέγξουμε, αλλά και πως μπορούμε να βοηθήσουμε τον εγκέφαλο για να «μάθει» καλύτερα. Φυσικά η μάθηση είναι ένα μόνο απλό παράδειγμα. Για την ακρίβεια οι νευροψυχολόγοι ασχολούνται περισσότερο συχνά με κάποιες εγκεφαλικές ανωμαλίες και βλάβες που δημιουργούν πρόβλημα στην ανθρώπινη συμπεριφορά, όπως τραυματισμοί του εγκεφάλου, εκφυλιστικές νόσοι, βιολογικά επιβαρημένες νόσοι όπως η σχιζοφρένεια κτλ.

Στον εφαρμοσμένο τομέα βλέπουμε τους νευροψυχολόγους να ασχολούνται κυρίως με δύο διαφορετικά πεδία. Πρώτον, με τις κλινικά αποκλίνουσες περιπτώσεις και την αντιμετώπισή τους (κάτι αντίστοιχο με την κλινική ψυχολογία δηλαδή, αλλά με μεγαλύτερη έμφαση στις βιολογικές βάσεις των ψυχικών δυσλειτουργιών). Δεύτερον οι νευροψυχολόγοι βοηθάνε ακόμη και σε περιπτώσεις χειρουργικής επέμβασης του εγκεφάλου, τόσο κατά τη διάρκεια της εγχείρισης, όσο και μετεγχειρητικά με την αποκατάσταση της ομαλής λειτουργίας του ατόμου. Κατά τη διάρκεια των εγχειρήσεων συνήθως ελέγχουν τους ασθενείς μέσω διαφόρων μικρών τεστ (οι ασθενείς είναι ξύπνιοι κ ναρκωμένοι μόνο τοπικά) για να δουν μήπως κατά την διάρκεια του χειρουργείου έχει τραυματιστεί κάποιο μέρος του εγκεφάλου που έπρεπε να μείνει ανέπαφο και συνεργάζονται ανάλογα με τον νευροχειρούργο.

5. Ψυχολογία Υγείας Η Ψυχολογία Υγείας είναι μια σχετικά νέα κατεύθυνση της ψυχολογίας που εστιάζεται πάνω στην προώθηση της ψυχικής και σωματικής υγείας, την ομαλή προσαρμογή των ατόμων σε νοσοκομειακά περιβάλλοντα, στην αλλαγή αυτών των περιβαλλόντων ώστε να βοηθάνε καλύτερα τον ασθενή, στην εκπαίδευση του ιατρικού προσωπικού σε θέματα ψυχολογίας του ασθενή, αλλά και στην στήριξη ασθενών με βαριές και τερματικές ασθένειες (π.χ. AIDS, καρκίνος).

Οι ψυχολόγοι Υγείας συνήθως εργάζονται σε νοσοκομειακά περιβάλλοντα και είναι αυτοί που πολλές φορές αναλαμβάνουν να ανακοινώσουν τα ιατρικά αποτελέσματα στους ασθενείς, ιδιαίτερα δε σε αυτούς που διαγνώστηκαν με κάποια ανίατη ασθένεια, οι οποίοι και υπόκεινται και το μεγαλύτερο σοκ. Ο ρόλος τους φυσικά είναι και υποστηριχτικός και είναι στο πλάι του ασθενή και του περιβάλλοντός του καθ’ όλη την διάρκεια της θεραπείας του μέχρι και την ίαση ή ακόμη και μέχρι τον θάνατο. Προσπαθούν να βοηθήσουν το άτομο να δει την κατάστασή του από την σωστή οπτική γωνία, να αναζητήσει τις κατάλληλες θεραπείες αν αυτό είναι δυνατό, να το ενδυναμώσουν αλλά και να το προετοιμάσουν ψυχολογικά και για τον ίδιο του τον θάνατο, αν κάτι τέτοιο είναι αναπόφευκτο.

Πέρα από τις πιο πάνω δραστηριότητες ένας ψυχολόγος Υγείας σχεδιάζει προγράμματα προώθησης της υγείας των πολιτών, μέσα από ενημερωτικά σεμινάρια για τις διάφορες ασθένειες, την σημαντικότητα της πρόληψης ή ακόμη και μέσα από την οργάνωση του τρόπου λειτουργίας και συνεργασίας των διαφόρων νοσοκομειακών συστημάτων, πάντα προς το όφελος των πολιτών/ασθενών.

6. Εργασιακή (ή Οργανωσιακή) Ψυχολογία Ο επόμενος πολύ γνωστός κλάδος ψυχολογίας, με ιδιαίτερη απήχηση στην αγορά εργασίας στο εξωτερικό, είναι η Εργασιακή Ψυχολογία. Και πάλι υπάρχει η ακαδημαϊκή/ερευνητική πλευρά του κλάδου, αλλά και η εφαρμοσμένη. Η Εργασιακή Ψυχολογία στοχεύει στον εργασιακό πληθυσμό και το περιβάλλον του (εργοστάσια, γραφεία, υπηρεσίες κτλ) και προσπαθεί να αλλάξει τις συνθήκες και τους όρους εργασίας προς όφελος τόσο του εργαζόμενου, όσο και του εργοδότη/εταιρίας. Με αλλαγές στον περιβάλλοντα εργασιακό χώρο, στους όρους μισθοδοσίας (π.χ. κάθε πόσες μέρες πρέπει να γίνεται, έξτρα μπόνους για επιτυχή εργασία κτλ), στις σχέσεις μεταξύ εργοδότη και εργαζόμενου, αλλά και στον τρόπο παραγωγής εργασίας, έχει αποδειχθεί ότι μπορεί να αυξηθεί τόσο η αυτοεκτίμηση και η ευχαρίστηση του εργαζόμενου ως αποτέλεσμα της δουλειάς του, αλλά και η παραγωγικότητα (=κέρδος της εταιρίας).

Οι Εργασιακοί Ψυχολόγοι επομένως είναι εκείνα τα άτομα-κλειδιά στις επιχειρήσεις που φροντίζουν ώστε και οι δύο πλευρές (εργαζόμενος-εργοδότης) να είναι όσο το δυνατόν πιο ευχαριστημένοι από την εργασία που γίνεται. Ένας πολύ ενδιαφέρον ρόλος που μπορούν να παίξουν οι ψυχολόγοι εργασίας είναι στον τομέα της τοποθέτησης του προσωπικού στα κατάλληλα τμήματα, πάντα με την βοήθεια σταθμισμένων και έγκυρων τεστ που έχουν δημιουργηθεί για τους σκοπούς αυτούς.

7. Κοινωνική Ψυχολογία Ο άνθρωπος δεν είναι ένα μονοδιάστατο ων και σίγουρα ποτέ δεν μπορείς να εξετάσεις ένα άτομο ανεξάρτητα από το περιβάλλον του. Βασισμένη πάνω σε αυτό το σκεπτικό η Κοινωνική Ψυχολογία έρχεται για να ερευνήσει πως το κοινωνικό περιβάλλον επηρεάζει την συμπεριφορά του ατόμου, αλλά και τι είδους ψυχολογικές συνδέσεις δημιουργούνται μεταξύ των μελών μιας κοινωνίας (οικογένεια, χωριό, κράτος κ.ο.κ.).

Οι Κοινωνικοί Ψυχολόγοι, εστιασμένοι κατά κόρον στην έρευνα, κάνουν παρατηρήσεις για την ανθρώπινη συμπεριφορά, οργανώνουν πειράματα και βγάζουν τα συμπεράσματά τους. Παράδειγμα τέτοιων ερευνών μπορείτε να βρείτε και στην σχετική εγγραφή που έκανα για τα πορίσματα της κοινωνικής ψυχολογίας όσον αφορά την ανάπτυξη του εθνικισμού από την παιδική ηλικία. Βεβαίως τα αποτελέσματα των κοινωνικών ψυχολόγων έχουν τεράστια σημασία και χρησιμοποιούνται ευρέως στις δυτικές κοινωνίες, δυστυχώς άλλοτε για καλό και άλλοτε για κακό σκοπό.

Μέσα από την κοινωνική ψυχολογία μπορούμε να ερμηνεύσουμε κάτι όπως την διαμόρφωση της προσωπικότητας κάποιου ώστε να γίνει τυφλός δούλος αυταρχικών δικτατόρων και να διαπράξει απάνθρωπα εγκλήματα χωρίς την παραμικρή συνειδητοποίηση του τι κάνει, έως και την υπερκαταναλωτική συμπεριφορά των ατόμων απέναντι στα διαφημιζόμενα προϊόντα. Η κοινωνική ψυχολογία αποτελεί έναν από τους πιο αγαπημένους μου κλάδους, μιας και ερευνά κάτι πολύ ουσιαστικό κατά τη γνώμη μου και είναι σε θέση να δίνει απαντήσεις σε πολλά ερωτήματα σχετικά με την διαμόρφωση της προσωπικότητας ενός ατόμου. Σίγουρα αν δεν συνέχιζα στις Νευροεπιστήμες, θα σκεφτόμουν σοβαρά μια πορεία στην Κοινωνική Ψυχολογία.

8. Αναπτυξιακή Ψυχολογία Η Αναπτυξιακή Ψυχολογία είναι ίσως ένας πολύ γενικός τίτλος για έναν κλάδο που έχει τις δικές του υποκατηγορίες. Σε γενικές γραμμές οι αναπτυξιακοί ψυχολόγοι ασχολούνται με την πορεία του ανθρώπου, τις ψυχολογικές και κοινωνικές ανάγκες, την νευρολογική ανάπτυξη αλλά και την συμπεριφορά του από την στιγμή της σύλληψης και την εμβρυακή κατάσταση έως και τον θάνατό του. Όπως καταλαβαίνετε το φάσμα εστίασης είναι αρκετά μεγάλο και γι’ αυτό συνήθως οι αναπτυξιακοί ψυχολόγοι ειδικεύονται σε μια συγκεκριμένη ηλικία. Άλλοι ασχολούνται με την παιδική ηλικία και την εφηβεία, άλλοι με την νεότητα και την μέση ηλικία και άλλοι με την τρίτη ηλικία.

Σε κάθε φάση της ζωής του ο άνθρωπος έχει διαφορετικές ικανότητες, ανάγκες και σχέσεις με τον κοινωνικό περίγυρο, πάντα αναλόγως του περιβάλλοντος, γι’ αυτό και υπάρχει τόση εστιασμένη έρευνα στην κάθε φάση της ζωής. Μέσα από την κατανόηση όλων αυτών των παραγόντων ο αναπτυξιακός ψυχολόγος είναι σε θέση να στηρίξει ουσιαστικά το άτομο που τον χρειάζεται, μιας και γνωρίζει τις ουσιαστικές ανάγκες του και μπορεί να διαμορφώσει κατάλληλα το περιβάλλον, να βοηθήσει στην ανάπτυξη των κοινωνικών σχέσεων που έχει ανάγκη το άτομο κτλ

Η αναπτυξιακή ψυχολογία είναι ένας κλάδος τόσο ερευνητικός, όσο και εφαρμοσμένος, μιας και οι αναπτυξιακοί ψυχολόγοι, ανάλογα της ειδίκευσής τους, δουλεύουν συνήθως σε ειδικευμένα κέντρα φροντίδας (παιδικοί σταθμοί, γηροκομεία κτλ). Σε ακαδημαϊκό επίπεδο οι αναπτυξιακοί ψυχολόγοι ερευνούν συνεχώς τις διάφορες θεωρίες ανάπτυξης που έχουν διαμορφωθεί και τις εμπλουτίζουν με τα αποτελέσματα των δικών τους ερευνών.

9. Νομική Ψυχολογία Ακολουθεί ένας κλάδος με ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τους περισσότερους, μιας και θυμίζει πολύ συγκεκριμένους χαρακτήρες από πολλές αμερικανικές ταινίες. Η Νομική Ψυχολογία είναι εκείνος ο κλάδος που ασχολείται με την παραβατική / εγκληματική συμπεριφορά του ανθρώπου. Οι νομικοί ψυχολόγοι απασχολούνται κυρίως στην αστυνομία μιας και με τις γνώσεις τους γύρω από την εγκληματολογία και την ψυχολογία του εγκληματία είναι σε θέση να βοηθήσουν είτε στον εντοπισμό κάποιου εγκληματία / δραπέτη, είτε στην ανάπτυξη καλύτερων μεθόδων για την μείωση της εγκληματικότητας σε μια περιοχή. Επιπλέον ο νομικός ψυχολόγος μπορεί να απασχολείται και μέσα στα σωφρονιστικά καταστήματα, βοηθώντας στην ανάπτυξη ενός καλύτερου και με λιγότερες εντάσεις κλίματος μέσα στις φυλακές, αλλά και στον ουσιαστικό σωφρονισμό των κρατουμένων.

10. Εκπαιδευτική Ψυχολογία Για το τέλος άφησα μια ειδίκευση που είναι πραγματικά ζωτικής σημασίας και η οποία δυστυχώς λείπει από την ελληνική κοινωνία. Η εκπαιδευτική ψυχολογία είναι ο κλάδος της ψυχολογίας που ασχολείται αποκλειστικά με τον τρόπο μάθησης, το μαθησιακό περιβάλλον αλλά και τις μαθησιακές δυσκολίες, δηλαδή με οτιδήποτε έχει σχέση με τον τρόπο ανάπτυξης των γνώσεων στον άνθρωπο. Όπως καταλαβαίνετε οι περισσότεροι εκπαιδευτικοί (θα έπρεπε να) απασχολούνται σε σχολεία και βοηθούν τόσο τους δασκάλους να κάνουν πιο εύκολο, ξεκούραστο και κατανοητό το μάθημα, όσο και τους μαθητές να αναπτύξουν τα ταλέντα και τις κλίσεις τους. Επιπλέον είναι σε θέση να επέμβουν αν κάποιο παιδί αρχίσει να αναπτύσσει μαθησιακές δυσκολίες (π.χ. δυσλεξία) και να το βοηθήσουν είτε να ξεπεράσει το πρόβλημα πλήρως, είτε – αν αυτό δεν είναι δυνατό- να μπορέσει να μειώσει στο ελάχιστον τις δυσκολίες που προκαλεί στην μάθηση του παιδιού.

Και αυτός ο κλάδος όμως έχει και ερευνητική κατεύθυνση, μιας και πολλοί εκπαιδευτικοί ψυχολόγοι απασχολούνται με την ανάπτυξη μεθόδων καλύτερης και ουσιαστικότερης μάθησης (π.χ. διδασκαλία σε ομάδες, μπόνους για κάθε σωστή απάντηση κ.α.), αλλά και με την έγκαιρη διάγνωση και αντιμετώπιση των μαθησιακών προβλημάτων.

Ελπίζω πως με την σύντομη παρουσίαση ορισμένων από τους βασικότερους κλάδους της Ψυχολογίας να σας βοήθησα να σχηματίσετε μια καλύτερη και πιο κοντά στην πραγματικότητα εικόνα για το τι εστί «Ψυχολόγος». Όπως βλέπετε η λέξη «ψυχολόγος» δεν σημαίνει ένα και μόνο πράγμα, αλλά αντίθετα είναι απλά μία βασική πύλη που οδηγεί σε μια σειρά από διαφορετικές προσεγγίσεις και ερμηνείες της ανθρώπινης συμπεριφοράς.

Περισσότερες πληροφορίες για τους τομείς απασχόλησης των ψυχολόγων: Robert Sternberg: Career Paths in Psychology: Where your degree can take you

]]>